06 നവംബർ 2026
യുദ്ധത്തിൽ മനുഷ്യൻ മാത്രമല്ല മരിക്കുന്നതെന്ന് മനസ്സിലാക്കാൻ ആധുനിക പരിസ്ഥിതിശാസ്ത്രം വരുന്നതുവരെ മനുഷ്യന് കാത്തിരിക്കേണ്ടിവന്നില്ല.
ഇന്ത്യയുടെ പുരാതന ഇതിഹാസങ്ങളിലേക്ക് നോക്കിയാൽ യുദ്ധവും ആയുധപ്രയോഗവും പ്രകൃതിക്കുണ്ടാക്കുന്ന നാശത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ശക്തമായ ചിത്രങ്ങൾ കാണാം. മഹാഭാരതത്തിലെ സൗപ്തികപർവത്തിൽ, അതിശക്തമായ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ ഏറ്റുമുട്ടുന്നതിന്റെ ഫലമായി വർഷങ്ങളോളം മഴയില്ലാത്ത അവസ്ഥയുണ്ടാകുമെന്ന മുന്നറിയിപ്പിന്റെ ആശയം കാണാം. ശാന്തിപർവത്തിൽ യുദ്ധത്തിന്റെ ഫലമായി ജനജീവിതത്തിനൊപ്പം കൃഷിയും ഉപജീവനവും രാജ്യത്തിന്റെ സമ്പത്തും തകരുന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചകളുണ്ട്.
വാല്മീകിരാമായണത്തിലെ സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ, ഹനുമാൻ ലങ്കയ്ക്ക് തീയിടുന്ന രംഗം വെറും കെട്ടിടങ്ങൾ കത്തുന്നതായി മാത്രമല്ല ചിത്രീകരിക്കുന്നത്. തീ പടരുമ്പോൾ അവിടത്തെ മരങ്ങളും മറ്റു ജീവജാലങ്ങളും ഉൾപ്പെടുന്ന പരിസരം ദുരന്തത്തിലാകുന്ന ദൃശ്യങ്ങളും അതിനൊപ്പം വരുന്നു.
മഹാഭാരതത്തിലെ ഖാണ്ഡവദാഹം അതിലും ശക്തമായ പരിസ്ഥിതിദൃശ്യമാണ്. ഒരു വനം മുഴുവൻ അഗ്നിക്കിരയാകുന്നു. അവിടെ ജീവിച്ചിരുന്ന മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും മറ്റു ജീവികളും രക്ഷപ്പെടാൻ ശ്രമിക്കുന്നു; പലതും തീയിൽ നശിക്കുന്നു. കാട് ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ അതിനൊപ്പം ഒരു ജീവലോകം മുഴുവൻ എങ്ങനെ ഇല്ലാതാകുന്നു എന്നതിന്റെ ഭീകരമായ സാഹിത്യചിത്രമാണത്.
ഈ ഇതിഹാസകഥകൾ നൽകുന്ന ഒരു സന്ദേശം വ്യക്തമാണ്:
മനുഷ്യരുടെ ഏറ്റുമുട്ടലിന്റെ വില മനുഷ്യർ മാത്രം കൊടുക്കുന്നില്ല. മരവും മൃഗവും പക്ഷിയും കൃഷിയും വെള്ളവും അതിന്റെ ഇരകളാകാം.
ആയിരക്കണക്കിന് വർഷം മുമ്പ് കണ്ട അപകടം ഓർക്കാൻ ഇന്ന് ഒരു ലോകദിനം
ഇവിടെയാണ് നവംബർ 6-ന്റെ പ്രസക്തി കൂടുതൽ ശക്തമാകുന്നത്.
ആ പുരാതന കഥകളുടെ കാലത്ത് മനുഷ്യന് ഇന്നത്തെ യുദ്ധസാങ്കേതികവിദ്യ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. യുദ്ധത്തിന്റെ ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ വ്യാപ്തിയും ആയുധങ്ങളുടെ നശീകരണശേഷിയും ഇന്നത്തേതുമായി താരതമ്യം ചെയ്യാനാവാത്തതായിരുന്നു. എന്നിട്ടും യുദ്ധവും തീയും ആയുധവും പ്രകൃതിയെക്കൂടി നശിപ്പിക്കുമെന്ന് കഥകൾ എഴുതിയ മനുഷ്യർ തിരിച്ചറിഞ്ഞിരുന്നു.
ഇന്ന് സ്ഥിതി എത്രയോ മാറി.
ആണവായുധങ്ങളുണ്ട്. ദീർഘദൂര മിസൈലുകളുണ്ട്. എണ്ണസംഭരണികളും രാസവ്യവസായ കേന്ദ്രങ്ങളും തകർക്കാൻ കഴിയുന്ന ബോംബുകളുണ്ട്. വളരെ വലിയ പ്രദേശങ്ങളെ മണിക്കൂറുകൾക്കുള്ളിൽ നശിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന സൈനികശേഷിയുണ്ട്.
ആയുധം നിർമിക്കുന്നതിൽ മനുഷ്യന്റെ അറിവ് അതിവേഗം വളർന്നു. പക്ഷേ ആയുധം പ്രകൃതിയോട് എന്തുചെയ്യുമെന്ന് ഓർമിപ്പിക്കാൻ ഒടുവിൽ ഒരു ലോകദിനംതന്നെ വേണ്ടിവന്നു.
അതുകൊണ്ടാണ് നവംബർ 6 യുദ്ധത്തിലും സായുധസംഘർഷങ്ങളിലും പരിസ്ഥിതി ചൂഷണം തടയുന്നതിനുള്ള അന്താരാഷ്ട്ര ദിനമായി ആചരിക്കുന്നത്. 2001-ൽ ഐക്യരാഷ്ട്രസഭയാണ് ഈ ദിനം പ്രഖ്യാപിച്ചത്.
അതിന്റെ സന്ദേശം ലളിതമാണ്: യുദ്ധത്തിൽ മനുഷ്യരുടെ ജീവൻ സംരക്ഷിക്കണമെന്ന് പറയുന്നതുപോലെ, അവർ ജീവിക്കാൻ ആശ്രയിക്കുന്ന മണ്ണിനെയും വെള്ളത്തെയും വായുവിനെയും കാടിനെയും ജീവജാലങ്ങളെയും സംരക്ഷിക്കണം.
ഒന്നാം ലോകമഹായുദ്ധം: കാടുകൾ യുദ്ധഭൂമിയായപ്പോൾ
ഒന്നാം ലോകമഹായുദ്ധത്തിലെ trench warfare ഭൂമിയുടെ മുഖംതന്നെ മാറ്റി.
ഫ്രാൻസിലെയും ബെൽജിയത്തിലെയും യുദ്ധമേഖലകളിൽ കിലോമീറ്ററുകളോളം കിടങ്ങുകൾ കുഴിച്ചു. ലക്ഷക്കണക്കിന് shell-കളും ബോംബുകളും മണ്ണിൽ പതിച്ചു. വനങ്ങൾ തകർന്നു. ലോഹങ്ങളും സ്ഫോടകവസ്തുക്കളുടെ അവശിഷ്ടങ്ങളും മണ്ണിൽ കലർന്നു.
ഫ്രാൻസിലെ Verdun പ്രദേശം അതിന്റെ ഏറ്റവും ഭീകരമായ ഉദാഹരണങ്ങളിലൊന്നാണ്. യുദ്ധശേഷം മനുഷ്യവാസത്തിനും കൃഷിക്കും അപകടകരമായി മാറിയ ചില പ്രദേശങ്ങൾ Zone Rouge — Red Zone ആയി വേർതിരിച്ചു. പൊട്ടാത്ത ആയുധങ്ങളും മലിനീകരണവും നൂറുവർഷത്തിനുശേഷവും അവിടത്തെ ചില പ്രദേശങ്ങളിൽ പ്രശ്നമാണ്.
യുദ്ധം അവസാനിച്ചത് 1918-ലാണ്.
പക്ഷേ മണ്ണിനുള്ളിലെ യുദ്ധം അവസാനിച്ചില്ല.
രണ്ടാം ലോകമഹായുദ്ധം: നഗരത്തോടൊപ്പം പ്രകൃതിയും കത്തി
രണ്ടാം ലോകമഹായുദ്ധത്തിൽ വൻതോതിലുള്ള ബോംബാക്രമണങ്ങൾ, എണ്ണസംഭരണ കേന്ദ്രങ്ങളുടെ നാശം, വ്യവസായശാലകളിൽനിന്നുള്ള രാസവസ്തുക്കളുടെ ചോർച്ച, കടലിൽ മുങ്ങിയ കപ്പലുകളിൽനിന്നുള്ള എണ്ണ എന്നിവ പ്രകൃതിയെയും ബാധിച്ചു.
പിന്നെ ഹിരോഷിമയും നാഗസാക്കിയും.
1945 ഓഗസ്റ്റിൽ ജപ്പാനിലെ ഈ രണ്ടു നഗരങ്ങളിൽ ആണവബോംബുകൾ വീണപ്പോൾ മനുഷ്യർക്കൊപ്പം സസ്യങ്ങളും മൃഗങ്ങളും മണ്ണും ജലവ്യവസ്ഥയും അതിശക്തമായ ചൂടിനും സ്ഫോടനത്തിനും radiation-നും വിധേയമായി.
ആയിരക്കണക്കിന് വർഷം പഴക്കമുള്ള ഇതിഹാസങ്ങൾ ആയുധത്തിന്റെ വിനാശത്തെ സങ്കൽപ്പിച്ചെങ്കിൽ ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ മനുഷ്യൻ അതിന്റെ ഭീകരമായ യാഥാർഥ്യം ലോകത്തിനു കാണിച്ചുകൊടുത്തു.
വിയറ്റ്നാമിൽ മരങ്ങൾക്കുമേൽ യുദ്ധം
യുദ്ധം പ്രകൃതിയെ മനഃപൂർവം ലക്ഷ്യമിട്ട ഏറ്റവും ഭീകരമായ ഉദാഹരണങ്ങളിലൊന്നാണ് വിയറ്റ്നാം.
1961 മുതൽ 1971 വരെ അമേരിക്കൻ സൈന്യം Operation Ranch Hand പദ്ധതിയുടെ ഭാഗമായി വിയറ്റ്നാമിലും സമീപപ്രദേശങ്ങളിലും വൻതോതിൽ herbicides തളിച്ചു. കാടുകളുടെ ഇലകൾ കൊഴിച്ചുകളഞ്ഞ് ഒളിച്ചിരിക്കുന്ന സൈനികരെ കണ്ടെത്തുകയും കൃഷിയെ ബാധിക്കുകയും ചെയ്യുകയായിരുന്നു ലക്ഷ്യം.
അതിൽ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധമായത് Agent Orange.
ഏകദേശം 7.5 കോടി ലിറ്റർ herbicides തളിച്ചതായി പഠനങ്ങൾ കണക്കാക്കുന്നു. വനങ്ങളും കൃഷിയിടങ്ങളും വ്യാപകമായി ബാധിച്ചു. Agent Orange-ലുണ്ടായിരുന്ന dioxin മനുഷ്യാരോഗ്യത്തിനും പരിസ്ഥിതിക്കും ദീർഘകാല പ്രശ്നമായി.
മരം വെടിയേറ്റ് വീണതല്ല അവിടെ.
മരത്തെ കൊല്ലാൻ രാസവസ്തുതന്നെ ആയുധമാക്കി.
കുവൈത്തിൽ പകൽ പോലും രാത്രിയായപ്പോൾ
1991-ലെ Gulf War മറ്റൊരു ഭീകരദൃശ്യം ലോകത്തിനു നൽകി.
ഇറാഖി സൈന്യം കുവൈത്തിൽനിന്ന് പിൻവാങ്ങുമ്പോൾ 600-ലധികം എണ്ണക്കിണറുകൾക്ക് തീയിട്ടു. മാസങ്ങളോളം അവ കത്തി. കറുത്ത പുക ആകാശം മൂടി. എണ്ണ മണ്ണിലേക്ക് ഒഴുകി വലിയ oil lakes രൂപപ്പെട്ടു.
ഒരു എണ്ണക്കിണർ കത്തിച്ചാൽ ഒരു ദിവസത്തെ തീ മാത്രമല്ല പ്രശ്നം. പുക വായുവിലെത്തും. എണ്ണ മണ്ണിലിറങ്ങും. ഭൂഗർഭജലത്തെ ബാധിക്കാം. മരുഭൂമിയിലെ ജീവജാലങ്ങളുടെ ആവാസവ്യവസ്ഥ മാറാം.
യുദ്ധത്തിന്റെ environmental bill അവസാന വെടിയുണ്ട പൊട്ടുന്ന ദിവസം അവസാനിക്കുന്നില്ല.
ബോംബ് പൊട്ടിയില്ലെങ്കിലും കൊല്ലാം
പൊട്ടാതെ കിടക്കുന്ന ബോംബുകൾ, landmine-കൾ, ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട ആയുധങ്ങൾ, വിഷരാസവസ്തുക്കൾ എന്നിവ പതിറ്റാണ്ടുകൾക്കുശേഷവും മനുഷ്യരെയും പ്രകൃതിയെയും അപകടത്തിലാക്കാം.
എണ്ണസംഭരണ കേന്ദ്രങ്ങളും വ്യവസായ സ്ഥാപനങ്ങളും ജല-മലിനജല സംവിധാനങ്ങളും യുദ്ധത്തിൽ തകർന്നാൽ അപകടകരമായ വസ്തുക്കൾ പരിസ്ഥിതിയിലെത്താം. വനനശീകരണം കൂടാം. കുടിവെള്ളം മലിനമാകാം. ജനങ്ങൾ കുടിയൊഴിയുമ്പോൾ മറ്റിടങ്ങളിലെ പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾക്കുമേൽ സമ്മർദവും വർധിക്കും.
യുദ്ധത്തിൽ ആനയും ഗൊറില്ലയും തോൽക്കും
യുദ്ധം വന്യമൃഗങ്ങളെയും വെറുതെ വിടുന്നില്ല.
സായുധസംഘർഷം നടക്കുന്ന പ്രദേശങ്ങളിൽ ഭരണസംവിധാനം തകരുമ്പോൾ വേട്ടയും വനനശീകരണവും നിയമവിരുദ്ധമായ പ്രകൃതിവിഭവ വ്യാപാരവും വർധിക്കാം. ആയുധധാരികൾ ഭക്ഷണത്തിനോ പണത്തിനോ വേണ്ടി വന്യമൃഗങ്ങളെ കൊല്ലാം.
ആഫ്രിക്കയിലെ സംഘർഷബാധിത പ്രദേശങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ഗവേഷണങ്ങൾ സായുധസംഘർഷവും വലിയ സസ്തനികളുടെ ജനസംഖ്യ കുറയുന്നതും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.
പ്രകൃതിയെ ആക്രമിക്കുന്നതിനും നിയമമുണ്ട്
1977-ലെ Geneva Conventions-ന്റെ Additional Protocol I പ്രകാരം പ്രകൃതിപരിസ്ഥിതിക്ക് വ്യാപകവും ദീർഘകാലവും ഗുരുതരവുമായ നാശം വരുത്തുന്ന ചില യുദ്ധരീതികൾക്ക് നിയന്ത്രണമുണ്ട്. Rome Statute-ലും ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ പ്രകൃതിക്ക് അത്യധികമായ നാശമുണ്ടാക്കുന്ന ആക്രമണങ്ങളെക്കുറിച്ച് വ്യവസ്ഥയുണ്ട്.
കാരണം ലോകം പതുക്കെ പഠിച്ച ഒരു പാഠമുണ്ട്:
സമാധാന ഉടമ്പടിയിൽ മനുഷ്യർക്ക് ഒപ്പുവയ്ക്കാം. വിഷം കലർന്ന നദിക്കും കത്തിപ്പോയ കാടിനും അതിൽ ഒപ്പുവയ്ക്കാൻ കഴിയില്ല.
ഒരു കുട്ടിക്കും മനസ്സിലാകുന്ന സത്യമാണത്. നമുക്ക് ശ്വസിക്കാൻ വായു വേണം. കുടിക്കാൻ വെള്ളം വേണം. ഭക്ഷണത്തിന് മണ്ണും ചെടികളും മൃഗങ്ങളും വേണം.
യുദ്ധം ഇവയെല്ലാം നശിപ്പിച്ചാൽ ജയിച്ചവനും തോറ്റവനും ഒടുവിൽ ആശ്രയിക്കേണ്ടത് അതേ ഭൂമിയെയാണ്.
അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യനെ രക്ഷിക്കാൻ സമാധാനം വേണം. മനുഷ്യന്റെ ഭാവിയെ രക്ഷിക്കാൻ പ്രകൃതിയെയും യുദ്ധത്തിൽനിന്ന് രക്ഷിക്കണം.
Sources
- United Nations — International Day for Preventing the Exploitation of the Environment in War and Armed Conflict
- United Nations General Assembly — Resolution A/RES/56/4
- United Nations Environment Programme — Protecting the Environment During Armed Conflict
- International Committee of the Red Cross — Guidelines on the Protection of the Natural Environment in Armed Conflict
- International Law Commission — Protection of the Environment in Relation to Armed Conflicts
- United Nations Compensation Commission — Gulf War Environmental Damage
- U.S. Department of Veterans Affairs — Agent Orange Exposure
- National Academies — Veterans and Agent Orange
- Geneva Conventions — Additional Protocol I, Articles 35 and 55
- International Criminal Court — Rome Statute, Article 8
- Valmiki Ramayana — Sundara Kanda
- Mahabharata — Sauptika Parva, Shanti Parva and Adi Parva (Khandava-daha narrative)
