29 സെപ്റ്റംബർ 2026
നെഞ്ചിൽ കൈവച്ച് “എന്റെ ഹൃദയം പറയുന്നു” എന്ന് നമ്മൾ ഇന്നും പറയും. പ്രണയത്തിന് ഹൃദയം വരയ്ക്കും. ധൈര്യമുള്ളവനെ “ചങ്കുറപ്പുള്ളവൻ” എന്നു വിളിക്കും. പക്ഷേ ചിന്തിക്കുന്നതും പ്രണയിക്കുന്നതും തീരുമാനമെടുക്കുന്നതുമൊക്കെ തലച്ചോറാണെന്ന് ശാസ്ത്രം പറയുന്നു. എന്നിട്ടും ആയിരക്കണക്കിന് വർഷമായി മനുഷ്യന്റെ വികാരങ്ങളുടെയും ആത്മാവിന്റെയും പ്രതീകമായി ഹൃദയം തുടരുകയാണ്.
സെപ്റ്റംബർ 29 ലോക ഹൃദയ ദിനം ആചരിക്കുമ്പോൾ ഹൃദയത്തിന്റെ കഥ രോഗത്തിന്റെ മാത്രം കഥയല്ല. മനുഷ്യൻ സ്വന്തം ശരീരത്തെ എങ്ങനെ മനസ്സിലാക്കി എന്നതിന്റെ കഥ കൂടിയാണ്.
ലോകത്തിന് ഒരു ഹൃദയദിനം വേണമെന്ന് പറഞ്ഞ ഡോക്ടർ
ഈ ആശയത്തിനു പിന്നിൽ ഒരു വ്യക്തിയുണ്ട് — സ്പാനിഷ് കാർഡിയോളജിസ്റ്റ് Dr. Antoni Bayés de Luna. World Heart Federation പ്രസിഡന്റായിരിക്കെയാണ് അദ്ദേഹം ലോകത്തിനായി ഒരു ഹൃദയദിനം എന്ന ആശയം മുന്നോട്ടുവച്ചത്. 1999-ൽ World Heart Federation, WHOയുടെയും UNESCOയുടെയും പിന്തുണയോടെ പദ്ധതി ആരംഭിച്ചു. ആദ്യ ഔദ്യോഗിക World Heart Day 2000-ൽ നടന്നു. തുടക്കത്തിൽ സെപ്റ്റംബറിലെ അവസാന ഞായറാഴ്ചയായിരുന്ന ദിനാചരണം പിന്നീട് സെപ്റ്റംബർ 29 എന്ന സ്ഥിരം തീയതിയിലേക്കു മാറി.
ലക്ഷ്യം ലളിതമാണ്: ഹൃദ്രോഗവും പക്ഷാഘാതവും തടയാൻ കഴിയുന്ന വലിയൊരു പങ്ക് അപകടസാധ്യതകളെക്കുറിച്ച് ജനങ്ങളെ ബോധവത്കരിക്കുക. അതിനായി ലോകമെമ്പാടും നടത്തം, വ്യായാമ പരിപാടികൾ, ആരോഗ്യപരിശോധന, സ്കൂൾ-സമൂഹ പരിപാടികൾ, സോഷ്യൽ മീഡിയ പ്രചാരണം, നയപരമായ ഇടപെടലുകൾ എന്നിവ നടക്കുന്നു. 2002-ൽ WHOയും World Heart Federation-ഉം ചേർന്ന് ലോകവ്യാപക നടത്ത പരിപാടികൾ നടത്തിയതും ഈ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ആദ്യകാല ഉദാഹരണമാണ്.
അരിസ്റ്റോട്ടിലിന് ഹൃദയം വെറുമൊരു പമ്പായിരുന്നില്ല
പുരാതന ഗ്രീസിലേക്ക് പോയാൽ കഥ മാറുന്നു.
അരിസ്റ്റോട്ടിലിന്റെ കാഴ്ചയിൽ ഹൃദയം ശരീരത്തിന്റെ കേന്ദ്രമായിരുന്നു. ബുദ്ധിയുടെയും വികാരങ്ങളുടെയും കേന്ദ്രം ഹൃദയമാണെന്നും അദ്ദേഹം കരുതി. ജീവന്റെയും ആത്മാവിന്റെയും കേന്ദ്രസ്ഥാനവും അതിനുണ്ടായിരുന്നു.
പിന്നീട് റോമിൽ പ്രവർത്തിച്ച ഗ്രീക്ക് വൈദ്യനായ Galen ഹൃദയത്തെക്കുറിച്ച് കൂടുതൽ ശരീരശാസ്ത്രപരമായി പഠിച്ചെങ്കിലും രക്തചംക്രമണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധാരണയിൽ വലിയ തെറ്റുണ്ടായിരുന്നു. ഹൃദയത്തിന്റെ രണ്ടു ഭാഗങ്ങൾക്കിടയിലെ ഭിത്തിയിൽ കാണാനാവാത്ത ചെറിയ സുഷിരങ്ങളിലൂടെ രക്തം കടക്കുന്നു എന്നായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ സങ്കൽപ്പം. ആ ആശയം യൂറോപ്യൻ വൈദ്യശാസ്ത്രത്തെ നൂറ്റാണ്ടുകളോളം സ്വാധീനിച്ചു.
മധ്യകാല യൂറോപ്പിൽ പ്രണയവും ആത്മാവും ഹൃദയത്തിലായി
മധ്യകാല യൂറോപ്പിൽ ഹൃദയം ശരീരാവയവം മാത്രമായിരുന്നില്ല. വികാരം, ആഗ്രഹം, മനസ്സ്, വ്യക്തിത്വം, ആത്മീയത എന്നിവയുടെ പ്രതീകമായിരുന്നു.
Courtly love സാഹിത്യത്തിൽ പ്രണയിക്ക് സ്വന്തം ഹൃദയം പ്രിയപ്പെട്ടവൾക്ക് സമ്മാനിക്കുന്ന ചിത്രങ്ങൾവരെ ഉണ്ടായി. ക്രൈസ്തവ ആത്മീയതയിലും ഹൃദയത്തിന് വലിയ സ്ഥാനം ലഭിച്ചു. ചില രാജകുടുംബങ്ങളിലും പ്രഭുക്കന്മാരിലും മരണശേഷം ശരീരത്തിൽനിന്ന് ഹൃദയം വേർതിരിച്ച് മറ്റൊരിടത്ത് സംസ്കരിക്കുന്ന ആചാരംപോലും നിലനിന്നിരുന്നു.
അതിലും കൗതുകകരമായ ഒരു വിശ്വാസം പുരാതന ഈജിപ്തിലായിരുന്നു. മനുഷ്യന്റെ ഓർമയും സ്വഭാവവും ബുദ്ധിയും ഹൃദയത്തിലാണെന്ന് അവർ കരുതി. മരണശേഷം ഹൃദയത്തെ സത്യത്തിന്റെയും നീതിയുടെയും പ്രതീകമായ Maat-ന്റെ തൂവലുമായി തൂക്കിനോക്കുന്ന “weighing of the heart” പരലോകവിധിയുടെ ഭാഗമാണെന്നായിരുന്നു വിശ്വാസം.
ഇന്ത്യയിൽ ഹൃദയം ജീവന്റെയും ബോധത്തിന്റെയും ഇരിപ്പിടം
ഇന്ത്യൻ പാരമ്പര്യത്തിലും ഹൃദയത്തിന് ശരീരശാസ്ത്രത്തിനപ്പുറമുള്ള അർത്ഥമുണ്ടായിരുന്നു.
ചരകസംഹിതയിലും സുശ്രുതസംഹിതയിലും ഹൃദയത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വിവരണങ്ങൾ കാണാം. ഹൃദയം ബോധത്തിന്റെ ഇരിപ്പിടവും പ്രാണന്റെ പ്രധാന കേന്ദ്രവുമാണെന്ന ആശയമുണ്ടായിരുന്നു. നാഡികളും ധമനികളും സ്രോതസ്സുകളും വഴി ശരീരത്തിലേക്ക് ജീവശക്തി എത്തുന്നതായും പുരാതന വൈദ്യചിന്തകൾ വിശദീകരിച്ചു. ഹൃദയത്തിന് ഗുരുതരമായ പരിക്ക് ജീവൻ ഉടൻ അപകടത്തിലാക്കുന്നുവെന്നും ആയുർവേദ ഗ്രന്ഥങ്ങൾ തിരിച്ചറിഞ്ഞിരുന്നു.
ഈ സാംസ്കാരിക ഭാഷ ഇന്നും മരിച്ചിട്ടില്ല. പ്രണയം ഹൃദയത്തിലാണ്, സ്നേഹം ഹൃദയത്തിൽനിന്നാണ്, നല്ല മനുഷ്യന് “നല്ല ഹൃദയം” ഉണ്ട് എന്നൊക്കെ നമ്മൾ ഇപ്പോഴും പറയുന്നു. അത് ശരീരശാസ്ത്രമല്ല; ആയിരക്കണക്കിന് വർഷം പഴക്കമുള്ള മനുഷ്യഭാഷയുടെ തുടർച്ചയാണ്.
യഥാർത്ഥ ഹൃദയം എന്താണ് ചെയ്യുന്നത്?
ഇപ്പോൾ കവിത മാറ്റിവച്ച് ശരീരത്തിനുള്ളിലേക്ക് നോക്കാം.
ഹൃദയം ശക്തമായ ഒരു muscular pump ആണ്. ശരീരത്തിൽനിന്ന് തിരിച്ചെത്തുന്ന ഓക്സിജൻ കുറഞ്ഞ രക്തം വലതുഭാഗം ശ്വാസകോശത്തിലേക്ക് അയക്കുന്നു. അവിടെനിന്ന് ഓക്സിജനുമായി മടങ്ങിയെത്തുന്ന രക്തം ഇടതുഭാഗം ശരീരമാകെ പമ്പ് ചെയ്യുന്നു. അതിലൂടെ കോശങ്ങൾക്ക് ഓക്സിജനും പോഷകങ്ങളും ലഭിക്കുന്നു; മാലിന്യങ്ങൾ നീക്കം ചെയ്യുന്നതിനുള്ള യാത്രയും തുടരുന്നു.
വിശ്രമാവസ്ഥയിൽ സാധാരണ പ്രായപൂർത്തിയായ ഒരാളുടെ ഹൃദയം ഏകദേശം മിനിറ്റിൽ അഞ്ച് ലിറ്റർ രക്തം പമ്പ് ചെയ്യുന്നു. പ്രവർത്തനത്തിനനുസരിച്ച് അത് വളരെ കൂടാം. Cleveland Clinic നൽകുന്ന പൊതുവായ കണക്കിൽ ദിവസം ഏകദേശം 7,500 ലിറ്ററിലധികം, ഒരു ലക്ഷം തവണയോളം ഹൃദയമിടിപ്പ്.
ഒരു ജീവിതകാലത്തെ രക്തം ഒരു പട്ടണത്തിന് വെള്ളമാക്കിയാൽ?
ഇവിടെയാണ് ഹൃദയത്തിന്റെ അധ്വാനം ശരിക്കും മനസ്സിലാകുന്നത്.
ദിവസം 7,500 ലിറ്റർ എന്ന ഏകദേശ കണക്ക് എടുത്ത് 79 വർഷം ജീവിക്കുന്ന ഒരാളെ പരിഗണിച്ചാൽ, ജീവിതകാലത്ത് ഹൃദയത്തിലൂടെ കടന്നുപോകുന്ന രക്തത്തിന്റെ ആകെ അളവ് ഏകദേശം 21.6 കോടി ലിറ്റർ വരും. ഇത് ശരീരത്തിൽ പുതിയതായി ഉണ്ടാകുന്ന 21.6 കോടി ലിറ്റർ രക്തമല്ല; ഒരേ രക്തം വീണ്ടും വീണ്ടും ചുറ്റുന്നതിന്റെ മൊത്തം pumped volume ആണ്.
ഇന്ത്യയിലെ നഗര ജലവിതരണത്തിന് സർക്കാർ ഉപയോഗിക്കുന്ന benchmark ഒരാൾക്ക് ദിവസം 135 ലിറ്റർ ആണ്.
ആ മാനദണ്ഡത്തിൽ 21.6 കോടി ലിറ്റർ വെള്ളമുണ്ടെങ്കിൽ ഏകദേശം 4,400 പേരുള്ള ഒരു ചെറിയ പട്ടണത്തിന് ഒരു വർഷത്തേക്ക് ആവശ്യമായ വെള്ളത്തിന് തുല്യം.
നമ്മുടെ നെഞ്ചിനുള്ളിൽ കൈമുഷ്ടിയോളം വലുപ്പമുള്ള ഒരു അവയവം ജീവിതകാലം മുഴുവൻ ചെയ്യുന്ന ജോലിയുടെ വലുപ്പം മനസ്സിലാക്കാൻ ആ ഒരൊറ്റ താരതമ്യം മതി.
പഴയ ഈജിപ്തുകാരന് അത് പരലോകവിധിയുടെ സാക്ഷിയായിരുന്നു. അരിസ്റ്റോട്ടിലിന് ആത്മാവിന്റെ കേന്ദ്രം. മധ്യകാല കവിക്ക് പ്രണയത്തിന്റെ വീട്. ഇന്ത്യൻ പാരമ്പര്യത്തിന് പ്രാണന്റെയും ബോധത്തിന്റെയും കേന്ദ്രം.
ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന് അത് അതിശക്തമായ ഒരു പമ്പാണ്.
പക്ഷേ അതു നിശ്ചലമാകുന്ന നിമിഷം — ബാക്കിയുള്ള എല്ലാ കഥകളും അവസാനിക്കുന്നു.
Sources
- World Heart Federation — History of World Heart Day
- World Heart Federation — World Heart Day
- WHO — Active Ageing: Moving Hearts for Health
- U.S. National Library of Medicine — Greek Medicine
- PubMed — Morphology of the Heart as Conceived by Ancient Greeks
- PubMed — Galen’s Conceptions of the Heart
- PubMed Central — History of Cardiology in India
- PubMed Central — Contributions of Ancient Indian Knowledge to Cardiology
- Cleveland Clinic — How Blood Flows Through the Heart and Body
- Ministry of Housing and Urban Affairs — Water Supply Standards
