റാഞ്ചി / 14 നവംബർ 2026

1900 ജൂൺ ഒമ്പത്. റാഞ്ചി ജയിലിൽ രാവിലെ ഒമ്പതുമണിയോടെ ഒരു ചെറുപ്പക്കാരന്റെ ജീവിതം അവസാനിച്ചു. പ്രായം ഇരുപത്തിനാല്. സ്വന്തം ജനതയുടെ മണ്ണും ജീവിതവും തിരിച്ചുപിടിക്കാൻ ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണത്തിനെതിരെ പോരാടിയ ബിർസ മുണ്ടയായിരുന്നു ആ തടവുകാരൻ.

ദിവസങ്ങൾക്കുമുമ്പുതന്നെ അദ്ദേഹത്തെ രോഗം തളർത്തിയിരുന്നു. ജൂൺ ഒന്നിന് ബിർസയ്ക്ക് കോളറ ബാധിച്ചതായി ഡെപ്യൂട്ടി കമ്മിഷണറെ അറിയിച്ചു. ജയിൽ സൂപ്രണ്ട് ക്യാപ്റ്റൻ എ.ആർ.എസ്. ആൻഡേഴ്‌സൺ ചികിത്സ ആരംഭിച്ചു. ജൂൺ ഏഴുവരെ ആരോഗ്യനില മെച്ചപ്പെട്ടു. എന്നാൽ എട്ടിന് രോഗം വീണ്ടും വഷളായി. പിറ്റേന്ന് രാവിലെ അദ്ദേഹം മരിച്ചു. റാഞ്ചിയിലെ കോക്കറിൽ ഡിസ്റ്റിലറി പാലത്തിനു സമീപം മൃതദേഹം ദഹിപ്പിച്ചതായും കേന്ദ്ര സാംസ്കാരിക മന്ത്രാലയത്തിന്റെ ചരിത്രസമാഹാരം രേഖപ്പെടുത്തുന്നു.

മരണത്തെക്കുറിച്ച് പിന്നീട് സംശയങ്ങളുയർന്നു. വിഷം നൽകിയിരിക്കാമെന്ന ആരോപണവും പ്രചരിച്ചു. ഔദ്യോഗിക വിവരണങ്ങളിൽ കോളറയും വയറുകടിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട രോഗാവസ്ഥയുമാണ് പറയുന്നത്. വിഷപ്രയോഗത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സംശയം അക്കാലത്തുതന്നെ ഉയർന്നിരുന്നതായി ചരിത്രപഠനങ്ങളിലുണ്ട്. എന്നാൽ അത് തെളിയിക്കപ്പെട്ട മരണകാരണമായി രേഖപ്പെടുത്താൻ ലഭ്യമായ തെളിവുകൾ മതിയാകുന്നില്ല.

ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണത്തിന്റെ തടവുകാരനായി മരിച്ച ആ യുവാവിന്റെ പ്രതിമയ്ക്കുമുന്നിൽ ഇന്ന് സ്വതന്ത്ര ഇന്ത്യയുടെ ഭരണനേതൃത്വം ആദരമർപ്പിക്കുന്നു. പാർലമെന്റ് വളപ്പിലെ പ്രേരണാസ്ഥലിലും ബിർസയ്ക്ക് സ്ഥാനമുണ്ട്. അനുയായികൾക്ക് അദ്ദേഹം അതിനുമുമ്പേ ‘ഭഗവാൻ’ ആയിരുന്നു. ആ ആദരത്തിന്റെ വേരുകൾ അന്വേഷിച്ചാൽ എത്തുന്നത് സ്വന്തം മണ്ണിൽ അവകാശം നഷ്ടപ്പെട്ട മനുഷ്യരുടെ ജീവിതത്തിലേക്കാണ്.

ദാരിദ്ര്യത്തിൽ ജനിച്ച കുട്ടി

1875 നവംബർ പതിനഞ്ചിന് ഇന്നത്തെ ജാർഖണ്ഡിലെ ഉലിഹാതു ഗ്രാമത്തിലാണ് ബിർസ ജനിച്ചത്. അച്ഛൻ സുഗന മുണ്ട. അമ്മ കർമി ഹാതു. മുണ്ട ആദിവാസി സമൂഹത്തിൽപ്പെട്ട ദരിദ്ര കർഷകകുടുംബമായിരുന്നു അവരുടേത്. ഉപജീവനം തേടി കുടുംബം പല ഗ്രാമങ്ങളിലേക്കു മാറി. ബന്ധുവീടുകളിലും ബിർസ ബാല്യത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം ചെലവഴിച്ചു.

സാൽഗയിലെ ജയ്പാൽ നാഗ് എന്ന അധ്യാപകന്റെ അടുത്തായിരുന്നു ആദ്യകാല പഠനം. പിന്നീട് ചൈബാസയിലെ ജർമൻ മിഷൻ സ്കൂളിലെത്തി. ക്രിസ്തുമതം സ്വീകരിച്ച കുടുംബപശ്ചാത്തലത്തിൽ ദാവീദ് അഥവാ ദാവൂദ് എന്ന പേരിലും അദ്ദേഹം അറിയപ്പെട്ടു. മിഷൻ വിദ്യാഭ്യാസവും പിന്നീട് വൈഷ്ണവ ആശയങ്ങളുമായുള്ള പരിചയവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിന്തകളെ സ്വാധീനിച്ചു. അതോടൊപ്പം സ്വന്തം സമൂഹത്തിന്റെ വിശ്വാസങ്ങളും ജീവിതാനുഭവങ്ങളും അദ്ദേഹത്തിനൊപ്പമുണ്ടായിരുന്നു.

പഠിക്കുന്ന കാലത്ത് ബിർസയ്ക്കു ചുറ്റും ഭൂമിയെക്കുറിച്ചുള്ള പരാതികൾ ഉയർന്നുകൊണ്ടിരുന്നു. തലമുറകളായി കൃഷി ചെയ്തവർ ഭൂമി നഷ്ടപ്പെട്ടവരായി മാറുന്നു. സ്വന്തം വയലിൽ തുടരാൻ മറ്റൊരാൾക്ക് പാട്ടം കൊടുക്കണം. കടം വാങ്ങിയാൽ പലിശയുടെ ഭാരം. അതിനൊപ്പം കൂലിയില്ലാത്ത വേലയും.

മണ്ണ് നഷ്ടപ്പെടുമ്പോൾ ജീവിതവും നഷ്ടപ്പെടുന്നു

മുണ്ട സമൂഹത്തിൽ ‘ഖുണ്ട്കട്ടി’ എന്ന പരമ്പരാഗത ഭൂവകാശരീതിയുണ്ടായിരുന്നു. ആദ്യം കാട് വെട്ടിത്തെളിച്ച് കൃഷിയിറക്കിയ കുടുംബങ്ങൾക്കും അവരുടെ സന്തതികൾക്കും ഭൂമിയിൽ അവകാശമുണ്ടെന്നതായിരുന്നു അതിന്റെ അടിസ്ഥാനം.

ഭൂവുടമകളുടെയും ഇടനിലക്കാരുടെയും അധികാരവും ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണത്തിന്റെ ഭൂനയങ്ങളും ഈ സംവിധാനത്തെ ദുർബലപ്പെടുത്തി. പണമിടപാടുകാരും കരാറുകാരും പിടിമുറുക്കി. ആദിവാസികൾ സ്വന്തം ഭൂമിയിൽ പാട്ടക്കാരായി മാറി. കൂലിയില്ലാത്ത നിർബന്ധിതവേല അവരുടെ അധ്വാനവും കവർന്നു. വനനിയന്ത്രണങ്ങൾ ഉപജീവനത്തിനുള്ള വഴികൾ കൂടുതൽ ചുരുക്കി.

ഈ അനീതികൾക്കെതിരെ ബിർസയ്ക്കുമുമ്പുതന്നെ ആദിവാസികൾ പോരാടിയിരുന്നു. അതുകൊണ്ട് ബ്രിട്ടീഷുകാർക്കെതിരെ ഇന്ത്യയിൽ ആദ്യം ആയുധമെടുത്തത് ബിർസയാണെന്ന് പറയുന്നത് ചരിത്രപരമായി ശരിയാകില്ല. അദ്ദേഹത്തിനു മുമ്പും ആദിവാസി സായുധപ്രതിരോധങ്ങളുണ്ടായിരുന്നു. ആ നീണ്ട സമരചരിത്രത്തിൽ ഭൂവകാശവും സാമൂഹികപരിഷ്കരണവും സ്വയംഭരണവും കൂട്ടിച്ചേർത്ത ശക്തനായ നേതാവായിരുന്നു ബിർസ.

അച്ഛന്റെ കാലത്തെ സമരം മകന്റെ ജീവിതത്തിലേക്ക്

ബിർസ വളർന്ന പ്രദേശത്ത് ‘സർദാരി ലറായി’ എന്ന ഭൂവകാശപ്രസ്ഥാനം സജീവമായിരുന്നു. മുണ്ട, ഒറാവോൺ സമൂഹങ്ങളിലെ നേതാക്കൾ നിവേദനങ്ങളും നിയമനടപടികളും വഴി ഭൂമി സംരക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു. അച്ഛൻ സുഗന മുണ്ടയ്ക്ക് ഈ പ്രസ്ഥാനവുമായി ബന്ധമുണ്ടായിരുന്നുവെന്ന് ചില ചരിത്രവിവരണങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ അദ്ദേഹം ഒരു പ്രത്യേക കലാപത്തിന്റെ മുഖ്യനേതാവായിരുന്നെന്നതിന് ഉറച്ച തെളിവ് ഇവിടെ ലഭ്യമല്ല.

ചൈബാസയിലെ ജീവിതകാലത്ത് ഈ സമരങ്ങൾ ബിർസയെ സ്വാധീനിച്ചു. പരാതികൾ നൽകിയിട്ടും ഭൂമിപ്രശ്നത്തിന് പരിഹാരമാകാത്തത് ജനങ്ങളുടെ നിരാശ വർധിപ്പിച്ചു.

1894-ൽ വനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കുടിശ്ശികകൾ ഒഴിവാക്കണമെന്നാവശ്യപ്പെട്ട് ബിർസ ആളുകളെ ചൈബാസയിലേക്ക് നയിച്ചതായി തപാൽവകുപ്പിന്റെ സ്മരണക്കുറിപ്പ് രേഖപ്പെടുത്തുന്നു. ക്ഷാമവും രോഗവും ബാധിച്ച ജനങ്ങളെ സഹായിക്കുന്ന പ്രവർത്തനങ്ങളും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജനപിന്തുണ വളർത്തി.

ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾത്തന്നെ ‘ഭഗവാൻ’

ബിർസ ജനങ്ങളോട് സ്വന്തം ജീവിതരീതിയിലും മാറ്റങ്ങൾ വരുത്താൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. മദ്യപാനം ഉപേക്ഷിക്കണം. ശുചിത്വം പാലിക്കണം. ദുർമന്ത്രവാദവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഭയങ്ങളിൽനിന്ന് വിട്ടുനിൽക്കണം. സ്വന്തം സമൂഹത്തിന്റെ അന്തസ്സും ഐക്യവും വീണ്ടെടുക്കണം.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉപദേശങ്ങളെ ചുറ്റിപ്പറ്റി ‘ബിർസായിത്’ എന്ന മതസാമൂഹിക കൂട്ടായ്മ വളർന്നു. രോഗങ്ങൾ ഭേദമാക്കാനുള്ള അത്ഭുതശക്തി ബിർസയ്ക്കുണ്ടെന്ന് അനുയായികൾ വിശ്വസിച്ചു. അവർ അദ്ദേഹത്തെ ‘ബിർസ ഭഗവാൻ’ എന്നും ‘ധർത്തി ആബ’—മണ്ണിന്റെ പിതാവ്—എന്നും വിളിച്ചു. മരണശേഷം മാത്രം ലഭിച്ച വിശേഷണമായിരുന്നില്ല ‘ഭഗവാൻ’; ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾത്തന്നെ അനുയായികൾ അദ്ദേഹത്തെ അങ്ങനെ ആദരിച്ചിരുന്നു.

ആ വിശ്വാസത്തിനു പിന്നിൽ മതവികാരം മാത്രമായിരുന്നില്ല. ദുരിതത്തിൽനിന്ന് രക്ഷപ്പെടാനുള്ള പ്രതീക്ഷയും ഭൂമി തിരിച്ചുകിട്ടുമെന്ന മോഹവും ജനങ്ങളെ അദ്ദേഹത്തിനൊപ്പം ചേർത്തു.

ജയിലിനുശേഷം ഉൽഗുലാൻ

1895-ൽ ബ്രിട്ടീഷുകാർ ബിർസയെ അറസ്റ്റ് ചെയ്തു. രണ്ടു വർഷത്തെ തടവിനുശേഷം 1897 നവംബറിൽ പുറത്തിറങ്ങി. വീണ്ടും ഗ്രാമങ്ങളിൽ സഞ്ചരിച്ച് അനുയായികളെ സംഘടിപ്പിച്ചു.

ഭൂമിയുടെ അവകാശം എന്ന ആവശ്യത്തിനൊപ്പം സ്വന്തം ഭരണം എന്ന ലക്ഷ്യവും ഉയർന്നു. ‘മഹാറാണിയുടെ ഭരണം അവസാനിക്കട്ടെ; നമ്മുടെ ഭരണം വരട്ടെ’ എന്ന ആഹ്വാനം അതിന്റെ രാഷ്ട്രീയദിശ വ്യക്തമാക്കി.

1899 അവസാനത്തോടെ പ്രസ്ഥാനം സായുധകലാപമായി ശക്തിപ്പെട്ടു. ‘ഉൽഗുലാൻ’—മഹാപ്രക്ഷോഭം—എന്നാണ് അത് അറിയപ്പെട്ടത്. പൊലീസ് കേന്ദ്രങ്ങൾക്കും ചില മിഷൻ സ്ഥാപനങ്ങൾക്കും നേരെ ആക്രമണങ്ങളുണ്ടായി. വില്ലും അമ്പും പരമ്പരാഗത ആയുധങ്ങളുമെടുത്ത ആദിവാസികൾ ബ്രിട്ടീഷ് സേനയെ നേരിട്ടു.

1900 ജനുവരി ഒമ്പതിന് ഡോംബാരിക്ക് സമീപമുള്ള സൈൽ റകബ് കുന്നിൽ ഒത്തുകൂടിയ അനുയായികൾക്കെതിരെ ബ്രിട്ടീഷ് സേന ആക്രമണം നടത്തി. സ്ത്രീകളും കുട്ടികളും ഉൾപ്പെടെയുള്ളവർ കൊല്ലപ്പെട്ടു. മരണസംഖ്യ സംബന്ധിച്ച് രേഖകളും ജനകീയ ഓർമകളും വ്യത്യസ്ത കണക്കുകളാണ് നൽകുന്നത്. പിന്നാലെ അറസ്റ്റുകളും തിരച്ചിലുകളും ശക്തമായി. ബിർസയും പിടിയിലായി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ അവസാന അഭയസ്ഥാനം റാഞ്ചി ജയിലായി.

അടിച്ചമർത്തിയ സമരം മാറ്റിയ ചരിത്രം

ബിർസ ആഗ്രഹിച്ച സ്വയംഭരണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതകാലത്ത് സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടില്ല. എന്നാൽ ആദിവാസികളുടെ ഭൂമിനഷ്ടം ഭരണകൂടത്തിന് അവഗണിക്കാനാകാത്ത വിഷയമായി.

ദശാബ്ദങ്ങളായുള്ള ആദിവാസി പ്രതിരോധങ്ങളുടെയും തുടർന്നുള്ള ഭരണപരിഷ്കാരങ്ങളുടെയും പശ്ചാത്തലത്തിൽ 1908-ലെ ഛോട്ടാനാഗ്പുർ ടെനൻസി നിയമം വന്നു. പരമ്പരാഗത ഭൂവകാശങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കാനും ഭൂമികൈമാറ്റം നിയന്ത്രിക്കാനും വ്യവസ്ഥകളുണ്ടായി. ആ മാറ്റത്തിലേക്കു നയിച്ച സമരചരിത്രത്തിൽ ബിർസയുടെ ഉൽഗുലാൻ നിർണായക അധ്യായമാണ്.

ജയിൽമുറിയിൽനിന്ന് പാർലമെന്റ് വളപ്പിലേക്ക്

ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണകൂടം തടവിലാക്കിയ മനുഷ്യനെ സ്വതന്ത്ര ഇന്ത്യ ദേശീയനേതാവായി ആദരിക്കുന്നു. പാർലമെന്റ് വളപ്പിലെ പ്രേരണാസ്ഥലിലുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രതിമയിൽ രാഷ്ട്രപതിയും മറ്റു ദേശീയനേതാക്കളും ജന്മദിനത്തിൽ പുഷ്പാർച്ചന നടത്തുന്നു. 2025 നവംബർ പതിനഞ്ചിലെ ഔദ്യോഗിക അനുസ്മരണവും അതിന്റെ തെളിവാണ്.

അനുയായികൾക്ക് ബിർസ ആരാധനാപാത്രമാണ്. പാർലമെന്റ് വളപ്പിലെ പ്രതിമ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദേശീയ സംഭാവനയ്ക്കുള്ള ആദരസ്മാരകവും. വിശ്വാസവും ചരിത്രസ്മരണയും വ്യത്യസ്ത വഴികളിലൂടെ ഒരേ മനുഷ്യനിലേക്കെത്തുന്നു.

2021 മുതൽ ബിർസയുടെ ജന്മദിനമായ നവംബർ പതിനഞ്ച് ‘ജനജാതീയ ഗൗരവ് ദിവസ്’—ആദിവാസി അഭിമാനദിനം—ആയി രാജ്യം ആചരിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം ഇന്ത്യയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യസമരത്തിലും സാമൂഹികജീവിതത്തിലും ആദിവാസികൾ നൽകിയ സംഭാവനകളെ ഓർക്കാനുള്ള ദിനമാണിത്.

2026 നവംബർ പതിനഞ്ചിന് ബിർസയുടെ 151-ാം ജന്മവാർഷികമാണ്. ഈ വർഷവും നവംബർ ഒന്നുമുതൽ പതിനഞ്ചുവരെ രാജ്യവ്യാപകമായ ആദിവാസി അഭിമാനാചരണങ്ങൾ കേന്ദ്ര ആദിവാസികാര്യ മന്ത്രാലയം പ്രഖ്യാപിച്ചിട്ടുണ്ട്.

ഒരിക്കൽ റാഞ്ചി ജയിലിൽ തടവുകാരനായി കിടന്ന ചെറുപ്പക്കാരന്റെ ജന്മദിനം ഇന്ന് രാജ്യം ആഘോഷിക്കുന്നു. പ്രതിമകളിൽ പൂക്കൾ വീഴുമ്പോൾ ഓർക്കേണ്ടത് അദ്ദേഹം ഉയർത്തിയ ആവശ്യവും കൂടിയാണ്: ആദിവാസികൾക്ക് സ്വന്തം മണ്ണിൽ അവകാശവും സ്വന്തം ജീവിതത്തിൽ തീരുമാനാധികാരവും വേണം. ആ ആവശ്യത്തിന് ശബ്ദം നൽകിയ മനുഷ്യനെയാണ് ഒരു ജനത ‘ഭഗവാൻ ബിർസ’ എന്നു വിളിച്ചത്.

Sources

Ministry of Culture, Government of India — Dictionary of Martyrs: India’s Freedom Struggle (1857–1947), Volume 4, pp. 76–77.
Birsa Munda’s movement, imprisonment, illness, death and cremation.

Daniel J. Rycroft — Capturing Birsa Munda: The Virtuality of a Colonial-era Photograph.
Discussion of colonial representations, imprisonment, the official cause of death and contemporary suspicions of poisoning.

Uday Chandra — Millenarian Dreams, Modern Aspirations: Tribal Community-Making and Contentious Politics in Colonial Chotanagpur. Max Planck Institute, Working Paper 14-01, 2014.
Historical background to the Sardari movement, land disputes and Birsa’s uprising.

Ankur Barua — “Birsa Munda.” Critical Dictionary of Apocalyptic and Millenarian Movements, 2025.
Education, religious influences, the Birsait movement and mobilisation against colonial rule.

Press Information Bureau / Ministry of Tribal Affairs — Janjatiya Gaurav Divas, November 17, 2021.
Birth, tribal land rights, social reform, Ulgulan and historical legacy.

India Code — The Chota Nagpur Tenancy Act, 1908.
Legal provisions concerning land tenure and customary land rights.

Press Information Bureau — Cabinet approval declaring November 15 as Janjatiya Gaurav Divas, November 10, 2021.

Press Information Bureau — Floral tributes to Bhagwan Birsa Munda at Prerna Sthal, Parliament premises, November 15, 2025.
Confirmation of the statue’s location and the national commemoration.

Ministry of Tribal Affairs / Press Information Bureau — Announcement of Janjatiya Gaurav Pakhwada 2026, October 27, 2026.
Nationwide observances from November 1–15, 2026.