പ്രധാനമന്ത്രി നരേന്ദ്രമോദിക്ക് ലഭിച്ച ഉപഹാരങ്ങളുടെ എട്ടാമത് ഓൺലൈൻ ലേലത്തിൽ 2026ൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നത് 1,498 വസ്തുക്കളാണ്. കലാസൃഷ്ടികൾ, പ്രതിമകൾ, കരകൗശലവസ്തുക്കൾ, കായികതാരങ്ങളുടെ ഓർമവസ്തുക്കൾ തുടങ്ങിയവ ഇതിലുണ്ട്. സെപ്റ്റംബർ 17ന് ആരംഭിച്ച ലേലം ഒക്ടോബർ 31 വരെ നീട്ടിയിട്ടുണ്ട്. വരുമാനം ഗംഗയുടെ സംരക്ഷണത്തിനുള്ള നമാമി ഗംഗെ പദ്ധതിയിലേക്കാണ് പോകുന്നത്. 2019ൽ തുടങ്ങിയ ഈ ലേലങ്ങളിലൂടെ 2025 സെപ്റ്റംബറോടെ 50 കോടിയിലധികം രൂപ സമാഹരിച്ചതായി കേന്ദ്ര സാംസ്കാരിക മന്ത്രാലയം അറിയിച്ചിരുന്നു.

പൊതുവേദികളിലും വിദേശസന്ദർശനങ്ങളിലും പ്രധാനമന്ത്രിക്കും രാഷ്ട്രപതിക്കും നിരവധി ഉപഹാരങ്ങൾ ലഭിക്കും. എന്നാൽ കൈയിൽ കിട്ടിയതുകൊണ്ടുമാത്രം അവയെല്ലാം വ്യക്തിപരമായ സ്വത്താകുന്നില്ല. ഉപഹാരം നൽകിയതാര്, ലഭിച്ച സാഹചര്യം എന്ത്, അതിന്റെ മൂല്യം എത്ര എന്നിവ അനുസരിച്ചാണ് സ്വീകരിക്കാനും സൂക്ഷിക്കാനുമുള്ള വ്യവസ്ഥകൾ മാറുന്നത്. വിദേശ ഉപഹാരങ്ങൾക്ക് പ്രത്യേക നിയമചട്ടങ്ങളുണ്ട്; പ്രധാനമന്ത്രിയടക്കമുള്ള മന്ത്രിമാർക്ക് മന്ത്രിമാരുടെ പെരുമാറ്റച്ചട്ടവും ബാധകമാണ്.

വിദേശത്തുനിന്ന് ലഭിക്കുന്ന ഉപഹാരങ്ങൾക്ക് എന്താണ് വ്യവസ്ഥ?

ഔദ്യോഗിക ഇന്ത്യൻ പ്രതിനിധിസംഘത്തിലെ അംഗത്തിന് വിദേശസ്രോതസ്സിൽനിന്ന് ലഭിക്കുന്ന ഉപഹാരങ്ങളെക്കുറിച്ച് 2012ലെ Foreign Contribution (Acceptance or Retention of Gifts or Presentations) Rules വ്യക്തമായ നടപടിക്രമം പറയുന്നു. ലഭിച്ച വസ്തുക്കളുടെ വിവരങ്ങൾ വിദേശകാര്യ സെക്രട്ടറിയെ 30 ദിവസത്തിനകം അറിയിക്കണം. ഇന്ത്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി 30 ദിവസത്തിനകം അവ വിദേശകാര്യ മന്ത്രാലയത്തിലെ തോഷാഖാനയിൽ മൂല്യനിർണയത്തിനായി സമർപ്പിക്കണം. ഉപഹാരങ്ങൾ സ്വീകരിച്ച് രേഖപ്പെടുത്തി സൂക്ഷിക്കുന്ന സർക്കാർ സംവിധാനമാണ് തോഷാഖാന.

മൂല്യനിർണയത്തിനുശേഷം 5,000 രൂപവരെ വിലയുള്ള ഉപഹാരം സ്വീകരിച്ചയാൾക്ക് നിലനിർത്താം. അതിനുമുകളിൽ വിലയുണ്ടെങ്കിൽ, വിലയും 5,000 രൂപയും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം അടച്ച് സ്വന്തമാക്കാം. ഉദാഹരണത്തിന്, 25,000 രൂപ വിലയിട്ട വസ്തു സൂക്ഷിക്കാൻ 20,000 രൂപ നൽകണം. സ്വന്തമാക്കാൻ താൽപര്യമില്ലെങ്കിൽ വസ്തു തോഷാഖാനയിൽ തുടരും. ഈ നടപടിക്രമം വിദേശകാര്യ മന്ത്രാലയം പാർലമെന്റിലും വിശദീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്.

മന്ത്രിമാരുടെ പെരുമാറ്റച്ചട്ടം വിദേശസന്ദർശനത്തിൽ ലഭിക്കുന്നതും ഇന്ത്യയിൽ സന്ദർശിക്കുന്ന വിദേശവിശിഷ്ടാതിഥികൾ നൽകുന്നതുമായ ഉപഹാരങ്ങളെ പരാമർശിക്കുന്നു. ബഹുമതിവാൾ, ആചാരപരമായ വസ്ത്രം തുടങ്ങിയ പ്രതീകാത്മക ഉപഹാരങ്ങൾ സൂക്ഷിക്കാൻ അതിൽ വ്യവസ്ഥയുണ്ട്. തോഷാഖാനയിൽ നിലനിർത്തിയ വിലയേറിയ പരവതാനി, ചിത്രം, ഫർണിച്ചർ തുടങ്ങിയവ പ്രധാനമന്ത്രിയുടെ ഔദ്യോഗികവസതിയിലോ രാഷ്ട്രപതിഭവനിലോ വയ്ക്കുമ്പോഴും സർക്കാർസ്വത്തായിരിക്കും.

രാജ്യത്തിനകത്തുനിന്ന് കിട്ടുന്ന ഷാൾ മുതൽ എല്ലാം എടുക്കാമോ?

എല്ലാം എടുക്കാമെന്ന് പറയാനാവില്ല. മന്ത്രിമാരുടെ പെരുമാറ്റച്ചട്ടത്തിലെ 4.1 വകുപ്പ് പ്രകാരം അടുത്ത ബന്ധുക്കളിൽനിന്നല്ലാതെ വിലപിടിപ്പുള്ള സമ്മാനങ്ങൾ സ്വീകരിക്കരുത്. ഔദ്യോഗിക ഇടപാടുള്ള വ്യക്തികളിൽനിന്ന് മന്ത്രിയോ കുടുംബാംഗങ്ങളോ യാതൊരു ഉപഹാരവും സ്വീകരിക്കരുതെന്നും പറയുന്നു. അതിനാൽ സർക്കാർ തീരുമാനങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഒരാളുടെ വിലയേറിയ സമ്മാനം സാധാരണ ആദരവിന്റെ പേരിൽ സ്വീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല.

സാധാരണ വിലകുറഞ്ഞ ആദരഷാളിന് ചട്ടത്തിൽ സമ്പൂർണ വിലക്കില്ല. എന്നാൽ ഷാൾ എന്ന പേരുകൊണ്ടുമാത്രം വിലയേറിയ പഷ്മിനയോ സ്വർണനൂലുള്ള വസ്ത്രമോ നിയന്ത്രണത്തിൽനിന്ന് ഒഴിവാകില്ല. നൽകുന്നയാളുമായുള്ള ഔദ്യോഗികബന്ധവും പ്രധാനമാണ്. വിദേശ ഉപഹാരങ്ങളുടെ 5,000 രൂപ പരിധി ആഭ്യന്തര ഉപഹാരങ്ങൾക്ക് പൊതുവായി പ്രയോഗിക്കാനാവില്ല; വ്യത്യാസത്തുക അടച്ചാൽ ഏത് ആഭ്യന്തര സമ്മാനവും സ്വന്തമാക്കാമെന്ന വ്യവസ്ഥയും ഈ പെരുമാറ്റച്ചട്ടത്തിലില്ല.

ഇവിടെ മറ്റൊരു ആശയക്കുഴപ്പവും ഒഴിവാക്കണം. ആഭ്യന്തരമോ അജ്ഞാതമോ ആയ സ്രോതസ്സുകളിൽനിന്ന് സർക്കാർ ഉദ്യോഗസ്ഥർക്ക് ലഭിക്കുന്ന, നിലനിർത്താൻ അനുമതിയില്ലാത്ത ഉപഹാരങ്ങൾ ഉപഹാർ സംഗ്രഹാലയത്തിൽ നിക്ഷേപിക്കുന്നതിന് 2019ലെ ചട്ടങ്ങളുണ്ട്. എന്നാൽ അവയുടെ ബാധകത കേന്ദ്രസർക്കാരിന്റെ സിവിൽ സർവീസിലോ സിവിൽ തസ്തികകളിലോ നിയമിതരായവർക്കാണ്. അവയെ പ്രധാനമന്ത്രിക്കും രാഷ്ട്രപതിക്കും നേരിട്ട് ബാധകമായ പൊതുചട്ടമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നത് ശരിയല്ല.

മോദിയുടെ ഉപഹാരലേലം സാംസ്കാരിക മന്ത്രാലയം നടത്തുന്ന പ്രത്യേക സംവിധാനമാണ്. അതിന്റെ വരുമാനം നമാമി ഗംഗെയിലേക്ക് നൽകുന്നതും എല്ലാ പ്രധാനമന്ത്രിമാരും എല്ലാ ഉപഹാരങ്ങളും ഇങ്ങനെ ലേലം ചെയ്യണമെന്ന് നിയമം നിർബന്ധിക്കുന്നതും രണ്ടാണ്; ഔദ്യോഗിക ലേലപ്രഖ്യാപനം അത്തരമൊരു പൊതുനിർബന്ധം പറയുന്നില്ല.

Sources

• Ministry of Home Affairs — Code of Conduct for Ministers, Clauses 4.1–4.2
• Government of India — Foreign Contribution (Acceptance or Retention of Gifts or Presentations) Rules, 2012
• Lok Sabha — Guidelines for Accepting Gifts, 10 August 2016
• Ministry of Finance — Rules for Deposit of Gifts from Domestic/Unknown Sources, 2019
• PIB — Launch of the 8th PM Mementos e-Auction, 16 September 2026
• PIB — Auction Extended to 31 October 2026
• PIB — 7th Edition and Auction Proceeds, 16 September 2025