2026 ഒക്ടോബർ 9 –
ഒരു വിവരാവകാശ പ്രവർത്തകന്റെ ദുരൂഹ മരണം. പരിസ്ഥിതി ലംഘനങ്ങൾ മുതൽ സർക്കാർ പദ്ധതികളിലെ ക്രമക്കേടുകൾ വരെ ചോദ്യം ചെയ്ത പോരാട്ടം. അതിനപ്പുറം, സത്യം തേടിയവർക്കു നേരെ ഇന്ത്യയിൽ തുടരുന്ന ഭീഷണികളുടെ കണക്ക്.
അരുണാചൽ പ്രദേശിലെ ദിബാംഗ് താഴ്‌വരയിൽ നിന്നുള്ള വിവരാവകാശ പ്രവർത്തകനും ഇരുപത്തിനാലാം അസം റൈഫിൾസിലെ സൈനികനുമായ രഖിനി മിപ്പിയെ 2026 ഒക്ടോബർ നാലിന് ഹുൻലിയിലെ സൈനിക യാത്രാക്യാമ്പിലെ കുളിമുറിയിൽ തൂങ്ങിയ നിലയിൽ കണ്ടെത്തി. അസ്വാഭാവിക മരണത്തിന് പോലീസ് കേസെടുത്തു. മരണത്തിൽ മറ്റാരുടെയെങ്കിലും പങ്കുണ്ടെന്ന സാധ്യതയും തള്ളിക്കളഞ്ഞിട്ടില്ലെന്നും കുടുംബാംഗങ്ങളുടെ മൊഴികൾ രേഖപ്പെടുത്തിയശേഷം അന്വേഷണം മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോകുമെന്നും പോലീസ് അറിയിച്ചിട്ടുണ്ട്. മരണത്തിന്റെ യഥാർഥ കാരണം ഇതുവരെ സ്ഥിരീകരിച്ചിട്ടില്ല. എന്നാൽ മിപ്പി ഉയർത്തിയ ചോദ്യങ്ങളും അദ്ദേഹം നടത്തിയ പോരാട്ടങ്ങളും ഈ മരണത്തെ കൂടുതൽ ഗൗരവത്തോടെ പരിശോധിക്കേണ്ട സാഹചര്യമുണ്ടാക്കുന്നു.
റോഡിലെ മണ്ണിൽനിന്ന് അണക്കെട്ട് പദ്ധതിവരെ
മിപ്പിയുടെ പോരാട്ടം വെറും വിവരങ്ങൾ ചോദിച്ചറിയുന്നതിൽ ഒതുങ്ങിയിരുന്നില്ല. റോയിങ്, ഹുൻലി, അനിനി മേഖലകളെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ദേശീയപാത 313ന്റെ നിർമാണത്തിലെ പരിസ്ഥിതി ലംഘനങ്ങൾക്കെതിരെ അദ്ദേഹം ദേശീയ ഹരിത ട്രൈബ്യൂണലിനെ സമീപിച്ചു. നിർമാണാവശിഷ്ടങ്ങൾ നദിയിലേക്കും വനമേഖലകളിലേക്കും തള്ളിയതും പൊടിമലിനീകരണം തടയാനുള്ള നടപടികളിലെ വീഴ്ചകളും കേസിൽ പരിശോധിക്കപ്പെട്ടു. പരിസ്ഥിതി നഷ്ടപരിഹാരമായി 3.28 കോടി രൂപ ചുമത്തിയതായി ട്രൈബ്യൂണലിന്റെ ഉത്തരവിൽ രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.
കുടിവെള്ള പദ്ധതികളിലെ ക്രമക്കേടുകൾ, പ്രധാനമന്ത്രി ഗ്രാമീണ റോഡ് പദ്ധതിയിലെ പ്രശ്നങ്ങൾ, സിയാങ് അണക്കെട്ട് പദ്ധതിക്കെതിരായ പ്രാദേശിക എതിർപ്പ്, വോട്ടർപട്ടികയിൽ പുറത്തുനിന്നുള്ളവരെ ഉൾപ്പെടുത്തിയെന്ന ആരോപണം എന്നിവയിലും മിപ്പി ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർത്തിയിരുന്നു. ഇവയിൽ ചിലത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആരോപണങ്ങളാണ്; അവയെല്ലാം തെളിയിക്കപ്പെട്ട വസ്തുതകളായി കാണാനാവില്ല. എന്നാൽ പൊതുപ്രവർത്തനങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യങ്ങൾ ഉന്നയിക്കാൻ അദ്ദേഹം ഉപയോഗിച്ച നിയമനടപടികളും പരിസ്ഥിതി വിഷയത്തിൽ നടത്തിയ ഇടപെടലും രേഖകളിലുണ്ട്.
നിയമം വന്നു, പക്ഷേ ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിച്ചവരുടെ സുരക്ഷ?
2005ൽ വിവരാവകാശ നിയമം പ്രാബല്യത്തിൽ വന്നതോടെ സാധാരണക്കാർക്കും സർക്കാർ ഓഫീസുകളിൽനിന്ന് വിവരങ്ങൾ ആവശ്യപ്പെടാനുള്ള നിയമപരമായ വഴി തുറന്നു. എന്നാൽ വിവരാവകാശം ഉപയോഗിച്ചവർക്കെതിരായ അതിക്രമങ്ങൾ രേഖപ്പെടുത്തുന്ന കോമൺവെൽത്ത് ഹ്യൂമൻ റൈറ്റ്സ് ഇനിഷ്യേറ്റീവിന്റെ കണക്കുകൾ ആശങ്കപ്പെടുത്തുന്നതാണ്. 2025ൽ പ്രസിദ്ധീകരിച്ച വിവരങ്ങൾ പ്രകാരം, വിവരാവകാശത്തിലൂടെ വിവരം തേടിയതുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി കുറഞ്ഞത് 107 പേരുടെ കൊലപാതകങ്ങളും ഏഴ് ആത്മഹത്യകളും രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഇവ മാധ്യമവാർത്തകളിൽനിന്ന് സമാഹരിച്ച സംഭവങ്ങളാണ്, സമ്പൂർണ ഔദ്യോഗിക കണക്കല്ല.
ഈ കണക്കുകൾക്ക് പിന്നിൽ ഓരോ വ്യക്തിയുടെയും പോരാട്ടമുണ്ട്. മഹാരാഷ്ട്രയിൽ ഭൂമിയിടപാടുകളിലെ ക്രമക്കേടുകൾ പുറത്തുകൊണ്ടുവന്ന സതീഷ് ഷെട്ടി 2010ൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ സഹോദരൻ വർഷങ്ങളായി നീതിക്കായുള്ള പോരാട്ടം തുടരുകയാണ്. വിവരാവകാശം ഉപയോഗിച്ചവർക്കെതിരായ ആക്രമണങ്ങൾ ഒരു വർഷത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങിയിട്ടില്ലെന്നും 2006ൽ ആദ്യമായി രേഖപ്പെടുത്തിയ സംഭവത്തിനു ശേഷം തുടർച്ചയായി ഇത്തരം കേസുകൾ റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടെന്നും ഈ രേഖകൾ വ്യക്തമാക്കുന്നു.
കണക്കുകൾക്കപ്പുറം, ഔദ്യോഗിക സംവിധാനത്തിലെ വിടവ്
വിവരാവകാശ പ്രവർത്തകർ നേരിടുന്ന ഭീഷണികളുടെ സമഗ്രമായ കണക്ക് കേന്ദ്രസർക്കാർ സൂക്ഷിക്കുന്നില്ലെന്ന് പാർലമെന്റിൽ നൽകിയ മറുപടികളിൽ വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. വിവരങ്ങൾ പുറത്തുകൊണ്ടുവരുന്നവരെ സംരക്ഷിക്കാൻ ലക്ഷ്യമിട്ട വിസിൽബ്ലോവർ സംരക്ഷണ നിയമം 2014ൽ രാഷ്ട്രപതിയുടെ അംഗീകാരം നേടിയെങ്കിലും, ആവശ്യമായ ഭേദഗതികൾ പൂർത്തിയാക്കി നിയമം പ്രാബല്യത്തിൽ കൊണ്ടുവന്നിട്ടില്ലെന്ന് 2025 ഡിസംബറിലെ സർക്കാർ മറുപടി പറയുന്നു.
അതുകൊണ്ടുതന്നെ വിവരാവകാശ പ്രവർത്തകർക്കെതിരായ ഭീഷണികളുടെ കണക്കുകൾ പൂർണമല്ല. ഓരോ സംഭവവും മാധ്യമവാർത്തകളിലൂടെയോ സന്നദ്ധസംഘടനകളുടെ രേഖകളിലൂടെയോ പുറത്തുവരുന്നതിനെ ആശ്രയിക്കേണ്ടിവരുന്നു. ആക്രമണം നടന്നാൽ സുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കുക, നിഷ്പക്ഷ അന്വേഷണം നടത്തുക, കുറ്റക്കാർക്കെതിരെ നടപടി സ്വീകരിക്കുക, ഇരകളുടെ കുടുംബങ്ങൾക്ക് നീതി ലഭ്യമാക്കുക എന്നിവയാണ് നിർണായകം.
രഖിനി മിപ്പിയുടെ മരണത്തിൽ ദുരൂഹതയുണ്ടെന്നതുകൊണ്ടുമാത്രം അത് വിവരാവകാശ പ്രവർത്തനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കൊലപാതകമാണെന്ന് നിഗമനം ചെയ്യാനാവില്ല. അന്വേഷണം അതിന്റെ ഉത്തരങ്ങൾ നൽകണം. എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മരണം മറ്റൊരു ചോദ്യത്തെ വീണ്ടും മുന്നിലെത്തിക്കുന്നു: പൊതുതാൽപര്യത്തിനായി രേഖകൾ തേടുന്ന ഒരാൾക്ക് സ്വന്തം സുരക്ഷയെക്കുറിച്ച് ഭയപ്പെടേണ്ടിവരുന്ന സാഹചര്യം എങ്ങനെ അവസാനിപ്പിക്കാം?
Sources
Commonwealth Human Rights Initiative, Hall of Shame: Mapping Attacks on RTI Users
National Green Tribunal, Rakhini Mipi vs State of Arunachal Pradesh, Judgment dated 20 July 2022
Press Information Bureau, Government of India, Parliament Question: Whistleblowers Protection Act, 2014, 11 December 2025
Government of India, Whistle Blowers Protection Act, 2014
