ന്യൂഡൽഹി  / 2026 / ഓഗസ്റ്റ് 19

പ്രധാനമന്ത്രി നരേന്ദ്ര മോദി സ്വാതന്ത്ര്യദിനത്തിൽ ചെങ്കോട്ടയിൽ നിന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ച ‘ശക്തി കി സപ്തധാര’ യാഥാർഥ്യമാക്കാൻ കൃഷി-കർഷകക്ഷേമ, ഗ്രാമവികസന മന്ത്രാലയങ്ങളുടെ വിവിധ വകുപ്പുകൾക്കായി പ്രതിജ്ഞാ പരിപാടി സംഘടിപ്പിച്ചു. പുസയിലെ സി. സുബ്രഹ്മണ്യം ഓഡിറ്റോറിയത്തിൽ കേന്ദ്ര കൃഷി-കർഷകക്ഷേമ, ഗ്രാമവികസന മന്ത്രി ശിവരാജ് സിങ് ചൗഹാന്റെ നേതൃത്വത്തിലായിരുന്നു പരിപാടി. ഉദ്യോഗസ്ഥർ, ജീവനക്കാർ, ശാസ്ത്രജ്ഞർ, കർഷകർ, ലഖ്പതി ദീദികൾ, ഭക്ഷ്യസംസ്കരണ രംഗത്തുള്ളവർ, കയറ്റുമതിക്കാർ, കർഷക ഉത്പാദക സംഘടനകളുടെ പ്രതിനിധികൾ എന്നിവർ വികസിതവും സമൃദ്ധവും സ്വയംപര്യാപ്തവും ശക്തവുമായ ഇന്ത്യയ്ക്കായി പ്രവർത്തിക്കുമെന്ന് കൂട്ടായി പ്രതിജ്ഞയെടുത്തു. കേന്ദ്ര സഹമന്ത്രിമാരായ ഭഗീരഥ് ചൗധരിയും ഡോ. ചന്ദ്രശേഖർ പെമ്മസാനിയും നാല് വകുപ്പുകളുടെയും സെക്രട്ടറിമാരും പങ്കെടുത്തു.

കൃഷിയിൽ ഉത്പാദനം മാത്രം പോര, നിലവാരവും വേണം

‘ശക്തി കി സപ്തധാര’ വികസിത ഇന്ത്യയിലേക്കുള്ള വ്യക്തമായ വഴികാട്ടിയാണെന്ന് ശിവരാജ് സിങ് ചൗഹാൻ പറഞ്ഞു. അതിൽ കൃഷിക്കും ഭക്ഷ്യസംസ്കരണത്തിനും പ്രധാന പങ്കുണ്ട്. ഉത്പാദനം കൂട്ടുന്നതിനൊപ്പം ഗുണമേന്മ, സുരക്ഷ, ആഗോള നിലവാരം എന്നിവ ഉറപ്പാക്കിയാൽ ഇന്ത്യൻ കർഷകരുടെ ഉത്പന്നങ്ങൾക്ക് ലോകവിപണിയിൽ ശക്തമായ സാന്നിധ്യം നേടാനാകും. ഈ പരിപാടി ഒരു ഔപചാരിക ചടങ്ങല്ലെന്നും കൃഷി-ഗ്രാമവികസന മേഖലയിലെ എല്ലാവരുടെയും കൂട്ടായ പ്രതിബദ്ധതയാണെന്നും അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. കർഷകർ, ശാസ്ത്രജ്ഞർ, ഉദ്യോഗസ്ഥർ, ജീവനക്കാർ, സംസ്കരണ മേഖലയിലുള്ളവർ, കയറ്റുമതിക്കാർ, സ്വയംസഹായ സംഘങ്ങളിലെ സ്ത്രീകൾ, കർഷക ഉത്പാദക സംഘടനകൾ എന്നിവരെല്ലാം ഇതിൽ തുല്യ പങ്കാളികളാണ്.

ദേശീയ താൽപര്യത്തിന് വ്യക്തിതാൽപര്യത്തേക്കാൾ മുൻഗണന നൽകണമെന്നും കടമ ജീവിതത്തിന്റെ മുഖമുദ്രയാക്കണമെന്നും പ്രധാനമന്ത്രി ആവശ്യപ്പെട്ടതായി ചൗഹാൻ പറഞ്ഞു. സർക്കാർ ജോലി രാജ്യത്തെയും ജനങ്ങളെയും സേവിക്കാനുള്ള പ്രതിബദ്ധതയാണ്. കർഷകരെയും ദരിദ്രരെയും അമ്മമാരെയും സഹോദരിമാരെയും ഗ്രാമീണ സമൂഹത്തെയും സേവിക്കുന്നത് ഭാരതമാതാവിനെ സേവിക്കുന്നതിന് തുല്യമാണെന്നും സത്യസന്ധതയോടെ കടമ നിർവഹിക്കുന്നതാണ് യഥാർഥ ദേശസ്നേഹമെന്നും അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. ചെങ്കോട്ടയിൽ പ്രധാനമന്ത്രി നടത്തിയ പ്രഖ്യാപനങ്ങൾ നടപ്പാക്കുന്നതിലെ ആദ്യ ഉത്തരവാദിത്വം മന്ത്രിമാർക്കും ഉദ്യോഗസ്ഥർക്കും ജീവനക്കാർക്കുമാണെന്നും ഓരോ വകുപ്പും വ്യക്തമായ ലക്ഷ്യവും കൃത്യമായ പ്രവർത്തനരേഖയും തയ്യാറാക്കി ആത്മാർഥമായി നടപ്പാക്കണമെന്നും അദ്ദേഹം ആവശ്യപ്പെട്ടു.

കൃഷിയിടത്തിൽ നിന്ന് നേരെ ലോകവിപണിയിലേക്ക്

ഇന്ത്യൻ കൃഷിയെ കൃഷിയിടത്തിൽ നിന്ന് ആഗോള വിപണിയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കേണ്ട സമയമാണിതെന്ന് ചൗഹാൻ പറഞ്ഞു. മുളക്, സുഗന്ധവ്യഞ്ജനങ്ങൾ, പഴങ്ങൾ, പൂക്കൾ, പരമ്പരാഗത ഭക്ഷ്യഉത്പന്നങ്ങൾ തുടങ്ങി വിവിധ ഉത്പന്നങ്ങൾ ഇന്ത്യൻ കർഷകർ ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നുണ്ട്. ഇവയുടെ നിലവാരം ഉയർത്തി ലോകവിപണിയുടെ ആവശ്യങ്ങൾക്ക് അനുയോജ്യമാക്കിയാൽ കർഷകർക്ക് കൂടുതൽ അവസരങ്ങൾ തുറക്കും. ഭക്ഷ്യസംസ്കരണം, പാക്കേജിങ്, ബ്രാൻഡിങ്, കയറ്റുമതി എന്നിവയിലൂടെ കർഷകരുടെ വരുമാനം വലിയ തോതിൽ കൂട്ടാനാകുമെന്നും അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. കർഷകരും സംസ്കരണ രംഗത്തുള്ളവരും കയറ്റുമതിക്കാരും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടവരായതിനാൽ എല്ലാവരെയും ഒരേ വേദിയിൽ കൊണ്ടുവന്ന് ഏകോപിതമായി പ്രവർത്തിക്കണം. ഗുണമേന്മയും ശുദ്ധിയും വിശ്വാസ്യതയും ഉറപ്പുള്ള ഇന്ത്യൻ കാർഷിക ഉത്പന്നങ്ങൾ ലോകവിപണി സ്വീകരിക്കുമെന്നും അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു.

പ്രകൃതി കൃഷി, ജൈവകൃഷി, രാസവസ്തുക്കളില്ലാത്ത കൃഷി എന്നിവയിലൂടെ ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്ന സാധനങ്ങൾക്ക് ഇന്ത്യയിലും വിദേശത്തും ആവശ്യകത കൂടുകയാണ്. അതിനാൽ കർഷകർക്ക് സാങ്കേതിക മാർഗനിർദേശം, വിപണിവിവരങ്ങൾ, മികച്ച സംസ്കരണ സൗകര്യങ്ങൾ എന്നിവ നൽകണം. ദേശീയതലത്തിലുള്ള കാർഷിക പ്രവർത്തനരേഖയ്ക്കൊപ്പം ഓരോ സംസ്ഥാനത്തിനും ജില്ലയ്ക്കും പ്രത്യേകം കാർഷിക പ്രവർത്തനരേഖ വേണമെന്നും ചൗഹാൻ പറഞ്ഞു. കാലാവസ്ഥ, മണ്ണ്, ജലലഭ്യത, വിളരീതി എന്നിവ പ്രദേശങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് മാറുന്നതിനാൽ ഉത്പാദനം, സംസ്കരണം, വിപണനം എന്നിവ പ്രാദേശിക സാഹചര്യങ്ങൾ കണക്കിലെടുത്ത് ആസൂത്രണം ചെയ്യണം. ആഭ്യന്തര-അന്താരാഷ്ട്ര വിപണികളിലെ വിവിധ വിളകളുടെ ആവശ്യകത ശാസ്ത്രീയമായി വിലയിരുത്തണം. അതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ കർഷകരുമായി ആശയവിനിമയം നടത്തി അനുയോജ്യമായ വിളകൾ, മെച്ചപ്പെട്ട നിലവാരം, ആധുനിക കൃഷിരീതികൾ എന്നിവ സ്വീകരിക്കാൻ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കണമെന്നും അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു.

കാർഷിക ഗവേഷണ-വിദ്യാഭ്യാസ വകുപ്പ്, ഇന്ത്യൻ കാർഷിക ഗവേഷണ കൗൺസിൽ, കൃഷി വിജ്ഞാന കേന്ദ്രങ്ങൾ, സംസ്ഥാന സർക്കാരുകൾ, മറ്റ് സ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവ ചേർന്ന് പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ കർഷകരിലേക്കെത്തിക്കണം. സാങ്കേതികവിദ്യ, യന്ത്രവൽക്കരണം, നിർമിതബുദ്ധി, മെച്ചപ്പെട്ട വിത്തുകൾ, ആധുനിക കൃഷിരീതികൾ എന്നിവ കൂടുതൽ ഉപയോഗിച്ചാൽ ഉത്പാദനവും ഉത്പാദനക്ഷമതയും വർധിപ്പിക്കാനാകുമെന്നും ചൗഹാൻ പറഞ്ഞു.

ഉത്പാദനം കൂട്ടണം, ചെലവ് കുറയ്ക്കണം

കാർഷിക ഉത്പാദനം കൂട്ടുക, ചെലവ് കുറയ്ക്കുക, ഗുണമേന്മ ഉയർത്തുക, കർഷകർക്ക് ന്യായമായ വില ഉറപ്പാക്കുക എന്നിവയാണ് സർക്കാരിന്റെ പ്രധാന മുൻഗണനകളെന്ന് ശിവരാജ് സിങ് ചൗഹാൻ പറഞ്ഞു. കാലാവസ്ഥ, വിപണി, ഉത്പാദനം എന്നിവ സംബന്ധിച്ച കൃത്യവും സമയബന്ധിതവുമായ വിവരങ്ങൾ കർഷകർക്ക് ലഭിക്കണം. പ്രകൃതി കൃഷി, ജൈവകൃഷി, ജലസേചനം, ജലസംരക്ഷണം, വിളവൈവിധ്യം, കൃഷിയോട് ബന്ധപ്പെട്ട മറ്റു വരുമാനമാർഗങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്കും പ്രത്യേക ശ്രദ്ധ നൽകുന്നുണ്ട്. പ്രാദേശിക വിഭവങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള സംയോജിത കൃഷിരീതികൾ വികസിപ്പിച്ചാൽ കർഷകവരുമാനം വർധിപ്പിക്കാം. കാർഷിക മേഖലയിലെ നേട്ടങ്ങൾ പ്രധാനപ്പെട്ടതാണെങ്കിലും അവ അവസാനലക്ഷ്യമല്ലെന്നും പ്രധാനമന്ത്രി പുതിയ ലക്ഷ്യങ്ങൾ നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നതിനാൽ എല്ലാ വകുപ്പുകളും കൂടുതൽ വേഗത്തിലും ഗൗരവത്തിലും പ്രവർത്തിക്കണമെന്നും അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു.

ഗ്രാമവികസനത്തിൽ ലഖ്പതി ദീദി പദ്ധതിക്കുള്ള പ്രാധാന്യവും മന്ത്രി ചൂണ്ടിക്കാട്ടി. മൂന്ന് കോടി ഗ്രാമീണ സ്ത്രീകളെ ലഖ്പതി ദീദികളാക്കുകയെന്ന ലക്ഷ്യം കൈവരിച്ചുവെന്നും ഇനി ആറ് കോടി ലഖ്പതി ദീദികളെയാണ് ലക്ഷ്യമിടുന്നതെന്നും അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. മൂന്ന് കോടി സ്ത്രീകളെ കൂടി ലഖ്പതി ദീദികളാക്കുന്നത് ഗ്രാമീണ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിൽ വലിയ മാറ്റമുണ്ടാക്കും. സ്വയംസഹായ സംഘങ്ങളിലെ സ്ത്രീകൾക്ക് നൈപുണ്യവികസനം, സാമ്പത്തിക സഹായം, വിപണിയിലെത്താനുള്ള സൗകര്യം, സംരംഭകത്വ അവസരങ്ങൾ എന്നിവ നൽകുന്നുണ്ട്. ‘ഷീ മാർട്ടുകൾ’, ബ്രാൻഡിങ് തുടങ്ങിയ മാർഗങ്ങളിലൂടെ ഗ്രാമീണ സ്ത്രീകൾ നിർമ്മിക്കുന്ന ഉത്പന്നങ്ങൾക്ക് കൂടുതൽ വിപണി ഒരുക്കും. കരകൗശല വസ്തുക്കൾ, ഭക്ഷ്യവസ്തുക്കൾ, ആയുർവേദ ഉത്പന്നങ്ങൾ, പരമ്പരാഗത വസ്തുക്കൾ തുടങ്ങിയവ ഇന്ത്യയിലും വിദേശത്തും വിപണിയിലെത്തിക്കാൻ ശ്രമിക്കുമെന്നും അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. സ്ത്രീശാക്തീകരണം വരുമാനം കൂട്ടുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ലെന്നും അത് കുടുംബങ്ങളെയും ഗ്രാമങ്ങളെയും മുഴുവൻ ഗ്രാമീണ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെയും ശക്തിപ്പെടുത്തുമെന്നും ചൗഹാൻ പറഞ്ഞു.

വികസിത ഇന്ത്യയ്ക്ക് വികസിത ഗ്രാമങ്ങളും വേണം

വികസിത ഗ്രാമങ്ങളില്ലാതെ വികസിത ഇന്ത്യ എന്ന ലക്ഷ്യം കൈവരിക്കാനാവില്ലെന്ന് ചൗഹാൻ പറഞ്ഞു. പക്കാ വീടുകൾ, റോഡുകൾ, ജലസംരക്ഷണം, തൊഴിൽ, ഉപജീവനം, സ്ത്രീശാക്തീകരണം, കൃഷിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രവർത്തനങ്ങൾ എന്നിവ വേഗത്തിലാക്കാനുള്ള ശ്രമങ്ങൾ ഗ്രാമപ്രദേശങ്ങളിൽ നടക്കുന്നു. ഗ്രാമവികസന പദ്ധതികളുടെ ഫലം യഥാർഥത്തിൽ സ്ഥലത്ത് കാണണം. ഉദ്യോഗസ്ഥരും ജീവനക്കാരും ഓഫീസുകളിൽ മാത്രം ഇരിക്കാതെ സ്ഥലത്തെത്തി പദ്ധതികളുടെ യഥാർഥ സ്ഥിതി പരിശോധിക്കണം. വകുപ്പുകളുടെ കണക്കുകളും സ്ഥലത്തെ യാഥാർഥ്യവും തമ്മിൽ പൊരുത്തം വേണം. ജലസുരക്ഷ, നദീപുനരുജ്ജീവനം, ഭൂവിഭവ സംരക്ഷണം, ഗ്രാമീണ ഉപജീവനം എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പരിപാടികളുടെ നടപ്പാക്കലും വേഗത്തിലാക്കണം. സർക്കാർ പദ്ധതികളുടെ വിജയത്തിന്റെ യഥാർഥ വിലയിരുത്തൽ ഗ്രാമങ്ങളിലും ഗുണഭോക്താക്കളുടെ തലത്തിലുമാകണമെന്നും അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു.

വിജയത്തിനായി നാല് മന്ത്രങ്ങളും ചൗഹാൻ പങ്കുവച്ചു. ‘കാലുകളിൽ ചക്രം’ എന്നത് നിരന്തരം സഞ്ചരിക്കുകയും ആവശ്യമായപ്പോൾ സ്ഥലത്തെത്തി പ്രവർത്തനം പരിശോധിക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നർഥം. ‘വായിൽ പഞ്ചസാര’ എന്നത് സഹപ്രവർത്തകരോടും പൊതുജനങ്ങളോടും സൗഹൃദപരമായും ബഹുമാനത്തോടെയും പെരുമാറി ശക്തമായ സംഘത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുക എന്നതാണ്. ‘നെഞ്ചിൽ തീ’ ലക്ഷ്യം കൈവരിക്കാനുള്ള ആവേശവും ദൃഢനിശ്ചയവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘നെറ്റിയിൽ മഞ്ഞ്’ പ്രയാസകരമായ സാഹചര്യങ്ങളിലും ക്ഷമയും ശാന്തതയും സമതുലിതാവസ്ഥയും നിലനിർത്തണമെന്ന സന്ദേശമാണ്. ആദ്യ ശ്രമത്തിൽ വിജയം കിട്ടിയില്ലെങ്കിൽ നിരാശപ്പെടാതെ വീണ്ടും ശ്രമിക്കണമെന്നും സ്ഥിരമായ കഠിനാധ്വാനവും ക്ഷമയും വിജയത്തിലേക്ക് നയിക്കുമെന്നും അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു.

കൃഷിയുമായും ഗ്രാമവികസനവുമായും ബന്ധപ്പെട്ട എല്ലാ വിഭാഗങ്ങളും ഒന്നിച്ചു പ്രവർത്തിക്കണമെന്നും മന്ത്രി ആവശ്യപ്പെട്ടു. കർഷകർ, ശാസ്ത്രജ്ഞർ, ഉദ്യോഗസ്ഥർ, ജീവനക്കാർ, സംസ്കരണ-കയറ്റുമതി മേഖലകൾ, കർഷക ഉത്പാദക സംഘടനകൾ, സ്വയംസഹായ സംഘങ്ങൾ എന്നിവരെല്ലാം ഈ പ്രക്രിയയുടെ ഭാഗമാണ്. കാർഷിക ഗവേഷണ സ്ഥാപനങ്ങളും കൃഷി വിജ്ഞാന കേന്ദ്രങ്ങളും കർഷകരുടെ യഥാർഥ ആവശ്യങ്ങൾക്ക് അനുസരിച്ചുള്ള ഗവേഷണ-സാങ്കേതിക പരിഹാരങ്ങൾ നൽകണം. കൃഷിയിടം മുതൽ വിപണി വരെയുള്ള മൂല്യശൃംഖല ശക്തിപ്പെടുത്തിയാൽ കർഷകർക്ക് മികച്ച വരുമാനവും ഉപഭോക്താക്കൾക്ക് ഗുണമേന്മയുള്ള ഉത്പന്നങ്ങളും ലഭിക്കുമെന്ന് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. പ്രധാനമന്ത്രി നരേന്ദ്ര മോദിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ രാജ്യം സ്വയംപര്യാപ്തതയിലേക്കും വികസിത ഇന്ത്യ എന്ന ലക്ഷ്യത്തിലേക്കും വേഗത്തിൽ നീങ്ങുകയാണെന്നും കൃഷി-ഗ്രാമവികസന വകുപ്പുകൾക്ക് അതിൽ നിർണായക പങ്കുണ്ടെന്നും ചൗഹാൻ പറഞ്ഞു.

അനുഭവങ്ങൾ പങ്കുവച്ചു; വകുപ്പുകൾ പ്രവർത്തനരേഖ അവതരിപ്പിച്ചു

പരിപാടിയിൽ കർഷകരും ലഖ്പതി ദീദികളും കയറ്റുമതിക്കാരും കർഷക ഉത്പാദക സംഘടനകളിലെ അംഗങ്ങളും അനുഭവങ്ങൾ പങ്കുവച്ചു. ലളിത ലഖ്പതി ദീദി പദ്ധതിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട അനുഭവങ്ങളും സ്ത്രീശാക്തീകരണത്തിലൂടെ ഗ്രാമീണ സ്ത്രീകൾ കൈവരിച്ച നേട്ടങ്ങളും വിവരിച്ചു. വിനോദ് കുമാർ സൈനി കാർഷിക ഉത്പാദനം, സാങ്കേതികവിദ്യ, വിപണി എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട അനുഭവങ്ങൾ പങ്കുവച്ചു. മുകേഷ് ജെയിൻ കാർഷിക ഉത്പന്നങ്ങളുടെ സംസ്കരണവും വിപണനവും സംബന്ധിച്ച നിർദേശങ്ങൾ മുന്നോട്ടുവച്ചു. പ്രഫുൽ ഗോസ്വാമി കർഷക ഉത്പാദക സംഘടനകളെയും കർഷകരെയും വിപണിയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നതിനെക്കുറിച്ച് അഭിപ്രായങ്ങൾ പങ്കുവച്ചു. കർഷകർ, ലഖ്പതി ദീദികൾ, കയറ്റുമതി പ്രതിനിധികൾ, ഭക്ഷ്യസംസ്കരണ മേഖലയിലുള്ളവർ, കർഷക ഉത്പാദക സംഘടനാ പ്രതിനിധികൾ എന്നിവരും പങ്കെടുത്തു. കർഷകവരുമാനം കൂട്ടാനും ഗുണമേന്മയുള്ള ഉത്പാദനം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കാനും ഗ്രാമീണ സ്ത്രീകളെ സാമ്പത്തികമായി ശക്തിപ്പെടുത്താനും ഒന്നിച്ചു പ്രവർത്തിക്കുമെന്ന് എല്ലാവരും വ്യക്തമാക്കി.

നാല് വകുപ്പുകളുടെയും സെക്രട്ടറിമാർ അവരുടെ പ്രവർത്തനരേഖയും മുൻഗണനകളും അവതരിപ്പിച്ചു. കാർഷിക ഗവേഷണ-വിദ്യാഭ്യാസ വകുപ്പ് സെക്രട്ടറിയും ഇന്ത്യൻ കാർഷിക ഗവേഷണ കൗൺസിൽ ഡയറക്ടർ ജനറലുമായ ഡോ. മംഗിലാൽ ജാട് കാർഷിക ഗവേഷണം, പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ, ശാസ്ത്രീയ നവീകരണം എന്നിവയെക്കുറിച്ച് സംസാരിച്ചു. കൃഷി-കർഷകക്ഷേമ വകുപ്പ് സെക്രട്ടറി അതീഷ് ചന്ദ്ര കാർഷിക ഉത്പാദനം, കർഷകവരുമാനം, ഗുണമേന്മ വർധിപ്പിക്കൽ എന്നിവ വിശദീകരിച്ചു. ഗ്രാമവികസന വകുപ്പ് സെക്രട്ടറി രോഹിത് കൻസാൽ ലഖ്പതി ദീദി പദ്ധതി, ഗ്രാമീണ ഉപജീവനം, സമൃദ്ധമായ ഗ്രാമങ്ങളുടെ വികസനം എന്നിവയിലെ മുൻഗണനകൾ അവതരിപ്പിച്ചു. ഭൂവിഭവ വകുപ്പ് സെക്രട്ടറി നരേന്ദ്ര ഭൂഷൺ ഭൂസംരക്ഷണം, ജലനിർവഹണം, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളുടെ മികച്ച ഉപയോഗം എന്നിവയെക്കുറിച്ച് സംസാരിച്ചു.

പരിപാടിയുടെ അവസാനം ശിവരാജ് സിങ് ചൗഹാൻ പങ്കെടുത്ത എല്ലാവർക്കും കൂട്ടായ പ്രതിജ്ഞ ചൊല്ലിക്കൊടുത്തു. ‘ശക്തി കി സപ്തധാര’ യാഥാർഥ്യമാക്കാൻ പൂർണമായ സമർപ്പണത്തോടെയും പ്രതിബദ്ധതയോടെയും കഴിവോടെയും പ്രവർത്തിക്കുമെന്ന് അവർ പ്രതിജ്ഞയെടുത്തു. കൃഷിയെ കൂടുതൽ സമൃദ്ധമാക്കുക, ഭക്ഷ്യ ഉത്പാദനം ശക്തിപ്പെടുത്തുക, ഭക്ഷ്യസംസ്കരണം വിപുലീകരിക്കുക, ഇന്ത്യൻ കാർഷിക ഉത്പന്നങ്ങളെ ലോകവിപണിയിലെത്തിക്കുക, കർഷകവരുമാനം കൂട്ടുക, അവരുടെ അധ്വാനത്തിന് അർഹമായ ബഹുമാനം ഉറപ്പാക്കുക എന്നിവയും പ്രതിജ്ഞയുടെ ഭാഗമായിരുന്നു. മൂന്ന് കോടി ലഖ്പതി ദീദികൾ എന്ന ലക്ഷ്യം കൈവരിച്ചതിന് പിന്നാലെ ആറ് കോടി ലഖ്പതി ദീദികൾ എന്ന ലക്ഷ്യത്തിനായി പ്രവർത്തിക്കാനും വ്യക്തിതാൽപര്യത്തിന് മുകളിൽ ദേശീയ താൽപര്യം വയ്ക്കാനും കടമയെ ജീവിതത്തിന്റെ മുഖമുദ്രയാക്കാനും പങ്കെടുത്തവർ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. വികസിത ഇന്ത്യ എന്ന പ്രധാനമന്ത്രിയുടെ സ്വപ്നത്തെ പ്രതിജ്ഞയിലും കഴിവിലും വിജയത്തിലും എത്തിക്കുന്നത് എല്ലാവരുടെയും കൂട്ടായ ഉത്തരവാദിത്വമാണെന്നും കൃഷി-ഗ്രാമവികസന മേഖലയിലുള്ള എല്ലാവരും ഒന്നിച്ച് പ്രവർത്തിച്ച് സമൃദ്ധവും ശക്തവും സ്വയംപര്യാപ്തവും വികസിതവുമായ ഇന്ത്യ നിർമ്മിക്കാൻ മികച്ച സംഭാവന നൽകുമെന്ന വിശ്വാസമുണ്ടെന്നും ചൗഹാൻ പറഞ്ഞു.