ന്യൂഡൽഹി, 2026 നവംബർ 05 –

പൊലീസ് ഒരാളെ കസ്റ്റഡിയിലെടുത്താൽ 24 മണിക്കൂറിനുള്ളിൽ മജിസ്ട്രേറ്റിന് മുന്നിൽ ഹാജരാക്കണമെന്ന ഭരണഘടനാപരമായ സമയപരിധി ഔദ്യോഗികമായി അറസ്റ്റ് രേഖപ്പെടുത്തിയ സമയം മുതലല്ല, യഥാർഥത്തിൽ കസ്റ്റഡിയിലെടുത്ത സമയം മുതലാണ് കണക്കാക്കേണ്ടതെന്ന് സുപ്രീംകോടതി. 2026 നവംബർ അഞ്ചിന് ജസ്റ്റിസ് ഉജ്ജൽ ഭുയാൻ, ജസ്റ്റിസ് അതുൽ എസ്. ചന്ദൂർക്കർ എന്നിവരടങ്ങിയ ബെഞ്ചാണ് നിർണായക വിധി പ്രസ്താവിച്ചത്. മയക്കുമരുന്ന് കേസിൽ ജാമ്യം നിഷേധിച്ച ത്രിപുര ഹൈക്കോടതി ഉത്തരവിനെതിരെ സുജിത് ദാസും മറ്റ് പ്രതികളും നൽകിയ അപ്പീലുകളിലാണ് വിധി. കേന്ദ്രസർക്കാരാണ് പ്രധാന എതിർകക്ഷി. ഹർജിക്കാർക്കുവേണ്ടി മുതിർന്ന അഭിഭാഷകൻ റൗഫ് റഹീം, അഭിഭാഷകരായ അലി അസ്ഗർ റഹീം, മൊഹ്സിൻ റഹീം, സുഭ്രദീപ് ശർമ, ശേഖർ കുമാർ എന്നിവർ ഹാജരായി. കേന്ദ്രസർക്കാരിനുവേണ്ടി അഡീഷണൽ സോളിസിറ്റർ ജനറൽ രാഘവേന്ദ്ര പി. ശങ്കർ, അഭിഭാഷകരായ ഗുർമീത് സിങ് മക്കർ, കരൺ ലാഹിരി, ശാംഭവി ശർമ, ഗൗരംഗ് ഭൂഷൺ, വികാസ് ശർമ എന്നിവർ ഹാജരായി. ഭരണഘടനയുടെ 22(2) അനുച്ഛേദം ലംഘിച്ചാണ് പ്രതികളെ കസ്റ്റഡിയിൽ തുടർന്നും പാർപ്പിച്ചതെന്ന് കണ്ടെത്തിയ കോടതി, ത്രിപുര ഹൈക്കോടതിയുടെ ജാമ്യം നിഷേധിച്ച ഉത്തരവ് റദ്ദാക്കി നാലുപേരെയും ഉടൻ വിട്ടയക്കാൻ നിർദേശിച്ചു.

അറസ്റ്റ് രേഖപ്പെടുത്തുന്നത് വൈകിപ്പിച്ച് കസ്റ്റഡി സമയം നീട്ടാനാവില്ല

ഒരാളെ അന്വേഷണ ഉദ്യോഗസ്ഥർ തടഞ്ഞുവയ്ക്കുകയും അയാളുടെ സഞ്ചാരസ്വാതന്ത്ര്യം നിയന്ത്രിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന നിമിഷം മുതൽ ഭരണഘടന അനുശാസിക്കുന്ന 24 മണിക്കൂർ സമയപരിധി ആരംഭിക്കുമെന്ന് സുപ്രീംകോടതി വ്യക്തമാക്കി. ഔദ്യോഗിക അറസ്റ്റ് രേഖപ്പെടുത്തുന്നതിന് മുമ്പ് ചോദ്യം ചെയ്യലിനോ പരിശോധനയ്ക്കോ അന്വേഷണത്തിനോ വേണ്ടി കസ്റ്റഡിയിൽ പാർപ്പിച്ച സമയം ഈ പരിധിയിൽനിന്ന് ഒഴിവാക്കാൻ കഴിയില്ല. കസ്റ്റഡിയിലെടുക്കുന്നതും അറസ്റ്റ് ചെയ്യുന്നതും രണ്ട് വ്യത്യസ്ത നടപടികളാണെന്ന് ചൂണ്ടിക്കാട്ടി ഭരണഘടന നൽകുന്ന സംരക്ഷണം നിഷേധിക്കുന്നത് അംഗീകരിക്കാനാവില്ലെന്നും കോടതി വ്യക്തമാക്കി.

അറസ്റ്റ് നടന്ന സ്ഥലത്തുനിന്ന് മജിസ്ട്രേറ്റിന്റെ കോടതിയിലെത്താൻ ആവശ്യമായ യാത്രാസമയം മാത്രമാണ് 24 മണിക്കൂർ പരിധിയിൽനിന്ന് ഒഴിവാക്കാൻ ഭരണഘടന അനുവദിക്കുന്നത്. അന്വേഷണത്തിന്റെയോ പരിശോധനയുടെയോ പേരിൽ അധികസമയം അനുവദിക്കുന്ന വ്യവസ്ഥ ഭരണഘടനയിലില്ല. അറസ്റ്റ് രേഖപ്പെടുത്താതെ ഒരാളെ മണിക്കൂറുകളോളം കസ്റ്റഡിയിൽ പാർപ്പിക്കുന്ന രീതി ഭരണഘടനാവിരുദ്ധമാണെന്നും ബെഞ്ച് വ്യക്തമാക്കി.

സെപ്റ്റംബർ 29ന് കസ്റ്റഡിയിലെടുത്ത പ്രതികളുടെ അറസ്റ്റ് രേഖപ്പെടുത്തിയത് പിറ്റേന്ന്

2025 സെപ്റ്റംബർ 29ന് ഉച്ചയ്ക്ക് രണ്ടുമണിക്കാണ് മയക്കുമരുന്ന് കേസിലെ നാല് പ്രതികളെ അന്വേഷണസംഘം കസ്റ്റഡിയിലെടുത്തത്. എന്നാൽ ഇവരുടെ ഔദ്യോഗിക അറസ്റ്റ് രേഖപ്പെടുത്തിയത് സെപ്റ്റംബർ 30ന് രാവിലെ 11 മണിക്കായിരുന്നു. ഏകദേശം 11.03 കിലോഗ്രാം യാബ ഗുളികകൾ പിടിച്ചെടുത്തതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കേസിലായിരുന്നു നടപടി. അറസ്റ്റ് രേഖപ്പെടുത്തിയ സമയം മുതലാണ് 24 മണിക്കൂർ കണക്കാക്കേണ്ടതെന്ന നിലപാടാണ് അന്വേഷണ ഏജൻസി സ്വീകരിച്ചത്.

എന്നാൽ പ്രതികൾ സെപ്റ്റംബർ 29ന് ഉച്ചയ്ക്ക് രണ്ടുമണി മുതൽ അന്വേഷണസംഘത്തിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലായിരുന്നുവെന്ന് സുപ്രീംകോടതി കണ്ടെത്തി. അതിനാൽ സെപ്റ്റംബർ 30ന് ഉച്ചയ്ക്ക് രണ്ടുമണിക്ക് മുമ്പ് ഇവരെ മജിസ്ട്രേറ്റിന് മുന്നിൽ ഹാജരാക്കേണ്ടതായിരുന്നു. യഥാർഥത്തിൽ വൈകിട്ട് 4.45നാണ് പ്രതികളെ കോടതിയിൽ ഹാജരാക്കിയത്. ഇതിലൂടെ ഭരണഘടന ഉറപ്പുനൽകുന്ന സമയപരിധി ലംഘിക്കപ്പെട്ടതായി ബെഞ്ച് വ്യക്തമാക്കി.

18 മണിക്കൂർ വൈകിയ അറസ്റ്റ് ന്യായീകരിക്കാനാവില്ലെന്ന് കോടതി

പരിശോധനയും പിടിച്ചെടുക്കൽ നടപടികളും അവസാനിച്ചതിനുശേഷം ഔദ്യോഗിക അറസ്റ്റ് രേഖപ്പെടുത്തുന്നതുവരെ ഏകദേശം 18 മണിക്കൂർ വൈകിയതിന് അന്വേഷണ ഉദ്യോഗസ്ഥർ തൃപ്തികരമായ വിശദീകരണം നൽകിയില്ലെന്ന് സുപ്രീംകോടതി ചൂണ്ടിക്കാട്ടി. ജുഡീഷ്യൽ മേൽനോട്ടമില്ലാതെ ഇത്രയും സമയം ഒരാളെ കസ്റ്റഡിയിൽ പാർപ്പിക്കുന്നത് അധികാരദുരുപയോഗത്തിന് വഴിയൊരുക്കുമെന്ന് കോടതി വ്യക്തമാക്കി.

ഭാരതീയ നാഗരിക് സുരക്ഷാ സംഹിതയിലെ 58-ാം വകുപ്പ് പ്രകാരം 24 മണിക്കൂറിനുള്ളിലുള്ള കസ്റ്റഡിയും ന്യായമായ സമയപരിധിക്കുള്ളിലായിരിക്കണം. അതിനാൽ ഭരണഘടന അനുവദിക്കുന്ന പരമാവധി സമയം പൂർത്തിയായിട്ടില്ലെന്ന കാരണത്താൽ മാത്രം അനാവശ്യമായ കസ്റ്റഡി ന്യായീകരിക്കാനാവില്ലെന്നും കോടതി വ്യക്തമാക്കി.

മജിസ്ട്രേറ്റുമാർ യഥാർഥ കസ്റ്റഡി സമയവും തീയതിയും പരിശോധിക്കണം

അറസ്റ്റിലായ വ്യക്തിയെ കോടതിയിൽ ഹാജരാക്കുമ്പോൾ പൊലീസ് രേഖപ്പെടുത്തിയ അറസ്റ്റ് സമയം മാത്രം ആശ്രയിക്കരുതെന്ന് സുപ്രീംകോടതി നിർദേശിച്ചു. വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം യഥാർഥത്തിൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെട്ട തീയതിയും സമയവും മജിസ്ട്രേറ്റുമാർ രേഖപ്പെടുത്തണം. ഭരണഘടന അനുശാസിക്കുന്ന 24 മണിക്കൂർ സമയപരിധി പാലിച്ചിട്ടുണ്ടോയെന്ന് സ്വതന്ത്രമായി പരിശോധിക്കുകയും വേണം.

24 മണിക്കൂറിനുള്ളിൽ ഹാജരാക്കിയെന്ന കാരണത്താൽ മാത്രം കസ്റ്റഡി നിയമാനുസൃതമാണെന്ന് കരുതാനാവില്ല. കസ്റ്റഡിയുടെ ദൈർഘ്യം സാഹചര്യങ്ങൾക്ക് അനുസരിച്ച് ന്യായമാണോയെന്നും മജിസ്ട്രേറ്റുമാർ പരിശോധിക്കണം. അനാവശ്യമായി ദീർഘിപ്പിച്ച കസ്റ്റഡിയാണെന്ന് കണ്ടെത്തിയാൽ തുടർകസ്റ്റഡിക്ക് അനുമതി നിഷേധിക്കാമെന്നും കോടതി വ്യക്തമാക്കി. ഭരണഘടന അനുവദിക്കുന്ന സമയപരിധി ലംഘിച്ചാൽ വ്യക്തിയെ ഉടൻ വിട്ടയക്കണമെന്നതാണ് വിധിയിലെ പ്രധാന നിർദേശം.

കേരളം ഉൾപ്പെടെ മൂന്ന് ഹൈക്കോടതികളുടെ മുൻ നിലപാടുകൾ സുപ്രീംകോടതി തള്ളി

ഔദ്യോഗിക അറസ്റ്റ് രേഖപ്പെടുത്തുന്നതിന് മുമ്പുള്ള കസ്റ്റഡി സമയം 24 മണിക്കൂർ പരിധിയിൽ ഉൾപ്പെടുത്തേണ്ടതില്ലെന്ന നിലപാട് സ്വീകരിച്ച മൂന്ന് ഹൈക്കോടതി വിധികൾ സുപ്രീംകോടതി അംഗീകരിച്ചില്ല. ഒഡീഷ ഹൈക്കോടതിയുടെ ആര്യമൻ പട്ടനായിക് കേസ്, മദ്രാസ് ഹൈക്കോടതിയുടെ കണ്ണൻ കേസ്, കേരള ഹൈക്കോടതിയുടെ അരുൺ കെ. തോമസ് കേസ് എന്നിവയിലെ നിയമവ്യാഖ്യാനങ്ങളാണ് ബെഞ്ച് തള്ളിയത്.

അതേസമയം വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം യഥാർഥത്തിൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്ന സമയം മുതലാണ് 24 മണിക്കൂർ കണക്കാക്കേണ്ടതെന്ന കേരള ഹൈക്കോടതിയുടെ ബിശ്വജിത് മണ്ഡൽ കേസിലെ നിലപാട് സുപ്രീംകോടതി ശരിവച്ചു. ഔദ്യോഗിക അറസ്റ്റ് രേഖപ്പെടുത്തുന്നതിന് മുമ്പുള്ള കസ്റ്റഡിയും ഭരണഘടനാപരമായ സംരക്ഷണത്തിന് വിധേയമാണെന്ന് ഇതിലൂടെ വ്യക്തമാക്കി.

മയക്കുമരുന്ന് കേസിലെ കർശന ജാമ്യവ്യവസ്ഥകൾ മൗലികാവകാശങ്ങളെ മറികടക്കില്ല

വാണിജ്യ അളവിലുള്ള മയക്കുമരുന്ന് പിടിച്ചെടുത്ത കേസുകളിൽ ജാമ്യം അനുവദിക്കുന്നതിന് കർശന വ്യവസ്ഥകളുണ്ടെന്ന കാരണത്താലാണ് ത്രിപുര ഹൈക്കോടതി പ്രതികളുടെ ജാമ്യാപേക്ഷകൾ നിരസിച്ചിരുന്നത്. മയക്കുമരുന്ന് നിയമത്തിലെ 37-ാം വകുപ്പ് പ്രകാരമുള്ള നിയന്ത്രണങ്ങളാണ് ഹൈക്കോടതി പ്രധാനമായി പരിഗണിച്ചത്.

എന്നാൽ പ്രത്യേക നിയമങ്ങളിലെ കർശന വ്യവസ്ഥകൾ ഭരണഘടന ഉറപ്പുനൽകുന്ന ജീവിക്കാനും വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യത്തിനുമുള്ള മൗലികാവകാശങ്ങളെ മറികടക്കാൻ പാടില്ലെന്ന് സുപ്രീംകോടതി വ്യക്തമാക്കി. അറസ്റ്റ് നടപടികളിൽ ഭരണഘടനാപരമായ സംരക്ഷണം ലംഘിക്കപ്പെട്ടാൽ പ്രത്യേക നിയമത്തിലെ ജാമ്യനിയന്ത്രണങ്ങൾ ചൂണ്ടിക്കാട്ടി നിയമവിരുദ്ധ കസ്റ്റഡി തുടരാനാവില്ലെന്ന നിലപാടാണ് ബെഞ്ച് സ്വീകരിച്ചത്.

ത്രിപുര ഹൈക്കോടതി ഉത്തരവ് റദ്ദാക്കി; നാല് പ്രതികളെ ഉടൻ വിട്ടയക്കാൻ നിർദേശം

2026 ഏപ്രിൽ 29ന് ത്രിപുര ഹൈക്കോടതി പുറപ്പെടുവിച്ച ജാമ്യം നിഷേധിച്ച ഉത്തരവാണ് സുപ്രീംകോടതി റദ്ദാക്കിയത്. പ്രതികളെ 2025 സെപ്റ്റംബർ 29ന് ഉച്ചയ്ക്ക് രണ്ടുമണിക്ക് കസ്റ്റഡിയിലെടുത്തിട്ടും ഭരണഘടന നിർദേശിക്കുന്ന സമയത്തിനുള്ളിൽ മജിസ്ട്രേറ്റിന് മുന്നിൽ ഹാജരാക്കിയില്ലെന്ന് കോടതി കണ്ടെത്തി. ഇതോടെ തുടർന്നുള്ള കസ്റ്റഡി നിയമവിരുദ്ധമാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ച ബെഞ്ച് നാലുപേരെയും ഉടൻ വിട്ടയക്കാൻ ഉത്തരവിട്ടു. കേസിലെ മയക്കുമരുന്ന് ആരോപണങ്ങളുടെ കുറ്റസാധുതയിൽ അന്തിമ തീർപ്പ് കൽപ്പിക്കുന്നതല്ല ഈ ഉത്തരവ്.

രാജ്യത്താകെ അറസ്റ്റ് നടപടികളിൽ പുതിയ പരിശോധന; വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന് കൂടുതൽ സംരക്ഷണം

സുപ്രീംകോടതിയുടെ വിധി രാജ്യത്താകെയുള്ള പൊലീസ് അറസ്റ്റ് നടപടികൾക്കും മജിസ്ട്രേറ്റുമാരുടെ കസ്റ്റഡി പരിശോധനയ്ക്കും ബാധകമായ ഭരണഘടനാ വ്യാഖ്യാനമാണ് വ്യക്തമാക്കുന്നത്. ഔദ്യോഗിക അറസ്റ്റ് രേഖപ്പെടുത്തുന്നതിന് മുമ്പ് വ്യക്തിയെ തടഞ്ഞുവച്ച സമയം ഒഴിവാക്കി 24 മണിക്കൂർ പരിധി കണക്കാക്കുന്ന രീതിക്ക് ഇനി നിയമപരമായ അംഗീകാരമില്ല. അന്വേഷണ ഏജൻസികൾ യഥാർഥ കസ്റ്റഡി സമയം കണക്കിലെടുക്കേണ്ടിവരും. സമാന കേസുകളിൽ കീഴ്ക്കോടതികൾക്കും ഈ വിധി നിയമപരമായ മാർഗനിർദേശമാകും.

കസ്റ്റഡി പീഡനം തടയുന്നതിനും വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യം സംരക്ഷിക്കുന്നതിനും ജുഡീഷ്യൽ മേൽനോട്ടം അനിവാര്യമാണെന്ന ഭരണഘടനാപരമായ നിലപാടാണ് വിധി ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നത്. നിയമത്തിന്റെ തലത്തിൽ അറസ്റ്റ് സമയപരിധിയുടെ വ്യാഖ്യാനം വ്യക്തമാകുമ്പോൾ, സമൂഹത്തിന്റെ തലത്തിൽ അനധികൃത തടങ്കലിനെതിരായ സംരക്ഷണമാണ് ശക്തമാകുന്നത്. നീതിന്യായ സംവിധാനത്തിന്റെ തലത്തിൽ മജിസ്ട്രേറ്റുമാർക്ക് യഥാർഥ കസ്റ്റഡി സമയം പരിശോധിക്കാനുള്ള ഉത്തരവാദിത്വവും കൂടുതൽ വ്യക്തമായി. അറസ്റ്റ് രേഖപ്പെടുത്തുന്നതിലെ സാങ്കേതിക നടപടികളേക്കാൾ വ്യക്തിയുടെ മൗലികാവകാശങ്ങൾക്കാണ് പ്രാധാന്യമെന്ന സന്ദേശമാണ് സുപ്രീംകോടതി വിധി നൽകുന്നത്.