പ്രയാഗ്‌രാജ്, 2026 ഒക്ടോബർ 23-

സർക്കാർ ആശുപത്രി നിർമ്മിക്കുന്നതിനായി നിയമാനുസൃതമായി കടകൾ നടത്തിവന്ന ആറു വ്യാപാരികളെ ഒഴിപ്പിക്കുകയും അവരുടെ കടകൾ പൊളിച്ചുനീക്കുകയും ചെയ്ത ഉത്തർപ്രദേശ് അധികൃതരുടെ നടപടിക്കെതിരെ രൂക്ഷവിമർശനവുമായി അലഹബാദ് ഹൈക്കോടതി. വ്യാപാരികളുടെ പാട്ടാവകാശം നിയമപരമായി അവസാനിപ്പിക്കാതെയും പുനരധിവാസമോ നഷ്ടപരിഹാരമോ ഉറപ്പാക്കാതെയും കടകൾ ഒഴിപ്പിച്ചത് അങ്ങേയറ്റം അപലപനീയമാണെന്ന് കോടതി വ്യക്തമാക്കി. ജസ്റ്റിസുമാരായ ശേഖർ ബി. സറാഫ്, അമിതാഭ് കുമാർ റായ് എന്നിവരടങ്ങിയ രണ്ടംഗ ബെഞ്ചാണ് അയോധ്യയിലെ വ്യാപാരികളുടെ ഹർജി പരിഗണിച്ചത്. മുഹമ്മദ് നയീമും മറ്റ് അഞ്ച് വ്യാപാരികളും ഉത്തർപ്രദേശ് സർക്കാരിനും മറ്റ് രണ്ട് എതിർകക്ഷികൾക്കുമെതിരെ സമർപ്പിച്ച ഹർജിയിലാണ് നടപടി. വ്യാപാരികളുടെ പുനരധിവാസത്തിനോ നഷ്ടപരിഹാരത്തിനോ എന്തെല്ലാം നടപടികൾ സ്വീകരിക്കുമെന്ന് വ്യക്തമാക്കി മൂന്നാഴ്ചയ്ക്കകം സത്യവാങ്മൂലം സമർപ്പിക്കാൻ കോടതി നിർദേശിച്ചു. മെഡിക്കൽ ആൻഡ് ഹെൽത്ത് വകുപ്പിലെ സെക്രട്ടറി പദവിയിൽ കുറയാത്ത ഉദ്യോഗസ്ഥനായിരിക്കണം സത്യവാങ്മൂലം സമർപ്പിക്കേണ്ടത്. 2026 ജൂലൈ 31ന് അയോധ്യ ജില്ലാ മജിസ്ട്രേറ്റ് പുറപ്പെടുവിച്ച ഉത്തരവിനെതിരെയാണ് വ്യാപാരികൾ കോടതിയെ സമീപിച്ചത്. ഹാജരായ അഭിഭാഷകരുടെ പേരുകൾ ലഭ്യമായ റിപ്പോർട്ടിൽ വ്യക്തമാക്കിയിട്ടില്ല.

മുപ്പത് വർഷത്തെ പാട്ടത്തിന് നൽകിയ കടകൾ ആശുപത്രി പദ്ധതിക്കായി ഒഴിപ്പിച്ചു

അയോധ്യയിലെ ഫൈസാബാദിലുള്ള സീതാപൂർ നേത്ര ചികിത്സാലയത്തിന്റെ ഭൂമിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടാണ് തർക്കം. 2000ൽ സീതാപൂർ ഐ ഹോസ്പിറ്റൽ സൊസൈറ്റിയാണ് ആറ് വ്യാപാരികൾക്ക് കടകൾ അനുവദിച്ചത്. സീതാപൂർ നേത്ര ചികിത്സാലയ സമുച്ചയ നിയമാവലി പ്രകാരം ലേലത്തിലൂടെയായിരുന്നു കടകളുടെ അനുവദിക്കൽ.

അഞ്ഞൂറ് രൂപ രജിസ്ട്രേഷൻ ഫീസ്, 25,000 രൂപ സുരക്ഷാനിക്ഷേപം, കുറഞ്ഞത് 80,000 രൂപ പ്രീമിയം എന്നിവയായിരുന്നു അനുവദിക്കലുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വ്യവസ്ഥകൾ. മുപ്പത് വർഷത്തേക്കാണ് വ്യാപാരികൾക്ക് കടകൾ പാട്ടത്തിന് നൽകിയത്. ഓരോ മുപ്പത് വർഷത്തിനുശേഷവും പാട്ടം പുതുക്കാനുള്ള വ്യവസ്ഥയും നിയമാവലിയിലുണ്ടായിരുന്നു.

2000 ഫെബ്രുവരി 28ന് വ്യാപാരികൾക്ക് കടകളുടെ കൈവശാവകാശം രേഖാമൂലം കൈമാറി. മാർച്ച് ഒന്നു മുതൽ വാടക നൽകേണ്ടതായിരുന്നുവെന്നും കോടതി പരിശോധിച്ച രേഖകളിൽ വ്യക്തമാക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ നിയമാനുസൃതമായി കടകൾ ഏറ്റെടുത്ത് വർഷങ്ങളായി വ്യാപാരം നടത്തിവന്നവരെയാണ് സർക്കാർ ആശുപത്രി പദ്ധതിക്കായി ഒഴിപ്പിച്ചത്.

പതിനഞ്ച് ദിവസത്തിനകം കടകൾ ഒഴിയാൻ നോട്ടീസ്; പാട്ടാവകാശം അവസാനിപ്പിക്കാതെ നടപടി

2025 ജൂൺ 26നാണ് അയോധ്യ ജില്ലാ മജിസ്ട്രേറ്റ് വ്യാപാരികൾക്ക് കടകൾ ഒഴിയാൻ നോട്ടീസ് നൽകിയത്. സീതാപൂർ നേത്ര ചികിത്സാലയത്തിന്റെ ഭൂമിയും വ്യാപാരികൾക്ക് അനുവദിച്ച കടകളും ആരോഗ്യ കുടുംബക്ഷേമ വകുപ്പിന് കൈമാറിയെന്നായിരുന്നു നോട്ടീസിലെ വിശദീകരണം.

പതിനഞ്ച് ദിവസത്തിനകം കടകൾ ഒഴിയണമെന്നായിരുന്നു നിർദേശം.

ഇതിനെതിരെ വ്യാപാരികൾ നേരത്തെ ഹൈക്കോടതിയെ സമീപിച്ചിരുന്നു. വ്യാപാരികളുടെ അപേക്ഷ ജില്ലാ മജിസ്ട്രേറ്റ് പരിഗണിച്ച് തീരുമാനമെടുക്കണമെന്നും അതുവരെ നിലവിലെ സ്ഥിതി തുടരണമെന്നും കോടതി നിർദേശിച്ചു.

തുടർന്ന് 2026 ജൂലൈ 31ന് ജില്ലാ മജിസ്ട്രേറ്റ് അപേക്ഷയിൽ തീരുമാനമെടുത്തു. നിയമാവലി പ്രകാരമാണ് വ്യാപാരികൾക്ക് കടകൾ അനുവദിച്ചതെന്ന് ഉത്തരവിൽ അംഗീകരിച്ചിരുന്നു. എന്നാൽ 300 കിടക്കകളുള്ള സൂപ്പർ സ്പെഷ്യാലിറ്റി ആശുപത്രി നിർമ്മിക്കുന്നതിനായി ഭൂമി ആവശ്യമാണെന്ന് ചൂണ്ടിക്കാട്ടി വ്യാപാരികൾക്ക് കടകളിൽ തുടരാൻ അവകാശമില്ലെന്ന നിലപാടാണ് അധികൃതർ സ്വീകരിച്ചത്.

ഇതോടെയാണ് ജില്ലാ മജിസ്ട്രേറ്റിന്റെ ഉത്തരവിനെതിരെ മുഹമ്മദ് നയീമും മറ്റ് അഞ്ച് വ്യാപാരികളും വീണ്ടും ഹൈക്കോടതിയെ സമീപിച്ചത്.

ആശുപത്രി നിർമ്മാണം പൊതുതാൽപര്യത്തിൽ; വ്യാപാരികളുടെ ഉപജീവനമാർഗം ഇല്ലാതാക്കാനാവില്ലെന്ന് കോടതി

300 കിടക്കകളുള്ള സൂപ്പർ സ്പെഷ്യാലിറ്റി ആശുപത്രിയുടെ നിർമ്മാണം പൊതുതാൽപര്യത്തിലുള്ള പദ്ധതിയാണെന്ന കാര്യത്തിൽ തർക്കമില്ലെന്ന് ഹൈക്കോടതി വ്യക്തമാക്കി.

എന്നാൽ പൊതുതാൽപര്യത്തിലുള്ള പദ്ധതിയാണെന്ന കാരണത്താൽ വ്യാപാരികളുടെ നിയമപരമായ അവകാശങ്ങളും ഉപജീവനമാർഗവും അവഗണിക്കാനാവില്ലെന്നാണ് കോടതിയുടെ നിലപാട്.

നിയമാവലി പ്രകാരം കടകൾ അനുവദിക്കപ്പെട്ട വ്യാപാരികൾക്ക് പാട്ടാവകാശമുണ്ടെന്ന് കോടതി ചൂണ്ടിക്കാട്ടി. ഈ അവകാശം നിയമപരമായി അവസാനിപ്പിക്കാതെയാണ് കടകൾ ഒഴിയാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടത്.

ഒഴിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന വ്യാപാരികളെ മറ്റൊരു സ്ഥലത്ത് പുനരധിവസിപ്പിക്കുന്നതിനോ കടകൾ നഷ്ടപ്പെട്ടതിനുള്ള നഷ്ടപരിഹാരം നൽകുന്നതിനോ ഒരു നിർദേശവും അധികൃതർ മുന്നോട്ടുവച്ചിരുന്നില്ല.

വ്യാപാരികൾ കടകൾ നടത്തിയാണ് ഉപജീവനം കണ്ടെത്തിയിരുന്നതെന്നും പകരം സംവിധാനമില്ലാതെ അവരെ ഒഴിപ്പിക്കാൻ പാടില്ലായിരുന്നുവെന്നും ബെഞ്ച് വ്യക്തമാക്കി.

ഉപജീവനത്തിനുള്ള അവകാശത്തെ ബാധിച്ചു; ഭരണഘടനയുടെ 19, 21 അനുച്ഛേദങ്ങളുടെ ലംഘനമെന്ന് ഹൈക്കോടതി

അയോധ്യ ജില്ലാ മജിസ്ട്രേറ്റ് ഉൾപ്പെടെയുള്ള അധികൃതരുടെ നടപടിയെ അങ്ങേയറ്റം അപലപനീയമെന്നാണ് ഹൈക്കോടതി വിശേഷിപ്പിച്ചത്.

വ്യാപാരികളെ ഒഴിപ്പിച്ചതും കടകൾ പൊളിച്ചുനീക്കിയതും അവരുടെ ഉപജീവനമാർഗത്തെ പ്രതികൂലമായി ബാധിച്ചുവെന്ന് കോടതി കണ്ടെത്തി.

ഇത്തരം നടപടി ഭരണഘടനയുടെ 19, 21 അനുച്ഛേദങ്ങൾ ഉറപ്പുനൽകുന്ന അവകാശങ്ങളുടെ ലംഘനമാണെന്നും ബെഞ്ച് വ്യക്തമാക്കി.

പൊതുപദ്ധതികൾ നടപ്പാക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ പേരിൽ വ്യക്തികളുടെ നിയമപരമായ അവകാശങ്ങൾ ഇല്ലാതാക്കാൻ കഴിയില്ലെന്നതാണ് കോടതിയുടെ നിരീക്ഷണത്തിന്റെ കാതൽ.

അതേസമയം, ആശുപത്രി നിർമ്മാണം നിർത്തിവയ്ക്കാനോ പൊളിച്ച കടകൾ പുനർനിർമ്മിക്കാനോ ഈ ഘട്ടത്തിൽ കോടതി ഉത്തരവിട്ടിട്ടില്ല. പുനരധിവാസത്തിനോ നഷ്ടപരിഹാരത്തിനോ അധികൃതർ സ്വീകരിക്കാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്ന നടപടികൾ വ്യക്തമാക്കാനാണ് നിർദേശിച്ചിരിക്കുന്നത്.

മൂന്നാഴ്ചയ്ക്കകം സർക്കാർ വിശദീകരണം നൽകണം; നവംബർ 16ന് കേസ് വീണ്ടും പരിഗണിക്കും

2026 ഒക്ടോബർ 12നാണ് അലഹബാദ് ഹൈക്കോടതിയുടെ ലഖ്നൗ ബെഞ്ച് ഉത്തരവ് പുറപ്പെടുവിച്ചത്. വ്യാപാരികൾക്ക് പകരം കടകൾ അനുവദിക്കാനോ നഷ്ടപരിഹാരം നൽകാനോ എന്തു നടപടികളാണ് ഉദ്ദേശിക്കുന്നതെന്ന് സർക്കാർ മൂന്നാഴ്ചയ്ക്കകം അറിയിക്കണം. മെഡിക്കൽ ആൻഡ് ഹെൽത്ത് വകുപ്പിലെ സെക്രട്ടറി പദവിയിൽ കുറയാത്ത ഉദ്യോഗസ്ഥൻ സത്യവാങ്മൂലം സമർപ്പിക്കണം. അതിനുശേഷം മറുപടി സത്യവാങ്മൂലം നൽകാൻ വ്യാപാരികൾക്ക് രണ്ടാഴ്ച അനുവദിച്ചിട്ടുണ്ട്. 2026 നവംബർ 16ന് കേസ് വീണ്ടും പരിഗണിക്കും. ജില്ലാ മജിസ്ട്രേറ്റിന്റെ 2026 ജൂലൈ 31ലെ ഉത്തരവ് ഈ ഘട്ടത്തിൽ റദ്ദാക്കിയിട്ടില്ല. വ്യാപാരികൾക്ക് നഷ്ടപരിഹാരം നൽകേണ്ട തുകയോ പുനരധിവാസത്തിന്റെ രീതിയോ കോടതി ഇതുവരെ നിശ്ചയിച്ചിട്ടില്ല.

വികസനപദ്ധതികൾക്കായി ഒഴിപ്പിക്കുമ്പോൾ ഉപജീവനാവകാശം അവഗണിക്കാനാവില്ല; സർക്കാർ നടപടികൾക്ക് നിയമപരിശോധന ശക്തമാകും

ഉത്തർപ്രദേശിലെ പൊതുപദ്ധതികൾക്കായി ഭൂമിയും കെട്ടിടങ്ങളും ഏറ്റെടുക്കുമ്പോൾ നിയമപരമായി അനുവദിച്ച പാട്ടാവകാശവും ഉപജീവനമാർഗവും പരിഗണിക്കേണ്ടതിന്റെ പ്രാധാന്യമാണ് ഉത്തരവ് വ്യക്തമാക്കുന്നത്. നിയമപരമായി നോക്കുമ്പോൾ പാട്ടം അവസാനിപ്പിക്കാതെയുള്ള ഒഴിപ്പിക്കലും പുനരധിവാസമോ നഷ്ടപരിഹാരമോ പരിഗണിക്കാത്ത നടപടിയും ഭരണഘടനാപരമായ പരിശോധനയ്ക്ക് വിധേയമാകുമെന്ന് ഈ കേസിലെ നിരീക്ഷണങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കുന്നു. സാമൂഹികമായി ചെറുകിട വ്യാപാരികളുടെ ഉപജീവനസുരക്ഷയാണ് തർക്കത്തിന്റെ കേന്ദ്രവിഷയം. ജുഡീഷ്യറിയുടെ തലത്തിൽ പൊതുതാൽപര്യവും വ്യക്തികളുടെ അവകാശങ്ങളും ഒരുപോലെ പരിഗണിക്കണമെന്ന സമീപനമാണ് ബെഞ്ച് സ്വീകരിച്ചത്. സമാന തർക്കങ്ങളിൽ ഈ നിരീക്ഷണങ്ങൾ പ്രസക്തമാകാമെങ്കിലും പുനരധിവാസത്തിന്റെയും നഷ്ടപരിഹാരത്തിന്റെയും അന്തിമ ബാധ്യത സംബന്ധിച്ച തീരുമാനം ഈ കേസിൽ ഇനിയും ഉണ്ടായിട്ടില്ല.