ന്യൂഡൽഹി, 2026 ഒക്ടോബർ 08 –

പ്രതിപക്ഷ നേതാവ് രാഹുൽ ഗാന്ധിയെ ഡൽഹി പോലീസ് തുടർച്ചയായ രണ്ടാം ദിവസവും കസ്റ്റഡിയിലെടുത്തതോടെ പ്രതിഷേധക്കാരെ പോലീസിന് എപ്പോൾ കസ്റ്റഡിയിലെടുക്കാമെന്ന ചോദ്യം വീണ്ടും ചർച്ചയാകുന്നു. മുഖ്യ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് കമ്മീഷണർ ഗ്യാനേഷ് കുമാറിന്റെ രാജി ആവശ്യപ്പെട്ട് ഒക്ടോബർ ഏഴിന് ന്യൂഡൽഹിയിൽ നടന്ന പ്രതിപക്ഷ പ്രതിഷേധത്തിനിടെയാണ് രാഹുൽ ഗാന്ധിയെ കസ്റ്റഡിയിലെടുത്തത്. വോട്ടർപട്ടികയുടെ പ്രത്യേക തീവ്ര പരിഷ്കരണത്തിൽ ക്രമക്കേടുകളുണ്ടെന്ന ആരോപണത്തെ തുടർന്നായിരുന്നു പ്രതിഷേധം. ഒക്ടോബർ ആറിന് ആകാശവാണി ഭവനിൽ എട്ട് മണിക്കൂറോളം പ്രതിഷേധിച്ച രാഹുൽ ഗാന്ധിയെയും പ്രിയങ്ക ഗാന്ധിയെയും മറ്റ് പ്രതിപക്ഷ നേതാക്കളെയും പോലീസ് കസ്റ്റഡിയിലെടുത്തിരുന്നു.

ഒക്ടോബർ രണ്ടുമുതൽ ഡൽഹിയിൽ നടന്ന പ്രതിഷേധങ്ങളിൽ അഭിഭാഷകൻ പ്രശാന്ത് ഭൂഷൺ, വിദ്യാർഥി സംഘടനയായ ഐസയുടെ ദേശീയ പ്രസിഡന്റ് നേഹ ബോറ എന്നിവർ ഉൾപ്പെടെ നൂറുകണക്കിന് ആളുകളെയാണ് പോലീസ് കസ്റ്റഡിയിലെടുത്തത്. ക്രമസമാധാന പ്രശ്നങ്ങൾ തടയാനാണ് ഇത്തരം നടപടികളെന്നാണ് പോലീസിന്റെ വിശദീകരണം. എന്നാൽ പ്രതിഷേധക്കാരെ കസ്റ്റഡിയിലെടുക്കുന്നതും അറസ്റ്റ് ചെയ്യുന്നതും നിയമപരമായി വ്യത്യസ്ത നടപടികളാണ്. ഭാരതീയ നാഗരിക് സുരക്ഷാ സംഹിതയിലെ വ്യവസ്ഥകൾ അനുസരിച്ചാണ് പോലീസിന് ഇത്തരം അധികാരങ്ങൾ ലഭിക്കുന്നത്.

കസ്റ്റഡിയും അറസ്റ്റും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം

ഒരാളെ ക്രിമിനൽ കുറ്റവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് ഔദ്യോഗികമായി പിടികൂടുന്നതാണ് അറസ്റ്റ്. അറസ്റ്റോടെ ക്രിമിനൽ നടപടിക്രമങ്ങളും ഭരണഘടനാപരമായ സുരക്ഷാവ്യവസ്ഥകളും ബാധകമാകും.

എന്നാൽ കസ്റ്റഡിയിലെടുക്കൽ എന്നതിന് ഭാരതീയ നാഗരിക് സുരക്ഷാ സംഹിതയിൽ പ്രത്യേക നിർവചനമില്ല. കുറ്റകൃത്യം തടയുന്നതിനോ ക്രമസമാധാനം നിലനിർത്തുന്നതിനോ ഒരാളെ താൽക്കാലികമായി തടഞ്ഞുവയ്ക്കാനോ സ്ഥലത്തുനിന്ന് മാറ്റാനോ പോലീസിന് അധികാരമുണ്ട്.

പ്രതിഷേധത്തിനിടെ ആളുകളെ പോലീസ് വാഹനത്തിൽ കയറ്റിക്കൊണ്ടുപോയി മണിക്കൂറുകൾക്കുശേഷം കേസെടുക്കാതെ വിട്ടയക്കുന്ന സംഭവങ്ങളുണ്ട്. ഇത്തരം നടപടികളെ ഔദ്യോഗിക അറസ്റ്റിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമായ താൽക്കാലിക കസ്റ്റഡിയായാണ് പോലീസ് കണക്കാക്കുന്നത്.

ഏത് സാഹചര്യത്തിലാണ് പോലീസിന് കസ്റ്റഡിയിലെടുക്കാൻ അധികാരം?

ഭാരതീയ നാഗരിക് സുരക്ഷാ സംഹിതയിലെ 170-ാം വകുപ്പ് പ്രകാരം കുറ്റകൃത്യം നടക്കുന്നത് തടയാൻ പോലീസിന് മുൻകരുതൽ അറസ്റ്റ് നടത്താം. വാറന്റില്ലാതെ അറസ്റ്റ് ചെയ്യാവുന്ന കുറ്റകൃത്യം നടത്താൻ ഒരാൾ പദ്ധതിയിടുന്നതായി പോലീസിന് വിവരം ലഭിക്കുകയും മറ്റൊരു മാർഗത്തിലൂടെ കുറ്റം തടയാൻ കഴിയില്ലെന്ന് ബോധ്യപ്പെടുകയും ചെയ്താൽ വാറന്റില്ലാതെ അറസ്റ്റ് ചെയ്യാം.

172-ാം വകുപ്പ് പ്രകാരം പോലീസിന്റെ നിയമാനുസൃത നിർദേശം അനുസരിക്കാൻ വിസമ്മതിക്കുന്നവരെയോ നിർദേശം അവഗണിക്കുന്നവരെയോ താൽക്കാലികമായി കസ്റ്റഡിയിലെടുക്കാനോ സ്ഥലത്തുനിന്ന് മാറ്റാനോ കഴിയും. ഇത്തരത്തിൽ കസ്റ്റഡിയിലെടുക്കുന്നവരെ മജിസ്ട്രേറ്റിന് മുന്നിൽ ഹാജരാക്കണം. ചെറിയ കേസുകളിൽ പരമാവധി 24 മണിക്കൂറിനുള്ളിൽ വിട്ടയക്കാനും വ്യവസ്ഥയുണ്ട്.

നിരോധനാജ്ഞ ലംഘിച്ചാൽ അറസ്റ്റ് ചെയ്യാമോ?

ഒക്ടോബർ രണ്ടിന് ന്യൂഡൽഹിയിൽ ഭാരതീയ നാഗരിക് സുരക്ഷാ സംഹിതയിലെ 163-ാം വകുപ്പ് പ്രകാരം പോലീസ് നിരോധന ഉത്തരവ് പുറപ്പെടുവിച്ചിരുന്നു. ഇത്തരം ഉത്തരവുകൾ നിലവിലുള്ള പ്രദേശങ്ങളിൽ നിരോധിച്ച പ്രവർത്തനങ്ങൾ തുടരുകയോ പിരിഞ്ഞുപോകാനുള്ള നിയമാനുസൃത നിർദേശം ലംഘിക്കുകയോ ചെയ്താൽ പോലീസിന് നടപടി സ്വീകരിക്കാം.

നിയമാനുസൃതമായി പുറപ്പെടുവിച്ച ഉത്തരവ് ലംഘിക്കുന്നത് ഭാരതീയ ന്യായ സംഹിതയിലെ 223-ാം വകുപ്പ് പ്രകാരം കുറ്റമാകാം. അത്തരം സാഹചര്യങ്ങളിൽ താൽക്കാലിക കസ്റ്റഡി ഔദ്യോഗിക അറസ്റ്റിലേക്കും എഫ്ഐആർ രജിസ്റ്റർ ചെയ്യുന്നതിലേക്കും മാറാം.

എന്നാൽ പ്രതിഷേധം നടക്കുന്നു എന്ന കാരണത്താൽ മാത്രം ആരെയും അനിയന്ത്രിതമായി കസ്റ്റഡിയിലെടുക്കാൻ പോലീസിന് അധികാരമില്ല. വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യം നിയന്ത്രിക്കേണ്ട സാഹചര്യം എന്താണെന്ന് വിശദീകരിക്കാൻ പോലീസിന് കഴിയണം.

അറസ്റ്റ് ചെയ്താൽ പൗരന്മാർക്കുള്ള അവകാശങ്ങൾ

ഭരണഘടനയുടെ 22-ാം അനുച്ഛേദം അറസ്റ്റിലാകുന്ന വ്യക്തികൾക്ക് പ്രത്യേക അവകാശങ്ങൾ ഉറപ്പുനൽകുന്നു. അറസ്റ്റ് ചെയ്യാനുള്ള കാരണം അറിയിക്കണം. അഭിഭാഷകന്റെ സഹായം തേടാൻ അവസരം നൽകണം. അറസ്റ്റിലായ വ്യക്തിയെ യാത്രാസമയം ഒഴിവാക്കി 24 മണിക്കൂറിനുള്ളിൽ മജിസ്ട്രേറ്റിന് മുന്നിൽ ഹാജരാക്കുകയും വേണം.

അറസ്റ്റിന്റെ കാരണം രേഖാമൂലം അറിയിക്കണമെന്നും സുപ്രീംകോടതി വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. ഭാരതീയ നാഗരിക് സുരക്ഷാ സംഹിതയിലെ 38-ാം വകുപ്പ് പ്രകാരം ചോദ്യം ചെയ്യലിനിടെ സ്വന്തം അഭിഭാഷകനെ കാണാനും അറസ്റ്റിലായ വ്യക്തിക്ക് അവകാശമുണ്ട്. അഭിഭാഷകനെ നിയമിക്കാൻ സാമ്പത്തികശേഷിയില്ലാത്തവർക്ക് സൗജന്യ നിയമസഹായവും ലഭിക്കും.

സ്ത്രീകളെ സൂര്യാസ്തമയത്തിനുശേഷവും സൂര്യോദയത്തിനുമുമ്പും അറസ്റ്റ് ചെയ്യുന്നതിന് പ്രത്യേക നിയന്ത്രണങ്ങളുണ്ട്. അസാധാരണ സാഹചര്യങ്ങളിൽ മാത്രമേ മജിസ്ട്രേറ്റിന്റെ മുൻകൂർ അനുമതിയോടെ ഇത്തരം അറസ്റ്റ് നടത്താവൂ.

പോലീസ് നടപടികൾക്ക് സുപ്രീംകോടതി നിശ്ചയിച്ച നിയന്ത്രണങ്ങൾ

1994ലെ ജോഗീന്ദർ കുമാർ കേസിൽ അറസ്റ്റ് ചെയ്യാനുള്ള അധികാരമുണ്ടെന്നതുകൊണ്ട് മാത്രം അറസ്റ്റ് ന്യായീകരിക്കാനാവില്ലെന്ന് സുപ്രീംകോടതി വ്യക്തമാക്കിയിരുന്നു. അറസ്റ്റ് അനിവാര്യമാകുന്ന സാഹചര്യം ഉണ്ടായിരിക്കണം.

2014ലെ അർണേഷ് കുമാർ കേസിൽ ഏഴുവർഷംവരെ തടവുശിക്ഷ ലഭിക്കാവുന്ന കുറ്റങ്ങളിൽ യാന്ത്രികമായി അറസ്റ്റ് നടത്തരുതെന്നും കോടതി നിർദേശിച്ചു.

1997ലെ ഡി.കെ. ബസു കേസിൽ അറസ്റ്റ് ചെയ്യുന്ന ഉദ്യോഗസ്ഥർ തിരിച്ചറിയൽ അടയാളങ്ങൾ ധരിക്കണമെന്നും അറസ്റ്റ് രേഖ തയ്യാറാക്കണമെന്നും കുടുംബാംഗങ്ങളെ വിവരം അറിയിക്കണമെന്നും കോടതി നിർദേശിച്ചിരുന്നു. പരിക്കുകൾ രേഖപ്പെടുത്തുന്നതും നിർബന്ധമാണ്.

2018ലെ മസ്ദൂർ കിസാൻ ശക്തി സംഘടന കേസിൽ പ്രതിഷേധങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കാമെങ്കിലും പ്രതിഷേധിക്കാനുള്ള അവകാശം പൂർണമായി ഇല്ലാതാക്കരുതെന്ന് സുപ്രീംകോടതി വ്യക്തമാക്കിയിരുന്നു.

താൽക്കാലിക കസ്റ്റഡിയുടെ നിയമസാധുതയിൽ ചർച്ച

പ്രതിഷേധക്കാരെ മണിക്കൂറുകളോളം തടഞ്ഞുവച്ചശേഷം കേസെടുക്കാതെ വിട്ടയക്കുന്ന രീതിയുടെ നിയമസാധുതയെക്കുറിച്ച് അഭിഭാഷകർക്കിടയിൽ വ്യത്യസ്ത അഭിപ്രായങ്ങളുണ്ട്.

മുതിർന്ന അഭിഭാഷകൻ സഞ്ജയ് ഹെഗ്ഡെയുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ 172-ാം വകുപ്പിലെ താൽക്കാലിക കസ്റ്റഡി സംബന്ധിച്ച സുരക്ഷാവ്യവസ്ഥകൾ സുപ്രീംകോടതിയിൽ ഇതുവരെ വിശദമായി പരിശോധിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല.

എന്നാൽ ഔദ്യോഗിക അറസ്റ്റ് ഒഴിവാക്കി പ്രതിഷേധക്കാരെ മണിക്കൂറുകളോളം തടഞ്ഞുവയ്ക്കുന്നത് നിയമവിരുദ്ധമാണെന്നാണ് അഭിഭാഷകൻ സൗതിക് ബാനർജിയുടെ നിലപാട്.

അതേസമയം, ദേശീയ സുരക്ഷാ നിയമം പോലുള്ള പ്രത്യേക നിയമങ്ങൾ പ്രകാരമുള്ള കരുതൽ തടങ്കലും പ്രതിഷേധത്തിനിടെ നടത്തുന്ന താൽക്കാലിക കസ്റ്റഡിയും ഒരുപോലെയല്ല. രണ്ടിനും വ്യത്യസ്തമായ നിയമവ്യവസ്ഥകളാണ് ബാധകമാകുന്നത്.