ന്യൂഡൽഹി, 2026 സെപ്റ്റംബർ 10-

ഒരു വസ്തു ദീർഘകാലം തുടർച്ചയായി കൈവശം വെച്ചതുകൊണ്ട് മാത്രം പ്രതികൂല കൈവശാവകാശത്തിലൂടെ ഉടമസ്ഥാവകാശം ലഭിക്കില്ലെന്നും, യഥാർഥ ഉടമയുടെ അവകാശം നിഷേധിച്ച് കൈവശം എപ്പോൾ മുതൽ ശത്രുതാപരമായി മാറിയെന്ന് വ്യക്തമായി വാദിക്കുകയും തെളിയിക്കുകയും വേണമെന്നും സുപ്രീംകോടതി 2026 സെപ്റ്റംബർ 10ന് വിധിച്ചു. ജസ്റ്റിസുമാരായ പ്രശാന്ത് കുമാർ മിശ്ര, ശ്രീ ചന്ദ്രശേഖർ എന്നിവരുടെ ബെഞ്ചാണ് ഭാഗ് സിങ്, മഹന്ത് കശ്മീർ സിങ് മുഖേന വേഴ്സസ് ബസന്ത് കൗർ, നിയമാവകാശികൾ മുഖേനയും മറ്റുള്ളവരും എന്ന കേസിൽ വിധി പറഞ്ഞത്. അപ്പീലുകാർക്കുവേണ്ടി എം/എസ് എ.പി. ആൻഡ് ജെ ചേംബേഴ്സ്, അഡ്വക്കേറ്റ് ഓൺ റെക്കോർഡ്, അഭിഭാഷകരായ സുനിൽ സിങ് പരിഹാർ, അങ്കിത് ദ്വിവേദി, ധവേഷ് പഹുജ എന്നിവർ ഹാജരായി. എതിർകക്ഷികൾക്കുവേണ്ടി അഡ്വക്കേറ്റ് ഓൺ റെക്കോർഡ് ശാലു ശർമ, അഭിഭാഷകരായ സൗരഭ് ശർമ, കരൺ സേത്ത്, അമാർ ദീവാൻ എന്നിവർ ഹാജരായി.

1965ലെ രജിസ്റ്റർ ചെയ്ത വില്പനരേഖയും ദേരയുടെ ദീർഘകാല കൈവശവും ഭൂമിത്തർക്കത്തിന് വഴിവെച്ചു

കാർഷിക ഭൂമിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട തർക്കത്തിൽ 1981ലാണ് സിവിൽ കേസ് തുടങ്ങിയത്. പരാതിക്കാർ 1965ലെ രജിസ്റ്റർ ചെയ്ത വില്പനരേഖയും ഭൂമി കൈമാറിയെന്ന അതിലെ രേഖപ്പെടുത്തലുമാണ് അവകാശത്തിന് അടിസ്ഥാനമാക്കിയത്. എന്നാൽ ഭൂമി നേരത്തേ തന്നെ ധരം അർഥ് ആവശ്യത്തിനായി ദേരയ്ക്ക് സമർപ്പിച്ചിരുന്നെന്നും, ദേരയിലെ മഹന്തുമാരുടെ കൈവശമാണ് ഭൂമി തുടർച്ചയായി ഉണ്ടായിരുന്നതെന്നും പ്രതിഭാഗം വാദിച്ചു. 1945-46 മുതലുള്ള റവന്യൂ രേഖകളിൽ മഹന്തിന്റെ കൈവശം രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ടെന്നും നാല് പതിറ്റാണ്ടിലേറെ നീണ്ട കൈവശത്തിലൂടെ പ്രതികൂല കൈവശാവകാശം നേടിയെന്നും ദേര വാദിച്ചു.

ദേരയ്ക്ക് ഭൂമി സമർപ്പിച്ചതായി വിചാരണക്കോടതി; കണ്ടെത്തൽ ഹൈക്കോടതി തിരുത്തി

ഭൂമി ദേരയ്ക്ക് സമർപ്പിക്കപ്പെട്ടതാണെന്നും മഹന്തുമാരിലൂടെ കൈവശം തുടർന്നെന്നും വിചാരണക്കോടതി കണ്ടെത്തിയിരുന്നു. ആദ്യ അപ്പീൽ കോടതിയും ഇത് ശരിവച്ചു. ഭൂമിയുടെ കൈവശം നൽകിയതോടെ സമർപ്പണം പൂർത്തിയായെന്നും പ്രത്യേക രജിസ്റ്റർ ചെയ്ത രേഖ ആവശ്യമില്ലെന്നുമായിരുന്നു നിലപാട്. എന്നാൽ പഞ്ചാബ്-ഹരിയാന ഹൈക്കോടതി ഈ കണ്ടെത്തലുകൾ തിരുത്തി. തുടർന്നുള്ള മഹന്തുമാരുടെ കൈവശത്തിന്റെ തുടർച്ചയോ യഥാർഥ ഉടമയുടെ അവകാശത്തെ എതിർത്തുള്ള ഉടമസ്ഥാവകാശ പ്രഖ്യാപനമോ തെളിയിച്ചിട്ടില്ലെന്ന് ഹൈക്കോടതി കണ്ടെത്തി. ഇതിനെതിരെയാണ് ദേര സുപ്രീംകോടതിയിലെത്തിയത്.

റവന്യൂ രേഖ കൈവശത്തിന്റെ തെളിവാകാം; അതുകൊണ്ട് മാത്രം ഉടമസ്ഥാവകാശം ലഭിക്കില്ല

ജമാബന്ദി, ഖസ്ര ഗിർദാവരി തുടങ്ങിയ റവന്യൂ രേഖകൾ ഭൂമിയുടെ കൈവശത്തിന്റെ സ്വഭാവവും തുടർച്ചയും പരിശോധിക്കാൻ പ്രസക്തമായ തെളിവുകളാണെന്ന് സുപ്രീംകോടതി വ്യക്തമാക്കി. എന്നാൽ അത്തരം രേഖകൾ സ്വതന്ത്രമായി ഉടമസ്ഥാവകാശം സൃഷ്ടിക്കുകയോ ഇല്ലാതാക്കുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല. ഉടമസ്ഥാവകാശം തീരുമാനിക്കേണ്ടത് അതിന്റെ യഥാർഥ ഉറവിടം തെളിയിക്കുന്ന കാര്യമായ തെളിവുകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിലായിരിക്കണമെന്നും കോടതി വ്യക്തമാക്കി. ധരം അർഥ് ആവശ്യത്തിനായി ഭൂമി കൈവശം വെച്ചെന്ന റവന്യൂ രേഖ മാത്രം ഭൂമിയുടെ ഉടമസ്ഥാവകാശം ദേരയ്ക്ക് സ്ഥിരമായി കൈമാറിയെന്നതിന് നിർണായക തെളിവല്ലെന്നും ബെഞ്ച് പറഞ്ഞു.

ഭൂമി സമർപ്പിച്ചതാണെങ്കിൽ പ്രതികൂല കൈവശാവകാശ വാദം ഒരേസമയം നിലനിൽക്കില്ലെന്ന് കോടതി

ദേര ഒരേസമയം രണ്ട് വ്യത്യസ്ത അടിസ്ഥാനങ്ങളിൽ ഉടമസ്ഥാവകാശം ഉന്നയിച്ചതിലെ വൈരുധ്യവും സുപ്രീംകോടതി ചൂണ്ടിക്കാട്ടി. ഭൂമി പൂർണമായി ദേരയ്ക്ക് സമർപ്പിച്ചതിലൂടെ ഉടമസ്ഥാവകാശം ലഭിച്ചുവെന്നതാണ് ഒരു വാദം. മറ്റൊന്ന് പ്രതികൂല കൈവശാവകാശത്തിലൂടെ ഉടമസ്ഥാവകാശം നേടിയെന്നതും. ആദ്യ വാദത്തിൽ ഭൂമിയുടെ ഉടമസ്ഥാവകാശം നേരത്തേ തന്നെ ദേരയിൽ നിക്ഷിപ്തമായെന്നാണ് പറയുന്നത്. പ്രതികൂല കൈവശാവകാശമാകട്ടെ, ആദ്യം മറ്റൊരാൾക്കുണ്ടായിരുന്ന ഉടമസ്ഥാവകാശം പിന്നീട് ശത്രുതാപരമായ കൈവശത്തിലൂടെ ഇല്ലാതായെന്ന അടിസ്ഥാനത്തിലാണ്. ഈ വ്യത്യസ്ത നിയമാടിസ്ഥാനങ്ങളെ വിചാരണക്കോടതിയും ആദ്യ അപ്പീൽ കോടതിയും ഒരേസമയം അംഗീകരിച്ചത് ശരിയല്ലെന്ന് സുപ്രീംകോടതി വ്യക്തമാക്കി.

കൈവശം എപ്പോൾ ഉടമയ്ക്കെതിരായി മാറിയെന്ന് പറയുകയും തെളിയിക്കുകയും വേണം

പ്രതികൂല കൈവശാവകാശം സ്ഥാപിക്കാൻ ഭൂമിയുടെ യഥാർഥവും പരസ്യവും തുടർച്ചയായതും ഉടമയുടെ അവകാശത്തെ നിഷേധിക്കുന്നതുമായ കൈവശം തെളിയിക്കണമെന്ന് സുപ്രീംകോടതി ആവർത്തിച്ചു. നിയമാനുസൃതമായോ അനുമതിയോടെയോ ആരംഭിച്ച കൈവശം കാലം നീണ്ടതുകൊണ്ട് മാത്രം പ്രതികൂല കൈവശമായി മാറില്ല. ഈ കേസിൽ രേഖപ്പെടുത്തിയ ഉടമകളുടെ അവകാശം എപ്പോൾ മുതൽ പരസ്യമായി നിഷേധിച്ചുവെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്ന വാദമില്ലായിരുന്നു. ഉടമകൾക്ക് അറിയാവുന്ന വിധത്തിൽ അവകാശം നിഷേധിച്ച ഏതെങ്കിലും പ്രവൃത്തിയുടെ തെളിവും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ഇത് വെറും സാങ്കേതിക പിഴവല്ലെന്നും പ്രതികൂല കൈവശാവകാശ വാദത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടകമാണെന്നും കോടതി വ്യക്തമാക്കി. ശത്രുതാപരമായ കൈവശം ആരംഭിച്ച സമയം വാദിക്കുകയും തെളിയിക്കുകയും ചെയ്യാതെ പരിമിതി നിയമപ്രകാരമുള്ള കാലയളവ് കണക്കാക്കാൻ പോലും തുടങ്ങാനാകില്ലെന്നും ബെഞ്ച് പറഞ്ഞു.

വിൽക്കുന്നയാൾക്കുള്ളതിലധികം അവകാശം വാങ്ങുന്നയാൾക്ക് കൈമാറാനാകില്ല

1965ലെ വില്പനരേഖയിൽ ഭൂമി വിറ്റ രണ്ടുപേർക്കും ചേർന്ന് ഭൂമിയുടെ പകുതി വിഹിതം മാത്രമേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂവെന്ന ദേരയുടെ വാദം സുപ്രീംകോടതി അംഗീകരിച്ചു. ഒരാൾക്ക് സ്വന്തമായുള്ളതിനെക്കാൾ മികച്ചതോ കൂടുതലോ ആയ ഉടമസ്ഥാവകാശം മറ്റൊരാൾക്ക് കൈമാറാനാകില്ലെന്ന് കോടതി വ്യക്തമാക്കി. എന്നാൽ വില്പനരേഖയിലൂടെ പരാതിക്കാർക്ക് ലഭിച്ച അവകാശം വിൽപ്പനക്കാർക്ക് നിയമപരമായി കൈമാറാൻ കഴിയുന്ന വിഹിതത്തിൽ മാത്രമായി പരിമിതപ്പെട്ടാലും, അതുകൊണ്ട് ദേരയ്ക്ക് ഉടമസ്ഥാവകാശം ലഭിച്ചുവെന്ന് സ്വതേ തെളിയില്ലെന്നും കോടതി വ്യക്തമാക്കി.

നിയമം തെറ്റായി പ്രയോഗിച്ചാൽ ഒരേ നിഗമനത്തിലെത്തിയ കീഴ്കോടതി വിധികളിലും ഹൈക്കോടതിക്ക് ഇടപെടാം

വിചാരണക്കോടതിയും ആദ്യ അപ്പീൽ കോടതിയും ഒരേ നിഗമനത്തിലെത്തിയതിനാൽ ഹൈക്കോടതിക്ക് അതിൽ ഇടപെടാനാകില്ലെന്ന അപ്പീലുകാരുടെ വാദവും സുപ്രീംകോടതി തള്ളി. നിയമം തെറ്റായി പ്രയോഗിക്കുകയോ നിർണായക നിയമഘടകങ്ങൾ അവഗണിക്കുകയോ ചെയ്താണ് ഒരേ കണ്ടെത്തലിൽ എത്തിയതെങ്കിൽ അതിന് ഇടപെടലിൽ നിന്ന് പൂർണ സംരക്ഷണമില്ലെന്ന് കോടതി വ്യക്തമാക്കി. സമർപ്പണവും പ്രതികൂല കൈവശാവകാശവും സ്ഥാപിക്കാൻ ആവശ്യമായ നിയമഘടകങ്ങൾ തെളിവുകളിൽ ഉണ്ടായിരുന്നോയെന്നാണ് ഹൈക്കോടതി പരിശോധിച്ചതെന്നും സുപ്രീംകോടതി കണ്ടെത്തി.

ദേരയുടെ പ്രതികൂല കൈവശാവകാശ വാദം തള്ളി; ഭൂമിയുടമകൾക്ക് അനുകൂലമായ ഹൈക്കോടതി തീരുമാനം ശരിവച്ചു

പ്രത്യേക സ്വഭാവത്തിലുള്ള റവന്യൂ രേഖ ഭൂമി ദേരയ്ക്ക് പൂർണമായി സമർപ്പിച്ചതിന്റെ നിർണായക തെളിവോ അനുമതിയോടെയുള്ള കൈവശത്തിന്റെ നിർണായക തെളിവോ അല്ലെന്നും മറ്റ് തെളിവുകൾക്കൊപ്പം മാത്രമേ അത് വിലയിരുത്താനാകൂവെന്നും സുപ്രീംകോടതി വ്യക്തമാക്കി. ദേരയുടെ പ്രതികൂല കൈവശാവകാശ വാദം അംഗീകരിക്കാതെ, പരാതിക്കാർക്ക് അനുകൂലമായി കേസ് തീർപ്പാക്കിയ പഞ്ചാബ്-ഹരിയാന ഹൈക്കോടതിയുടെ കണ്ടെത്തൽ സുപ്രീംകോടതി ശരിവച്ചു.

ദീർഘകാല കൈവശത്തെ ഉടമസ്ഥാവകാശമാക്കാൻ വ്യക്തമായ ശത്രുതാപരമായ അവകാശവാദം ഇനി നിർണായകം

ഈ സുപ്രീംകോടതി വിധി രാജ്യത്താകെയുള്ള പ്രതികൂല കൈവശാവകാശ തർക്കങ്ങളിൽ ബാധകമായ നിയമതത്വം വീണ്ടും വ്യക്തമാക്കുന്നു. വർഷങ്ങളോളം ഭൂമി കൈവശം വെച്ചുവെന്നതോ റവന്യൂ രേഖകളിൽ പേര് വന്നുവെന്നതോ മാത്രം ഉടമസ്ഥാവകാശം നഷ്ടപ്പെടുത്താൻ മതിയാകില്ല. യഥാർഥ ഉടമയുടെ അവകാശം നിഷേധിക്കുന്ന വ്യക്തമായ ഉദ്ദേശ്യത്തോടെ കൈവശം എപ്പോൾ പ്രതികൂലമായി മാറിയെന്നും അത് ഉടമയുടെ അറിവിൽ വന്ന വിധത്തിൽ എങ്ങനെ പ്രകടിപ്പിച്ചെന്നും വാദിച്ച് തെളിയിക്കേണ്ടിവരും. അതിനാൽ ദീർഘകാല കൈവശവും നിയമപരമായ പ്രതികൂല കൈവശാവകാശവും ഒന്നായി കാണാനാകില്ലെന്ന മാനദണ്ഡത്തിന് വിധി രാജ്യവ്യാപകമായി കൂടുതൽ വ്യക്തത നൽകുന്നു.