ന്യൂഡൽഹി, 2026 നവംബർ 07-

രാജസ്ഥാനിലെ ലൂണി, ജോജാരി, ബന്ദി നദികളിലും അവയുടെ പോഷകനദികളിലും നടക്കുന്ന അനധികൃത മണൽഖനനത്തെക്കുറിച്ച് അന്വേഷിക്കാൻ മൂന്ന് ദിവസത്തിനുള്ളിൽ പ്രത്യേക അന്വേഷണസംഘം രൂപീകരിക്കണമെന്ന് സുപ്രീംകോടതി ഉത്തരവിട്ടു. നദികളുടെ വെള്ളപ്പൊക്കപരിധിയും സംരക്ഷിത മേഖലകളും ശാസ്ത്രീയമായി നിർണയിക്കുന്നതുവരെ നദീതീരങ്ങളിലും സമീപപ്രദേശങ്ങളിലും പുതിയ വ്യവസായ സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് അനുമതി നൽകരുതെന്നും നിർദേശിച്ചു. 2026 ഒക്ടോബർ 26ന് ജസ്റ്റിസുമാരായ വിക്രം നാഥ്, സന്ദീപ് മേത്ത എന്നിവരടങ്ങിയ ബെഞ്ചാണ് ഉത്തരവ് പുറപ്പെടുവിച്ചത്. ജോജാരി നദിയിലെ മലിനീകരണം മൂലം 20 ലക്ഷം ആളുകളുടെ ജീവിതം അപകടത്തിലാണെന്ന വിഷയത്തിൽ സുപ്രീംകോടതി സ്വമേധയാ എടുത്ത കേസിലാണ് നടപടി. രാജസ്ഥാൻ സർക്കാരും ബന്ധപ്പെട്ട സർക്കാർ വകുപ്പുകളുമാണ് ഉത്തരവുകൾ നടപ്പാക്കേണ്ടത്. കേസിൽ കോടതിയെ സഹായിക്കാൻ മുതിർന്ന അഭിഭാഷകൻ ബൽബീർ സിങ്ങിനെയും അഭിഭാഷകൻ നമിത് സക്സേനയെയും നിയോഗിച്ചു. അനധികൃത ഖനനത്തിൽ സർക്കാർ ഉദ്യോഗസ്ഥർക്ക് പങ്കുണ്ടോയെന്നും അന്വേഷിക്കണമെന്ന് കോടതി നിർദേശിച്ചു.

മൂന്ന് ദിവസത്തിനുള്ളിൽ അന്വേഷണസംഘം; ഉന്നത പൊലീസ് ഉദ്യോഗസ്ഥർ നേതൃത്വം നൽകണം

ലൂണി, ജോജാരി, ബന്ദി നദികളിൽ സംഘടിതമായി നടക്കുന്ന അനധികൃത ചരൽഖനനം അന്വേഷിക്കാനാണ് പ്രത്യേക അന്വേഷണസംഘം രൂപീകരിക്കാൻ സുപ്രീംകോടതി ഉത്തരവിട്ടത്. പൊലീസ് ഇൻസ്പെക്ടർ ജനറൽ പദവിയിൽ കുറയാത്ത ഉദ്യോഗസ്ഥൻ അന്വേഷണസംഘത്തിന് നേതൃത്വം നൽകണം. ജോധ്പുർ, ബാലോത്ര, പാലി ജില്ലകളിലെ പൊലീസ് സൂപ്രണ്ടുമാരും സംഘത്തിൽ അംഗങ്ങളായിരിക്കണം.

അനധികൃതമായി ചരൽ ഖനനം ചെയ്യുന്ന വ്യക്തികളെയും സ്ഥാപനങ്ങളെയും കണ്ടെത്തുന്നതിനൊപ്പം ഖനനം ചെയ്ത വസ്തുക്കൾ കടത്തുന്നതും വിൽക്കുന്നതും നിയന്ത്രിക്കുന്ന ശൃംഖലകളെയും തിരിച്ചറിയണം. ഈ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽനിന്ന് സാമ്പത്തിക നേട്ടമുണ്ടാക്കുന്നവരെയും കണ്ടെത്തണം. നിയമവിരുദ്ധ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് സർക്കാർ ഉദ്യോഗസ്ഥർ സഹായം നൽകിയിട്ടുണ്ടോയെന്നും നിയമലംഘനങ്ങൾ അറിഞ്ഞിട്ടും നടപടി സ്വീകരിക്കാതിരുന്നിട്ടുണ്ടോയെന്നും അന്വേഷിക്കണം. ഉത്തരവാദികളാണെന്ന് കണ്ടെത്തുന്നവർക്കെതിരെ ഉചിതമായ നിയമനടപടി ആരംഭിക്കണമെന്നും കോടതി നിർദേശിച്ചു.

അനധികൃത ഖനനം പിന്നീട് അനുമതി നൽകി നിയമവിധേയമാക്കാനാവില്ലെന്ന് കോടതി

നേരത്തെ അനധികൃത ഖനനം കണ്ടെത്തിയ പ്രദേശങ്ങളിൽ പിന്നീട് നിയമാനുസൃത നടപടിക്രമങ്ങൾ പാലിച്ച് ഖനനാനുമതി നൽകിയെന്ന രാജസ്ഥാൻ ഖനനവകുപ്പിന്റെ വിശദീകരണത്തെ സുപ്രീംകോടതി രൂക്ഷമായി വിമർശിച്ചു. അനധികൃത ഖനനത്തിന് ഉത്തരവാദികളായവർക്കെതിരെ നടപടി സ്വീകരിക്കുന്നതിന് പകരം പിന്നീട് അനുമതി നൽകി പ്രവർത്തനങ്ങളെ നിയമവിധേയമാക്കാനുള്ള ശ്രമമാണ് നടക്കുന്നതെന്ന് കോടതി നിരീക്ഷിച്ചു.

ഖനനത്തിന് അനുമതി നൽകാനുള്ള നടപടിക്രമങ്ങൾ പാലിച്ചതുകൊണ്ടുമാത്രം ആ പ്രവർത്തനം പരിസ്ഥിതിക്ക് സുരക്ഷിതമാണെന്ന് പറയാനാവില്ല. നദികളുടെ സ്വാഭാവിക ഒഴുക്ക്, നദീതടങ്ങളുടെയും കരകളുടെയും സംരക്ഷണം, ഭൂഗർഭജല പുനർനിറവ്, മണലിന്റെ സ്വാഭാവിക പുനഃസ്ഥാപനം എന്നിവയെ ഖനനം എങ്ങനെ ബാധിക്കുമെന്ന് പ്രത്യേകം പരിശോധിക്കണം. നിയമവിരുദ്ധ ഖനനം നടന്ന പ്രദേശങ്ങളിൽ പിന്നീട് നൽകിയ അനുമതികളുടെ പാരിസ്ഥിതിക പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ സ്വതന്ത്രമായി വിലയിരുത്തണമെന്നും കോടതി വ്യക്തമാക്കി.

നദികളുടെ ഇരുവശത്തും 100 മീറ്റർ സംരക്ഷിത മേഖല; 500 മീറ്ററിനുള്ളിൽ മലിനീകരണ സാധ്യതയുള്ള വ്യവസായങ്ങൾക്ക് വിലക്ക്

ലൂണി, ജോജാരി, ബന്ദി നദികളുടെ രേഖപ്പെടുത്തിയ പുറം അതിർത്തികളിൽനിന്ന് ഇരുവശത്തേക്കും 100 മീറ്റർ വീതം അധിക സംരക്ഷിത മേഖല നിലനിർത്തണമെന്ന് സുപ്രീംകോടതി ഉത്തരവിട്ടു. നദികളുടെ സ്വാഭാവിക ഒഴുക്കിനും പരിസ്ഥിതിക്കും സംരക്ഷണം ഉറപ്പാക്കുന്നതിനാണ് നടപടി. നദികളുടെ ഉയർന്ന വെള്ളപ്പൊക്കനിരക്കും സംരക്ഷിത മേഖലകളുടെ അതിർത്തികളും ശാസ്ത്രീയമായി നിർണയിക്കുന്നതുവരെ നദീതീരങ്ങളിലോ സമീപപ്രദേശങ്ങളിലോ പുതിയ വ്യവസായ സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് അനുമതി നൽകാൻ പാടില്ല.

നദികളുടെ രേഖപ്പെടുത്തിയ പുറം അതിർത്തിയിൽനിന്ന് 500 മീറ്ററിനുള്ളിൽ ഉയർന്ന മലിനീകരണ സാധ്യതയുള്ള റെഡ് കാറ്റഗറി വ്യവസായങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കരുതെന്നും കോടതി വ്യക്തമാക്കി. നദീതടങ്ങളുടെ സ്വാഭാവിക ഘടന നശിക്കുന്നത് തടയുന്നതിനൊപ്പം വ്യവസായ മാലിന്യങ്ങൾ ജലസ്രോതസ്സുകളിലേക്ക് എത്താനുള്ള സാധ്യത കുറയ്ക്കുന്നതുമാണ് നിയന്ത്രണങ്ങളുടെ ലക്ഷ്യം.

കേസുകളുടെ എണ്ണവും പിഴത്തുകയും മാത്രം പോരാ; നദികളുടെ നാശം തടയണമെന്ന് കോടതി

അനധികൃത ഖനനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് രജിസ്റ്റർ ചെയ്ത കേസുകളുടെ എണ്ണവും ഈടാക്കിയ പിഴത്തുകയും നൽകിയ ഖനനാനുമതികളുടെ കണക്കും മാത്രം ചൂണ്ടിക്കാട്ടി ഉത്തരവാദിത്വം നിറവേറ്റിയെന്ന് സർക്കാരിന് അവകാശപ്പെടാനാവില്ലെന്ന് സുപ്രീംകോടതി വ്യക്തമാക്കി. സ്വീകരിച്ച നടപടികൾ നദികളുടെ നാശം തടയാനും ഇതിനകം തകർന്ന പ്രദേശങ്ങൾ പുനഃസ്ഥാപിക്കാനും പര്യാപ്തമാണോയെന്നതാണ് പ്രധാനമെന്ന് കോടതി നിരീക്ഷിച്ചു.

ഖനനാനുമതി നൽകിയ പ്രദേശങ്ങളിൽ പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണ വ്യവസ്ഥകൾ യഥാർഥത്തിൽ പാലിക്കുന്നുണ്ടോയെന്ന് പരിശോധിക്കണം. നദികളുടെ തുടർച്ചയായ ഭാഗങ്ങളിൽ നടക്കുന്ന ഖനനത്തിന്റെ ആകെ ആഘാതവും വിലയിരുത്തണം. അനധികൃത ഖനനത്തിന് വഴിയൊരുക്കിയ ഉദ്യോഗസ്ഥർക്കെതിരെ നടപടി സ്വീകരിക്കുന്ന കാര്യവും കോടതി പരിഗണിക്കുമെന്ന് വ്യക്തമാക്കി.

അനധികൃത ഖനനത്തെക്കുറിച്ച് പേര് വെളിപ്പെടുത്താതെ പരാതി നൽകാൻ സംവിധാനം

അനധികൃത മണൽഖനനവും നദികളെ ബാധിക്കുന്ന മറ്റ് നിയമവിരുദ്ധ പ്രവർത്തനങ്ങളും സംബന്ധിച്ച് പൊതുജനങ്ങൾക്ക് പേര് വെളിപ്പെടുത്താതെ പരാതി നൽകാനുള്ള സൗകര്യം ഒരുക്കണമെന്ന് സുപ്രീംകോടതി നിർദേശിച്ചു. 2026 ഓഗസ്റ്റ് ഏഴിന് രൂപീകരിക്കാൻ നിർദേശിച്ച പൊതുജന പരാതി പരിഹാര സംവിധാനത്തിലാണ് ഈ സൗകര്യം ഉൾപ്പെടുത്തേണ്ടത്.

ലഭിക്കുന്ന പരാതികൾ രേഖപ്പെടുത്താനും പരിശോധിക്കാനും ബന്ധപ്പെട്ട അധികാരികൾക്ക് കൈമാറാനും സംവിധാനം ഉണ്ടായിരിക്കണം. അനധികൃത ഖനനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വിവരങ്ങൾ നൽകുന്നവർക്ക് വ്യക്തിവിവരങ്ങൾ വെളിപ്പെടുത്താതെ പരാതി സമർപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്നതിലൂടെ നിയമലംഘനങ്ങൾ കണ്ടെത്താനുള്ള നടപടികൾ കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമമാക്കാനാണ് കോടതി നിർദേശം.

ജോധ്പുർ, ബാലോത്ര, പാലി ജില്ലകളിലെ ഭൂഗർഭജലനില പരിശോധിക്കാൻ നിർദേശം

ബാലോത്ര മേഖലയിലെ ഭൂഗർഭജലക്ഷാമവും വ്യവസായ മലിനീകരണവും സംബന്ധിച്ച് ദിഗ്‌വിജയ് സിങ് ജസോൾ ഉന്നയിച്ച ആശങ്കകൾ പരിശോധിക്കാൻ സുപ്രീംകോടതി രാജസ്ഥാൻ സർക്കാരിനോട് ആവശ്യപ്പെട്ടു. ബാലോത്ര, ബിത്തുജ, ജസോൾ പ്രദേശങ്ങളിൽ 1990കൾ മുതൽ ഭൂഗർഭജലം സ്വാഭാവികമായി പുനർനിറയുന്നതിനെക്കാൾ കൂടുതൽ അളവിൽ ഉപയോഗിക്കുന്നുണ്ടെന്നാണ് കോടതിയിൽ ഉന്നയിച്ച വാദം.

ജോധ്പുർ, ബാലോത്ര, പാലി ജില്ലകളിലെ ഭൂഗർഭജല ലഭ്യത, ഉപയോഗം, ജലനിരപ്പിലെ കുറവ് എന്നിവ സംബന്ധിച്ച വിശദമായ സത്യവാങ്മൂലം കേന്ദ്ര ഭൂഗർഭജല അതോറിറ്റി സമർപ്പിക്കണം. അതോറിറ്റിയെ ഒരാഴ്ചയ്ക്കുള്ളിൽ കേസിൽ കക്ഷിചേർക്കാനും നിർദേശിച്ചു. ബാലോത്ര മേഖലയിലെ വ്യവസായ മലിനീകരണവും ഭൂഗർഭജലത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരവും സംബന്ധിച്ച ആശങ്കകളിൽ രാജസ്ഥാൻ സർക്കാർ പ്രത്യേക സത്യവാങ്മൂലവും നൽകണം.

അടച്ചുപൂട്ടിയ വ്യവസായങ്ങൾക്ക് ഹരിത ട്രൈബ്യൂണലിനെ സമീപിക്കാം; പ്രവർത്തനം പുനരാരംഭിക്കാൻ കോടതിയുടെ അനുമതി വേണം

പരിസ്ഥിതി നിയമലംഘനങ്ങളുടെ പേരിൽ അടച്ചുപൂട്ടിയ വ്യവസായ സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് മലിനീകരണ നിയന്ത്രണ ബോർഡിന്റെ ഉത്തരവുകൾ ചോദ്യം ചെയ്ത് ദേശീയ ഹരിത ട്രൈബ്യൂണലിനെ സമീപിക്കാമെന്ന് സുപ്രീംകോടതി വ്യക്തമാക്കി. 2026 മാർച്ച് 18നും മേയ് 29നും പുറപ്പെടുവിച്ച മുൻ ഉത്തരവുകൾ ഹരിത ട്രൈബ്യൂണലിന്റെ നിയമപരമായ അപ്പീൽ അധികാരം ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ലെന്നും ബെഞ്ച് വിശദീകരിച്ചു.

ബെരാവ ടെക്സ്റ്റൈൽ ഇൻഡസ്ട്രീസ് പ്രൈവറ്റ് ലിമിറ്റഡ് നൽകിയ അപേക്ഷ പരിഗണിച്ചാണ് ഈ വ്യക്തത വരുത്തിയത്. 2026 ഓഗസ്റ്റ് 18ന് രാജസ്ഥാൻ മലിനീകരണ നിയന്ത്രണ ബോർഡ് കമ്പനിയുടെ പ്രവർത്തനാനുമതി റദ്ദാക്കി സ്ഥാപനം അടച്ചുപൂട്ടാൻ ഉത്തരവിട്ടിരുന്നു. ഇതിനെതിരെ നൽകിയ അപ്പീൽ പിന്നീട് പിൻവലിച്ച കമ്പനിക്ക് അത് പുനഃസ്ഥാപിക്കാൻ ഹരിത ട്രൈബ്യൂണലിനെ സമീപിക്കാമെന്ന് കോടതി വ്യക്തമാക്കി. എന്നാൽ ട്രൈബ്യൂണൽ അപ്പീൽ പരിഗണിക്കുന്നതുകൊണ്ടുമാത്രം സ്ഥാപനം വീണ്ടും പ്രവർത്തിപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ല. സുപ്രീംകോടതിയുടെ വ്യക്തമായ മുൻകൂർ അനുമതി നിർബന്ധമാണെന്നും ബെഞ്ച് വ്യക്തമാക്കി.

നവംബർ 27നകം അന്വേഷണ പുരോഗതി അറിയിക്കണം; നദീസംരക്ഷണ നടപടികൾ കോടതിയുടെ മേൽനോട്ടത്തിൽ

അനധികൃത ഖനനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രത്യേക അന്വേഷണസംഘത്തിന്റെ പുരോഗതി റിപ്പോർട്ട് 2026 നവംബർ 27നകം സുപ്രീംകോടതിയിൽ സമർപ്പിക്കണം. അന്നാണ് കേസ് വീണ്ടും പരിഗണിക്കുന്നത്. അന്വേഷണസംഘം രൂപീകരിക്കുന്നതിനൊപ്പം നദീതീര സംരക്ഷണം, പുതിയ വ്യവസായങ്ങൾക്കുള്ള നിയന്ത്രണം, ഭൂഗർഭജല പരിശോധന, പൊതുജന പരാതി പരിഹാര സംവിധാനം എന്നിവ സംബന്ധിച്ച നിർദേശങ്ങളും രാജസ്ഥാൻ സർക്കാർ നടപ്പാക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ജോജാരി, ലൂണി, ബന്ദി നദികളിലെ മലിനീകരണം ഏകദേശം 20 ലക്ഷം ആളുകളുടെ ജീവിതത്തെയും പരിസ്ഥിതിയെയും ബാധിക്കുന്ന വിഷയമായതിനാലാണ് സുപ്രീംകോടതി സ്വമേധയാ ഇടപെട്ടത്. ഇപ്പോഴത്തെ ഉത്തരവ് അനധികൃത ഖനനത്തിൽ കുറ്റക്കാരെ അന്തിമമായി കണ്ടെത്തുന്ന വിധിയല്ല. ഉത്തരവാദികളെയും നിയമലംഘനങ്ങളെയും കണ്ടെത്തുന്നതിനുള്ള അന്വേഷണവും നദികളുടെ സംരക്ഷണത്തിനുള്ള അടിയന്തര നടപടികളുമാണ് കോടതി നിർദേശിച്ചിരിക്കുന്നത്.

നദീസംരക്ഷണത്തിന് ഖനനാനുമതി മാത്രം പോരാ; പരിസ്ഥിതി സുരക്ഷയും ഉറപ്പാക്കണം

ഖനനാനുമതി നൽകുന്നതും പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണ വ്യവസ്ഥകൾ പാലിക്കുന്നതും വ്യത്യസ്ത നിയമപരമായ ബാധ്യതകളാണെന്ന സുപ്രീംകോടതിയുടെ നിലപാടാണ് ഉത്തരവിലെ പ്രധാന നിയമവ്യാഖ്യാനം. ഖനനത്തിന് അനുമതിയുണ്ടെന്ന കാരണത്താൽ മാത്രം നദികളുടെ സ്വാഭാവിക ഒഴുക്കിനും ഭൂഗർഭജലത്തിനും പരിസ്ഥിതിക്കും ഉണ്ടാകുന്ന നാശം അവഗണിക്കാനാവില്ല. സർക്കാർ ഉദ്യോഗസ്ഥരുടെ പങ്കാളിത്തം ഉൾപ്പെടെ അന്വേഷിക്കാനുള്ള നിർദേശം നിയമലംഘനങ്ങൾ തടയുന്നതിൽ ഭരണകൂടത്തിനുള്ള ഉത്തരവാദിത്വവും വ്യക്തമാക്കുന്നു.

നിയമത്തിന്റെ തലത്തിൽ ഖനനാനുമതികൾക്ക് പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണ വ്യവസ്ഥകൾ നിർബന്ധമാണെന്ന നിലപാടാണ് കോടതി ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നത്. സമൂഹത്തിന്റെ തലത്തിൽ നദികളെ ആശ്രയിച്ച് ജീവിക്കുന്ന ജനങ്ങളുടെ ആരോഗ്യവും ജലസുരക്ഷയും സംരക്ഷിക്കുന്നതിനാണ് പ്രാധാന്യം. നീതിന്യായ സംവിധാനത്തിന്റെ തലത്തിൽ പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണ ഉത്തരവുകൾ നടപ്പാക്കുന്നതിന് തുടർച്ചയായ മേൽനോട്ടം ഉറപ്പാക്കുകയാണ് സുപ്രീംകോടതി. രാജ്യത്തെ സമാന നദീസംരക്ഷണ തർക്കങ്ങളിൽ ഈ ഉത്തരവിലെ നിയമതത്ത്വങ്ങൾ പ്രസക്തമാകുമെങ്കിലും നിലവിലെ പ്രത്യേക നിയന്ത്രണങ്ങൾ രാജസ്ഥാനിലെ മൂന്ന് നദീതടങ്ങളെയാണ് നേരിട്ട് ബാധിക്കുന്നത്.