ജയ്‌സാൽമീർ (രാജസ്ഥാൻ)  /  2026   / ഒക്ടോബർ 04

വംശനാശത്തിന്റെ വക്കിലുള്ള ഗ്രേറ്റ് ഇന്ത്യൻ ബസ്റ്റാർഡ് അഥവാ ഗോദാവൻ പക്ഷികളെ സംരക്ഷണകേന്ദ്രത്തിൽനിന്ന് സ്വാഭാവിക ആവാസവ്യവസ്ഥയിലേക്ക് വിടാനുള്ള നടപടികൾക്ക് രാജസ്ഥാനിലെ ജയ്‌സാൽമീറിൽ തുടക്കമായി. വന്യജീവി വാരാചരണത്തിന്റെ ഭാഗമായി ഒക്ടോബർ മൂന്നിന് നടന്ന പരിപാടിയിൽ കേന്ദ്ര പരിസ്ഥിതി, വനം, കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാന മന്ത്രി ഭൂപേന്ദർ യാദവും രാജസ്ഥാൻ മുഖ്യമന്ത്രി ഭജൻലാൽ ശർമയും പങ്കെടുത്തു. മുഖ്യമന്ത്രി വീഡിയോ കോൺഫറൻസിലൂടെയാണ് പങ്കെടുത്തത്. നിയന്ത്രിത സാഹചര്യത്തിൽ പ്രജനനം നടത്തിയുണ്ടായ രണ്ടു പക്ഷികളെ ഒക്ടോബർ നാലിന് ഡെസേർട്ട് ദേശീയോദ്യാനത്തിലേക്ക് വിടാനാണ് പദ്ധതി. രാജസ്ഥാന്റെ സംസ്ഥാന പക്ഷിയായ ഗോദാവന്റെ നിലനിൽപ്പ് ഉറപ്പാക്കാൻ പത്തുവർഷമായി നടന്ന ശാസ്ത്രീയ പ്രവർത്തനങ്ങളുടെയും തുടർച്ചയായ പരിശ്രമത്തിന്റെയും ഫലമാണിത്.

സംരക്ഷണകേന്ദ്രത്തിൽനിന്ന് പ്രകൃതിയിലേക്കുള്ള നിർണായക ചുവടുവെപ്പ്

റാംദേവ്രയിലെയും സാമിലെയും ഗോദാവൻ സംരക്ഷണ പ്രജനനകേന്ദ്രങ്ങളുടെ പുരോഗതി നേതാക്കൾ വിലയിരുത്തി. പക്ഷികളെ സ്വാഭാവിക ആവാസവ്യവസ്ഥയിലേക്ക് മടക്കിവിടാൻ സജ്ജമാക്കുന്ന പുതിയ പക്ഷിശാലയും ഉദ്ഘാടനം ചെയ്തു. ഈ പ്രദേശത്തെ ഗോദാവൻ സംരക്ഷണത്തിന്റെ പത്തുവർഷത്തെ യാത്ര വിവരിക്കുന്ന ലഘുപുസ്തകവും പുറത്തിറക്കി. രാജസ്ഥാൻ വനം, പരിസ്ഥിതി സഹമന്ത്രി സഞ്ജയ് ശർമയും കേന്ദ്ര, സംസ്ഥാന സർക്കാരുകളിലെ മുതിർന്ന ഉദ്യോഗസ്ഥരും പരിപാടിയിൽ പങ്കെടുത്തു.

രാജസ്ഥാനിൽ ശ്രദ്ധേയമായ തുടക്കം കുറിച്ച പദ്ധതിയുടെ ഭാഗമായി ഗുജറാത്തിലും ‘ജംപ്സ്റ്റാർട്ട്’ പരീക്ഷണം വിജയിച്ചു. ഗുജറാത്തിലെ കച്ചിലുള്ള നലിയയിലെ പക്ഷികളെ ഘട്ടംഘട്ടമായി തുറന്നുവിടാനുള്ള സൗകര്യവും സംരക്ഷണകേന്ദ്രവും കേന്ദ്രമന്ത്രി അടുത്തിടെ പരിശോധിച്ചിരുന്നു. നിലനിൽപ്പുള്ള ഒരു സംരക്ഷണ പ്രജനനസംഘം രൂപപ്പെടുത്തുന്നതിൽനിന്ന് പക്ഷികളെ പ്രകൃതിയിലേക്ക് മടക്കിവിട്ട് അവയുടെ എണ്ണം വർധിപ്പിക്കുന്ന ഘട്ടത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റമാണ് ഇപ്പോഴത്തെ നടപടി.

മനുഷ്യരുടെ സാന്നിധ്യം പക്ഷികൾക്ക് അസ്വസ്ഥതയുണ്ടാക്കാതിരിക്കാൻ തുറന്നുവിടുന്ന സ്ഥലത്ത് ആളുകളുടെ എണ്ണം പരിമിതപ്പെടുത്തി. പ്രവർത്തനങ്ങൾ ശ്രദ്ധാപൂർവവും നിയന്ത്രിതവുമായാണ് നടത്തുന്നത്. ആദ്യ പരീക്ഷണത്തിൽനിന്ന് ലഭിക്കുന്ന അറിവുകൾ തുടർന്നുള്ള തുറന്നുവിടലുകളുടെ നടപടിക്രമങ്ങൾ ഘട്ടംഘട്ടമായി മെച്ചപ്പെടുത്താൻ ഉപയോഗിക്കും.

സംസ്ഥാനത്തിന് അഭിമാനദിനമെന്ന് മുഖ്യമന്ത്രി

സംസ്ഥാന പക്ഷിയെ പ്രകൃതിയിലേക്ക് മടക്കിവിടാനുള്ള ഈ ചുവടുവെപ്പ് രാജസ്ഥാനാകെ അഭിമാനിക്കേണ്ട ദിവസമാണെന്ന് വൈകുന്നേരത്തെ പ്രസംഗത്തിൽ മുഖ്യമന്ത്രി ഭജൻലാൽ ശർമ പറഞ്ഞു. കേന്ദ്ര, സംസ്ഥാന സർക്കാരുകളുടെ ഏകോപിത ശ്രമത്തിലൂടെ ഥാർ മരുഭൂമിയുടെ സാംസ്കാരിക പൈതൃകത്തിന്റെ ഭാഗമായ ഗോദാവനെ വംശനാശത്തിന്റെ വക്കിൽനിന്ന് തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരാനായെന്നും അദ്ദേഹം വ്യക്തമാക്കി. ഗോദാവൻ സംരക്ഷണപദ്ധതിക്ക് സംസ്ഥാന സർക്കാർ നൽകിയ സാമ്പത്തിക സഹായവും സംസ്ഥാനത്തെ മറ്റ് വിജയകരമായ പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണ പ്രവർത്തനങ്ങളും മുഖ്യമന്ത്രി വിശദീകരിച്ചു.

ഥാർ മരുഭൂമിയിലെ ജനങ്ങൾക്ക് ഗോദാവനുമായി വൈകാരികവും സാംസ്കാരികവുമായ ബന്ധമുണ്ടെന്ന് ഉദ്ഘാടന പ്രസംഗത്തിൽ ഭൂപേന്ദർ യാദവ് പറഞ്ഞു. കഴിഞ്ഞ പത്തുവർഷത്തിനിടെ ലോകത്തിന് മാതൃകയായ സംരക്ഷണപദ്ധതിയുടെ വിജയത്തിലേക്ക് നയിച്ച പ്രധാനമന്ത്രി നരേന്ദ്ര മോദിയുടെ ദീർഘവീക്ഷണത്തിന് അദ്ദേഹം നന്ദി അറിയിച്ചു. കേന്ദ്ര പരിസ്ഥിതി മന്ത്രാലയത്തിലെ ഉദ്യോഗസ്ഥർ, സംസ്ഥാന വനംവകുപ്പ്, ഇന്ത്യൻ വന്യജീവി ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ടിലെ ശാസ്ത്രജ്ഞർ, പ്രാദേശിക സമൂഹങ്ങൾ എന്നിവരുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളെയും മന്ത്രി അഭിനന്ദിച്ചു. ഇവരുടെ ശ്രമങ്ങളാണ് പക്ഷികളെ പ്രകൃതിയിലേക്ക് മടക്കിവിടുന്ന ഘട്ടത്തിലേക്ക് പദ്ധതി വേഗത്തിൽ എത്തിച്ചതെന്നും അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു.

ഥാർ ആവാസവ്യവസ്ഥയിലെ ഗോദാവനെ സംരക്ഷിക്കുന്നത് അവിടത്തെ മറ്റ് ജീവജാലങ്ങളുടെ സംരക്ഷണത്തിനും സഹായിക്കുമെന്ന് മന്ത്രി വ്യക്തമാക്കി. പരിസ്ഥിതി നേട്ടങ്ങൾക്കൊപ്പം ഇക്കോ ടൂറിസത്തിലൂടെ പ്രാദേശിക ജനങ്ങൾക്ക് സാമ്പത്തിക നേട്ടവും ലഭിക്കും. പുൽമേടുകളുടെ സംരക്ഷണം, ഭൂമിയുടെ നാശം തടഞ്ഞ് അതിന്റെ നില മെച്ചപ്പെടുത്തൽ, മധ്യേഷ്യൻ ദേശാടനപാതയിലൂടെ എത്തുന്ന പക്ഷികൾക്ക് ഇടത്താവളമാകുന്ന ആവാസമേഖലകളുടെ സംരക്ഷണം എന്നിവയിലും ഗോദാവന്റെ പ്രാധാന്യം അദ്ദേഹം ചൂണ്ടിക്കാട്ടി.

പറന്നുപരിശീലിക്കാൻ തൂണുകളില്ലാത്ത വലിയ പക്ഷിശാല

മുട്ട വിരിയിക്കലിനും പ്രജനനത്തിനുമുള്ള സൗകര്യങ്ങൾ പരിശോധിച്ച ഭൂപേന്ദർ യാദവ് പദ്ധതിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഉദ്യോഗസ്ഥരുമായും ശാസ്ത്രജ്ഞരുമായും സംസാരിച്ചു. റാംദേവ്രയിലെ പുതിയ പക്ഷിശാലയ്ക്ക് 160 മീറ്റർ നീളവും 64 മീറ്റർ വീതിയും 14 മീറ്റർ ഉയരവുമുണ്ട്. രാജസ്ഥാൻ സർക്കാർ അനുവദിച്ച 9.25 കോടി രൂപയുടെ ബജറ്റിലാണ് ഇത് നിർമിച്ചത്.

കേന്ദ്ര മന്ത്രാലയത്തിലെയും ഇന്ത്യൻ വന്യജീവി ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ടിലെയും വിദഗ്ധരുടെയും ശാസ്ത്രജ്ഞരുടെയും നിർദേശങ്ങൾ സ്വീകരിച്ചാണ് നിർമാണം നടത്തിയത്. രാജസ്ഥാൻ വനംവകുപ്പ്, രാജസ്ഥാൻ സ്റ്റേറ്റ് റോഡ് ഡെവലപ്മെന്റ് ആൻഡ് കൺസ്ട്രക്ഷൻ കോർപ്പറേഷൻ ലിമിറ്റഡ് വഴിയാണ് പക്ഷിശാല നിർമിച്ചത്.

അകത്ത് തൂണുകളില്ലാത്തതിനാൽ പക്ഷികൾക്ക് തടസ്സമില്ലാതെ പറക്കാൻ കഴിയും. സംരക്ഷണകേന്ദ്രത്തിൽ വളർന്ന പക്ഷികളുടെ പറക്കാനുള്ള പേശികൾ ശക്തിപ്പെടുത്താനും പ്രകൃതിയിലെ സാഹചര്യങ്ങളുമായി പൊരുത്തപ്പെടാനും സ്വാഭാവികമായ പെരുമാറ്റം പ്രകടിപ്പിക്കാനും ഈ സൗകര്യം സഹായിക്കും. പിന്നീട് പ്രകൃതിയിലേക്ക് തുറന്നുവിടാനുള്ള തയ്യാറെടുപ്പിന്റെ ഭാഗമാണിത്.

കേന്ദ്രങ്ങളിൽ 97 പക്ഷികൾ; തുറന്നുവിടാൻ തിരഞ്ഞെടുത്തത് 11 എണ്ണം

കേന്ദ്ര പരിസ്ഥിതി, വനം, കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാന മന്ത്രാലയം, രാജസ്ഥാൻ വനംവകുപ്പ്, ഇന്ത്യൻ വന്യജീവി ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് എന്നിവയുടെ സംയുക്ത സംരംഭമാണ് ഗോദാവൻ വീണ്ടെടുപ്പ് പദ്ധതി. ഇന്റർനാഷണൽ ഫണ്ട് ഫോർ ഹുബാറ കൺസർവേഷൻ സാങ്കേതിക സഹകരണവും ദേശീയ കാംപ സാമ്പത്തിക സഹായവും നൽകുന്നു. സംരക്ഷണ പ്രജനനം, ശാസ്ത്രീയ അറിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള ആവാസവ്യവസ്ഥാ പരിപാലനം, ഭീഷണികൾ കുറയ്ക്കൽ, ആവാസവ്യവസ്ഥ പുനഃസ്ഥാപിക്കൽ, ജനപങ്കാളിത്തം എന്നിവയാണ് നിലവിലെ ദേശീയ പ്രവർത്തനപദ്ധതിയിൽ ഉൾപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്.

സംരക്ഷണ പ്രജനനപദ്ധതി കാര്യമായ പുരോഗതി കൈവരിച്ചു. സാമിലെയും റാംദേവ്രയിലെയും കേന്ദ്രങ്ങളിൽ ഇപ്പോൾ 97 പക്ഷികളുണ്ട്. ഇവയിൽ 40 എണ്ണം പ്രകൃതിയിൽ പക്ഷികൾ ഇട്ട മുട്ടകളിൽനിന്ന് വിരിഞ്ഞവയാണ്. 57 എണ്ണം സംരക്ഷണകേന്ദ്രത്തിലെ പ്രജനനത്തിലൂടെ ഉണ്ടായവയും. ആകെ പക്ഷികളിൽ 86 എണ്ണത്തെ കേന്ദ്രത്തിലെ തുടർപ്രജനനത്തിനായി നിലനിർത്തുന്നു. 11 എണ്ണത്തെ പ്രകൃതിയിലേക്ക് തുറന്നുവിടാനാണ് തിരഞ്ഞെടുത്തിരിക്കുന്നത്.

സംരക്ഷണകേന്ദ്രത്തിലെ പ്രജനനത്തിലൂടെ 2025-ൽ 24 കുഞ്ഞുങ്ങളും 2026-ൽ 29 കുഞ്ഞുങ്ങളും ജീവനോടെ വിരിഞ്ഞു. പുതിയ ‘ജംപ്സ്റ്റാർട്ട്’ രീതി ഉൾപ്പെടെയുള്ള ശാസ്ത്രീയ ഇടപെടലുകളും പക്ഷികളുടെ എണ്ണം വീണ്ടെടുക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. ഈ രീതിയിൽ കേന്ദ്രത്തിൽ പക്ഷികൾ ഇട്ട മുട്ടകൾ പ്രകൃതിയിലെ കൂടുകളിൽ വയ്ക്കും. അവിടെ അടയിരിക്കുന്ന പെൺപക്ഷികൾ മുട്ടകൾ സ്വീകരിച്ചതോടെ രാജസ്ഥാനിൽ ആറു കുഞ്ഞുങ്ങളും ഗുജറാത്തിൽ രണ്ടു കുഞ്ഞുങ്ങളും വിരിഞ്ഞു.

പുൽമേടുകൾ വീണ്ടെടുത്ത് ആവാസവ്യവസ്ഥയ്ക്ക് കരുത്തേകുന്നു

വിജയകരമായ സംരക്ഷണ പ്രജനനത്തിലൂടെ സാധ്യമായ ഈ ഇടപെടലുകൾക്കൊപ്പം ആവാസവ്യവസ്ഥ പുനഃസ്ഥാപിക്കാനും രാജസ്ഥാൻ വനംവകുപ്പ് പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഡെസേർട്ട് ദേശീയോദ്യാനത്തിനുള്ളിൽ ഏകദേശം 200 ചതുരശ്ര കിലോമീറ്റർ വിസ്തൃതിയിൽ വേലികെട്ടി സംരക്ഷിക്കുന്ന പുൽമേടുകൾ ഒരുക്കിയിട്ടുണ്ട്. പക്ഷികളുടെ സഞ്ചാരം നിരീക്ഷിച്ചുള്ള ഇന്ത്യൻ വന്യജീവി ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ടിന്റെ ദീർഘകാല പഠനങ്ങൾ പ്രകാരം ഇവ ഗോദാവന്റെ പ്രധാന പ്രജനന ആവാസമേഖലകളാണ്.

ഇതിനായി രൂപീകരിച്ച വിദഗ്ധസമിതിയുടെ ശുപാർശകളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള സുപ്രീംകോടതി വിധിയാണ് സംരക്ഷണ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് മാർഗനിർദേശം നൽകുന്നത്. സംരക്ഷണകേന്ദ്രത്തിൽ വളർന്ന ഗോദാവൻ പക്ഷികളെ പ്രകൃതിയിലേക്ക് വിടുന്നത് വീണ്ടെടുപ്പ് പദ്ധതിയിലെ അടുത്ത നിർണായക ഘട്ടമാണ്. ഇത്തരം പക്ഷികളെ സ്വാഭാവിക ആവാസവ്യവസ്ഥയിലേക്ക് തിരികെയെത്തിക്കുന്ന നടപടിക്രമങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കാനും ഘട്ടംഘട്ടമായി മെച്ചപ്പെടുത്താനും ആവശ്യമായ ശാസ്ത്രീയ അറിവുകൾ ഇതിലൂടെ ലഭിക്കും. ഭൂപേന്ദർ യാദവിന്റെ ജയ്‌സാൽമീർ സന്ദർശനത്തിന് മുന്നോടിയായി രാജസ്ഥാനിലുടനീളം പൊതുജന ബോധവത്കരണവും ജനങ്ങളിലേക്കെത്തുന്ന പ്രചാരണ പരിപാടികളും സംഘടിപ്പിച്ചു.