11- ഒക്ടോബർ -2026

ശരത്കാലം വന്നാൽ ബംഗാളിൽ ഒരു കാത്തിരിപ്പ് തുടങ്ങും. മൺപ്രതിമകൾക്ക് രൂപം തെളിയും. തെരുവുകളിൽ പന്തലുകൾ ഉയരും. ധാക്ക് എന്ന വലിയ താളവാദ്യത്തിന്റെ മുഴക്കം കേൾക്കും. പുതിയ വസ്ത്രങ്ങളും കുടുംബസംഗമങ്ങളും ആഘോഷത്തിന്റെ ഭാഗമാകും. എല്ലാവരും കാത്തിരിക്കുന്നത് ദുർഗയുടെ വരവിനെയാണ്.

ഈ ആഘോഷം 2021-ൽ യുനസ്കോയുടെ ലോകപൈതൃകപട്ടികയിൽ ഇടംപിടിച്ചു എന്നതാണ് മറ്റൊരു പ്രത്യേകത.

ബംഗാളിലെ നവരാത്രിയുടെ ഏറ്റവും വലിയ ആഘോഷരൂപമാണ് ദുർഗാപൂജ. ഒമ്പതു ദിവസത്തെ ദേവീആരാധനയിൽ ഷഷ്ഠി മുതൽ നവമി വരെയുള്ള പൂജകൾക്കും പത്താം ദിവസത്തെ വിജയദശമിക്കും പ്രത്യേക സ്ഥാനമുണ്ട്. ഇവിടെ ദേവി മഹിഷാസുരനെ വധിക്കുന്ന പോരാളിയും സ്വന്തം വീട്ടിലേക്കെത്തുന്ന പ്രിയപ്പെട്ട മകളുമാണ്.

ദേവി എങ്ങനെ ബംഗാളിന്റെ മകളായി?

ദുർഗാപൂജയുടെ പ്രധാന ഐതീഹ്യം മഹിഷാസുരവധമാണ്. മഹിഷാസുരൻ ദേവന്മാരെ പരാജയപ്പെടുത്തി അധികാരം പിടിച്ചെടുത്തപ്പോൾ ദേവന്മാരുടെ ശക്തികൾ ഒന്നിച്ച് ദേവീരൂപമായി അവതരിച്ചു. ആയുധങ്ങളേന്തിയ ദേവി അസുരനെ കീഴടക്കി. തിന്മയ്ക്കുമേൽ നന്മ നേടിയ വിജയമായാണ് ഈ കഥയെ ഭക്തർ കാണുന്നത്. പത്തു കൈകളുമായി മഹിഷാസുരനെ കീഴടക്കുന്ന ദുർഗയുടെ പ്രതിമ ഈ കഥയുടെ ദൃശ്യരൂപമാണ്.

അതേസമയം, ബംഗാളിന്റെ മനസ്സിൽ ദേവി ഉമയെന്ന മകളുമാണ്. കൈലാസത്തിൽനിന്ന് മാതാപിതാക്കളായ ഹിമവാന്റെയും മേനകയുടെയും വീട്ടിലേക്കെത്തുന്ന ഉമയെ വരവേൽക്കുന്നുവെന്നാണ് വിശ്വാസം. ദേവിക്കൊപ്പം ഗണേശൻ, കാർത്തികേയൻ, ലക്ഷ്മി, സരസ്വതി എന്നിവരുടെ പ്രതിമകളും പൂജാവേദിയിൽ കാണാം. വിവാഹിതയായ മകൾ വീട്ടിലേക്ക് വരുമ്പോഴുള്ള സന്തോഷം പോലെയാണ് ദേവിയുടെ വരവിനെ ബംഗാളി കുടുംബങ്ങൾ കാണുന്നത്. ഈ കാത്തിരിപ്പിന്റെ സ്നേഹമാണ് ‘ആഗമനി’ ഗാനങ്ങളിൽ നിറയുന്നത്.

മറ്റൊരു കഥ രാമനുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്. രാവണനെ നേരിടുന്നതിനുമുമ്പ് രാമൻ ദുർഗയെ ആരാധിച്ചെന്നാണ് ബംഗാളി രാമായണപാരമ്പര്യം. ദേവിയുടെ വിശ്രമകാലത്ത് നടത്തിയ ആരാധനയായതിനാൽ അതിനെ ‘അകാലബോധനം’ എന്നു വിളിക്കുന്നു. ദേവിയെ ഉണർത്തുന്ന ബോധനച്ചടങ്ങിന് പിന്നിൽ ഈ ഐതീഹ്യമുണ്ട്.

മഹാലയയിലെ കാത്തിരിപ്പിൽനിന്ന് നവമിയിലെ പൂജയിലേക്ക്

മഹാലയയിൽ പിതൃസ്മരണയ്ക്കുള്ള തർപ്പണം നടക്കുന്നു. ദേവിയുടെ വരവിനുള്ള കാത്തിരിപ്പും കൂടുതൽ സജീവമാകുന്നു. അതിനുമുമ്പുതന്നെ ശിൽപ്പികൾ പ്രതിമകളും കലാകാരന്മാർ പന്തലുകളും ഒരുക്കിയിട്ടുണ്ടാകും.

പ്രതിപദ മുതൽ പഞ്ചമി വരെയുള്ള ദിവസങ്ങളിൽ വീടുകളിലും ആരാധനാകേന്ദ്രങ്ങളിലും ദേവീപൂജയും ചണ്ഡീപാരായണവും തുടരുന്നു. ചണ്ഡി എന്നറിയപ്പെടുന്ന ദേവീമാഹാത്മ്യത്തിലെ കഥകൾ ദേവിയുടെ ശക്തിയും രക്ഷാഭാവവും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ബേലൂർ മഠത്തിൽ ഈ ദിവസങ്ങളിൽ പുലർച്ചെ ആഗമനി ഗാനങ്ങളും ആലപിക്കുന്നു.

ഷഷ്ഠിയിൽ ബോധനത്തിലൂടെ ദേവിയെ ഉണർത്തുന്നു. തുടർന്ന് പൂജ സ്വീകരിക്കാൻ ക്ഷണിക്കുന്ന ആമന്ത്രണവും പൂജാസംബന്ധമായ വസ്തുക്കളെ പവിത്രമാക്കുന്ന അധിവാസവും നടക്കുന്നു.

സപ്തമിയിൽ ഒമ്പതു സസ്യങ്ങൾ ചേർത്ത ‘നവപത്രിക’യ്ക്ക് ആചാരസ്നാനം നടത്തുന്നു. പ്രകൃതിയിലെ സസ്യങ്ങളിലും ദേവീശക്തിയെ കാണുന്ന ആരാധനയാണിത്. തുടർന്ന് പ്രതിഷ്ഠയും പ്രധാന പൂജകളും നിവേദ്യവും ആരതിയും നടക്കുന്നു.

മഹാഷ്ടമിയിൽ ഭക്തർ പുഷ്പാഞ്ജലി അർപ്പിക്കുന്നു. ചില ആരാധനാകേന്ദ്രങ്ങളിൽ പെൺകുട്ടിയെ ദേവിയുടെ പ്രതീകമായി ആദരിക്കുന്ന കുമാരിപൂജയും നടക്കുന്നു.

അഷ്ടമിയുടെ അവസാനവും നവമിയുടെ തുടക്കവും ചേരുന്ന 48 മിനിറ്റാണ് സന്ധിപൂജയുടെ സമയം. ചണ്ഡനെയും മുണ്ഡനെയും വധിച്ച ചാമുണ്ഡാരൂപത്തിലാണ് ദേവിയെ ഈ സമയത്ത് ആരാധിക്കുന്നത്. ദുർഗാപൂജയിലെ ഏറ്റവും പ്രധാന ചടങ്ങുകളിൽ ഒന്നാണിത്.

മഹാനവമിയിൽ പൂജയും ഹോമവും നിവേദ്യവും നടക്കുന്നു. വൈകുന്നേരങ്ങളിൽ ധൂപപാത്രമായ ധുനുച്ചി കൈകളിലേന്തി ധാക്കിന്റെ താളത്തിനൊത്ത് നൃത്തം ചെയ്യുന്നവരെ കാണാം. പ്രാർഥനയും നൃത്തവും ഒരുമിക്കുന്ന ആഘോഷമാണത്.

രാജകുടുംബങ്ങളുടെ പൂജ ജനങ്ങളുടെ ഉത്സവമായപ്പോൾ

പഴയകാലത്ത് വലിയ ദുർഗാപൂജകൾ നടത്തിയത് രാജകുടുംബങ്ങളും സമ്പന്ന കുടുംബങ്ങളുമായിരുന്നു. പിന്നീട് അയൽക്കൂട്ടങ്ങളും പൊതുസമിതികളും പണം സമാഹരിച്ച് പൂജ നടത്താൻ തുടങ്ങി. അങ്ങനെ ‘സാർവജനീൻ’ ദുർഗാപൂജ ജനങ്ങളുടെ കൂട്ടായ ഉത്സവമായി വളർന്നു.

ഇന്ന് പന്തലുകൾ താൽക്കാലിക കലാഗാലറികൾ പോലെയാണ്. പുരാണകഥകൾക്കൊപ്പം സാമൂഹികപ്രശ്നങ്ങളും പ്രകൃതിസംരക്ഷണവും അവയുടെ വിഷയമാകുന്നു. പന്തലുകൾ സന്ദർശിക്കാനും കലാസൃഷ്ടികൾ കാണാനും ആളുകൾ രാത്രിയിലും തെരുവുകളിലിറങ്ങുന്നു. കൂട്ടായ ഭക്ഷണവും സംഗീതവും കുടുംബസംഗമങ്ങളും ആഘോഷത്തിന് കൂടുതൽ നിറം നൽകുന്നു. കൊൽക്കത്തയിലെ ദുർഗാപൂജയ്ക്ക് 2021-ൽ യുനെസ്കോയുടെ അമൂർത്ത സാംസ്കാരിക പൈതൃക അംഗീകാരം ലഭിച്ചു.

വിജയദശമിയിൽ യാത്രയയപ്പിന്റെ സമയമെത്തുന്നു. വിവാഹിതരായ സ്ത്രീകൾ ദേവിക്ക് സിന്ദൂരം സമർപ്പിക്കുകയും പരസ്പരം അണിയിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ‘സിന്ദൂർ ഖേല’ നടക്കുന്നു. തുടർന്ന് പ്രതിമകൾ ഘോഷയാത്രയായി കൊണ്ടുപോയി നിമജ്ജനം ചെയ്യുന്നു.

ദേവി കൈലാസത്തിലേക്ക് മടങ്ങുന്നുവെന്നാണ് വിശ്വാസം. ബന്ധുക്കളും സുഹൃത്തുക്കളും വിജയാശംസകൾ കൈമാറുന്നു. വീട്ടിലെത്തിയ മകളെ യാത്രയയക്കുന്ന സ്നേഹവും അടുത്ത വർഷം വീണ്ടും കാണാനുള്ള കാത്തിരിപ്പുമാണ് ബംഗാളിലെ ദുർഗാപൂജയുടെ അവസാനത്തെ വികാരം.

Sources

• Belur Math — Durga Puja: Legends and Rituals Ramakrishna Math and Ramakrishna Mission
• West Bengal Tourism — Durga Puja wbtourism.gov.in
• Incredible India — Durga Puja in West Bengal incredibleindia.gov.in
• Tripura Tourism — Durga Puja at Durgabari ttdcl.tripura.cloud
• Incredible India — Tripura Sundari Temple Incredible India
• Assam Tourism — Durga Puja assamtourism.gov.in
• Maa Kamakhya Devalaya — Festivals and Rituals maakamakhya.org
• Bihar Tourism — Badi Patan Devi tourism.bihar.gov.in
• Bihar State Centre — Durga Puja Kalash Sthapna India
• Ministry of Tourism — Sindoor Khela A Ministry of Tourism Initiative
• Ministry of Tourism — Mahalaya and Tarpan A Ministry of Tourism Initiative
• Ministry of Culture — Durga Puja and Dhunuchi Naach Press Information Bureau