ന്യൂഡൽഹി  /  2026  / നവംബർ 14 

വനവിഭവങ്ങൾ കുറഞ്ഞ വിലയ്ക്ക് ഇടനിലക്കാർക്ക് വിൽക്കേണ്ടിവന്ന ആദിവാസികളെ സ്വന്തം സംരംഭങ്ങളുടെ ഉടമകളാക്കാൻ പ്രധാനമന്ത്രി ജനജാതീയ വികാസ് മിഷൻ. കേന്ദ്ര ആദിവാസികാര്യ മന്ത്രാലയത്തിന്റെ പദ്ധതിയിൽ രാജ്യത്ത് 4,172 വൻ ധൻ വികാസ് കേന്ദ്രങ്ങൾക്ക് അനുമതി നൽകിയിട്ടുണ്ട്. 12.48 ലക്ഷം ആദിവാസി അംഗങ്ങളെ കേന്ദ്രങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചു. വനവിഭവങ്ങൾക്ക് മൂല്യം കൂട്ടാനും ന്യായമായ വില ഉറപ്പാക്കാനും വിപണി കണ്ടെത്താനും സഹായിക്കുന്ന പദ്ധതിയുടെ വിവരങ്ങൾ നവംബർ 14ന് രാവിലെ 8.55ന് ഡൽഹിയിലെ പ്രസ് ഇൻഫർമേഷൻ ബ്യൂറോ പുറത്തുവിട്ടു.

രാജ്യത്തെ 10.4 കോടി പട്ടികവർഗക്കാരിൽ പലർക്കും വാർഷിക വരുമാനത്തിന്റെ 20 മുതൽ 40 ശതമാനംവരെ ലഭിക്കുന്നത് ചെറുകിട വനവിഭവങ്ങളിൽനിന്നാണ്. തേൻ, ബീഡിയില, മഹുവപ്പൂവ്, പുളി, അരക്ക്, മുള, കാട്ടുമരുന്നുചെടികൾ തുടങ്ങിയവ ദശലക്ഷക്കണക്കിന് വനവാസി കുടുംബങ്ങളുടെ പ്രധാന ഉപജീവനമാർഗമാണ്. ഇവ ശേഖരിച്ച് വിൽക്കുന്നവരാണെങ്കിലും വിപണിവിലയുടെ ചെറിയൊരു ഭാഗം മാത്രമാണ് പലപ്പോഴും ആദിവാസികൾക്ക് ലഭിക്കുന്നത്. ഇടനിലക്കാർക്ക് കുറഞ്ഞ വിലയ്ക്ക് വിൽക്കേണ്ടിവരുന്നതിനാൽ സ്വന്തം അധ്വാനത്തിന്റെ ചെലവുപോലും തിരിച്ചുകിട്ടാത്ത സാഹചര്യമുണ്ടായിരുന്നു.

ഇതിന് മാറ്റമുണ്ടാക്കാനാണ് 2021–22ൽ മിഷൻ ആരംഭിച്ചത്. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകളും പ്രവർത്തനരീതികളും പഠിപ്പിച്ച് വനവിഭവങ്ങളുടെ മൂല്യം കൂട്ടുകയാണ് ലക്ഷ്യം. ആദിവാസികളുടെ ഉടമസ്ഥതയിലുള്ള വൻ ധൻ വികാസ് കേന്ദ്രങ്ങളിലൂടെ അസംസ്കൃത വിഭവങ്ങൾ വിൽക്കുന്നവരെ മൂല്യവർധിത ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ നിർമിക്കുന്ന സംരംഭകരാക്കുന്നു. ദേശീയ വിപണികളുമായും ഡിജിറ്റൽ വിപണികളുമായും ബന്ധിപ്പിച്ച് ഉൽപ്പന്നങ്ങൾക്ക് കൂടുതൽ പരിചയവും വിൽപ്പനയും ഉറപ്പാക്കുന്നു. മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച താങ്ങുവിലയ്ക്ക് വനവിഭവങ്ങൾ നേരിട്ട് സംഭരിക്കുകയും സംരംഭങ്ങൾക്ക് സാമ്പത്തികസഹായം നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. മേളകൾ, പ്രദർശനങ്ങൾ, ഓൺലൈൻ വ്യാപാരവേദികൾ എന്നിവയിലൂടെ വിപണിയിലെത്താനും സഹായിക്കുന്നു. ഇതുവഴി വനവിഭവങ്ങൾ ശേഖരിക്കുന്നവർ സ്വന്തം സാമൂഹിക സംരംഭങ്ങളുടെ ഉടമകളാകുകയും താഴെത്തട്ടിലെ ആദിവാസി സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ ശക്തിപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു.

ജനജാതീയ ഗൗരവ ദിനത്തിൽ മുന്നൂറിലേറെ പദ്ധതികൾ

ധർത്തി ആബാ ഭഗവാൻ ബിർസ മുണ്ടയുടെ ജന്മവാർഷികമായ നവംബർ 15ലെ ജനജാതീയ ഗൗരവ ദിനത്തോടനുബന്ധിച്ച് രാജ്യവ്യാപകമായി പരിപാടികൾ നടക്കുകയാണ്. നവംബർ ഒന്നു മുതൽ 15വരെ കേന്ദ്ര ആദിവാസികാര്യ മന്ത്രാലയം ജനജാതീയ ഗൗരവ പക്ഷാചരണം സംഘടിപ്പിക്കുന്നു. 2021ലാണ് കേന്ദ്രസർക്കാർ നവംബർ 15 ജനജാതീയ ഗൗരവ ദിനമായി പ്രഖ്യാപിച്ചത്. മന്ത്രാലയത്തിന്റെ പ്രധാന പദ്ധതികൾക്ക് വേഗം കൂട്ടാനും അവയുടെ പ്രയോജനം ഏറ്റവും അകലെയുള്ള ആദിവാസി കുടുംബങ്ങളിലേക്കുപോലും എത്തിക്കാനുമുള്ള സമയബന്ധിത പ്രവർത്തനമാണ് പക്ഷാചരണം.

ജനജാതീയ ഗൗരവ ദിനത്തിൽ വിവിധ സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ ആദിവാസി സമൂഹങ്ങൾക്കായി മുന്നൂറിലേറെ പദ്ധതികളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട നടപടികൾ നടക്കും. ഇതിൽ 228 പദ്ധതികൾ ഉദ്ഘാടനത്തിനും 74 പദ്ധതികൾ തറക്കല്ലിടലിനും തയ്യാറാണ്. ജൻ ഹിത് പോർട്ടൽ, ദേശീയ വനാവകാശ നിയമ ഡിജിറ്റൽ പ്ലാറ്റ്‌ഫോം എന്നീ രണ്ട് ദേശീയ ഡിജിറ്റൽ സംവിധാനങ്ങളും ആരംഭിക്കും. ആദിവാസി ഗവേഷണ സ്ഥാപനങ്ങൾ 19 സംസ്ഥാനങ്ങളിലും കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശങ്ങളിലുമായി 160ലേറെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ആസൂത്രണം ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.

വനവിഭവങ്ങളിൽ അവകാശം; 87 ഇനങ്ങൾക്ക് താങ്ങുവില

പരിസ്ഥിതിയും വന്യജീവികളും സംരക്ഷിക്കാൻ രാജ്യത്തെ ഭൂരിഭാഗം വനങ്ങളും സർക്കാർ നിയന്ത്രണത്തിലാണ്. അതേസമയം, ഉപജീവനം നിലനിർത്താൻ ആദിവാസികൾക്കും പരമ്പരാഗതമായി വനങ്ങളിൽ താമസിക്കുന്ന മറ്റ് സമൂഹങ്ങൾക്കും ഈ മേഖലകളിൽ പ്രവേശനാവകാശമുണ്ട്. 2006ൽ പട്ടികവർഗക്കാരുടെയും മറ്റ് പരമ്പരാഗത വനവാസികളുടെയും വനാവകാശങ്ങൾ അംഗീകരിക്കുന്ന നിയമം സർക്കാർ കൊണ്ടുവന്നു. വനാവകാശ നിയമം എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഈ നിയമപ്രകാരം, തടിയൊഴികെയുള്ള വനജന്യ വിഭവങ്ങളാണ് ചെറുകിട വനവിഭവങ്ങൾ. മുള, കുറ്റിക്കാടുകളിൽനിന്നുള്ള വിറക്, മരക്കുറ്റികൾ, ചൂരൽ, ടസർ പട്ടുനൂൽ, പട്ടുനൂൽപ്പുഴുക്കളുടെ കൂടുകൾ, തേൻ, മെഴുക്, അരക്ക്, തെണ്ടു അഥവാ കേന്ദു ഇലകൾ, ഔഷധസസ്യങ്ങൾ, വേരുകൾ, കിഴങ്ങുകൾ തുടങ്ങിയവ ഇതിൽപ്പെടുന്നു. മിഷനു കീഴിൽ 87 ഇനം ചെറുകിട വനവിഭവങ്ങൾക്ക് സർക്കാർ താങ്ങുവില പ്രഖ്യാപിച്ചിട്ടുണ്ട്.

ഭക്ഷണത്തിനും ഉപജീവനത്തിനുമായി വനവാസി സമൂഹങ്ങൾ ചരിത്രപരമായി വനവിഭവങ്ങളെ ആശ്രയിച്ചിരുന്നതായി വനാവകാശ നിയമം അംഗീകരിക്കുന്നു. തടിയൊഴികെയുള്ള ചെറുകിട വനവിഭവങ്ങൾ ശേഖരിക്കാനും വിൽക്കാനുമുള്ള അവകാശം നിയമം ആദിവാസികൾക്ക് നൽകുന്നു. ഇതിനു പുറമേ, 1996ലെ പട്ടികപ്രദേശങ്ങളിലേക്കുള്ള പഞ്ചായത്തുകളുടെ വ്യവസ്ഥകൾ വ്യാപിപ്പിക്കുന്ന നിയമം ആദിവാസി ഗ്രാമപഞ്ചായത്തുകൾക്ക് ചെറുകിട വനവിഭവങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥാവകാശവും നൽകുന്നു.

ആദിവാസി ഉൽപ്പന്നങ്ങളുടെ വിപണനത്തിനും വികസനത്തിനും ചുമതലയുള്ള ട്രൈബൽ കോഓപ്പറേറ്റീവ് മാർക്കറ്റിങ് ഡെവലപ്‌മെന്റ് ഫെഡറേഷൻ ഓഫ് ഇന്ത്യയായ ട്രൈഫെഡാണ് താങ്ങുവില സംഭരണത്തിന് നേതൃത്വം നൽകുന്നത്. വിപണിവില എത്രയായാലും മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച താങ്ങുവിലയ്ക്ക് തടിയൊഴികെയുള്ള വനവിഭവങ്ങൾ വാങ്ങുന്നു. ആദിവാസി വികസന സഹകരണ സ്ഥാപനങ്ങളും വനവികസന കോർപ്പറേഷനുകളും ഉൾപ്പെടുന്ന സംസ്ഥാന നിർവഹണ ഏജൻസികളിലൂടെയാണ് സംഭരണം. 2013–14 മുതൽ സംസ്ഥാന സർക്കാരുകൾ പദ്ധതിയിൽ 693.98 കോടി രൂപയുടെ 2,67,954 മെട്രിക് ടൺ ചെറുകിട വനവിഭവങ്ങൾ സംഭരിച്ചിട്ടുണ്ട്.

പരിശീലനം മുതൽ ഓൺലൈൻ വിൽപ്പനവരെ സഹായം

താങ്ങുവില സംഭരണത്തിനു പുറമേ നൈപുണ്യപരിശീലനം, സാങ്കേതികസഹായം, വിപണനം, അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ എന്നിവയും മിഷൻ നൽകുന്നു. വനവിഭവങ്ങൾ ശേഖരിക്കുന്നവരെ സ്വയംസഹായ സംഘങ്ങളായി സംഘടിപ്പിക്കുകയാണ് ആദ്യപടി. ഏകദേശം 300 ആദിവാസികൾ ഉൾപ്പെടുന്ന 15 സ്വയംസഹായ സംഘങ്ങളെ ചേർത്ത് ഒരു വൻ ധൻ വികാസ് കേന്ദ്രം രൂപീകരിക്കുന്നു. അംഗങ്ങളിൽ കുറഞ്ഞത് 60 ശതമാനം പട്ടികവർഗ വിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ടവരായിരിക്കണം. 2018 ഏപ്രിൽ 14ന് ആരംഭിച്ച വൻ ധൻ യോജന മിഷന്റെ ഭാഗമാണ്. വൻ ധൻ വികാസ് കേന്ദ്രങ്ങളുടെ രൂപീകരണത്തിനും ആദിവാസി സമൂഹങ്ങളിലെ പ്രവർത്തനത്തിനും അടിത്തറയാകുന്നത് ഈ പദ്ധതിയാണ്. 2026 മാർച്ചുവരെയുള്ള കണക്കുപ്രകാരം 12.48 ലക്ഷം ഗുണഭോക്താക്കളെ ഉൾപ്പെടുത്തി 4,172 കേന്ദ്രങ്ങൾക്ക് അനുമതി നൽകിയിട്ടുണ്ട്.

കേന്ദ്രങ്ങളിൽ വനവിഭവങ്ങൾ ശാസ്ത്രീയമായി ശേഖരിക്കുന്നതടക്കമുള്ള പരിശീലനങ്ങൾ സർക്കാർ സംഘടിപ്പിക്കുന്നു. ഗുണഭോക്താവിന്റെ വീടിലോ സർക്കാർ കെട്ടിടത്തിലോ ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത് കെട്ടിടത്തിലോ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ ഒരുക്കുന്നു. പ്രദേശത്ത് ലഭിക്കുന്ന വനവിഭവങ്ങൾക്ക് അനുസരിച്ച് മുറിക്കാനും അരിക്കാനുമുള്ള ഉപകരണങ്ങൾ, പുറംതൊലി നീക്കുന്ന യന്ത്രങ്ങൾ, ഉണക്കുന്നതിനും പൊതിയുന്നതിനുമുള്ള ഉപകരണങ്ങൾ എന്നിവ നൽകുന്നു. പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ നശിപ്പിക്കാതെയുള്ള ശേഖരണത്തിലും മൂല്യവർധനയിലും 30 അംഗങ്ങൾക്ക് പരിശീലനം നൽകും. പരിശീലനത്തിനുള്ള അസംസ്കൃത വസ്തുക്കളും കിറ്റുകളും ലഭ്യമാക്കും. ധനകാര്യ സ്ഥാപനങ്ങൾ, ബാങ്കുകൾ, ദേശീയ പട്ടികവർഗ ധനകാര്യ വികസന കോർപ്പറേഷൻ എന്നിവയുമായി ബന്ധിപ്പിച്ച് പ്രവർത്തനമൂലധനം ലഭിക്കാൻ സഹായിക്കും. സംഭരണത്തിനും ഗതാഗതത്തിനും വാടക അടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള പിന്തുണയും നൽകുന്നു.

തയ്യാറാക്കുന്ന ഉൽപ്പന്നങ്ങളെ സമീപത്തെയും അകലെയുമുള്ള വിപണികളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന കേന്ദ്രങ്ങളായും വൻ ധൻ വികാസ് കേന്ദ്രങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ചെറുകിട വനവിഭവങ്ങളുടെ പ്രധാന സംഭരണകേന്ദ്രങ്ങളായ പ്രാദേശിക ഹാട്ട് ബസാറുകൾക്ക് സമീപമാണ് കേന്ദ്രങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കുന്നത്. ആദിവാസി മേഖലകളിൽ ഇത്തരം അയ്യായിരത്തിലേറെ ചന്തകളുണ്ട്. സ്ഥിരം കെട്ടിടങ്ങൾ, സംഭരണസൗകര്യം, കുടിവെള്ളം, തണൽ, തൂക്കമാപിനികൾ എന്നിവ ഒരുക്കി ഘട്ടംഘട്ടമായി ചന്തകൾ നവീകരിക്കുന്നു. ഉൽപ്പന്നങ്ങളുടെ മൂല്യവർധനയ്ക്കും വിപണനത്തിനും സ്വകാര്യ സ്ഥാപനങ്ങളുമായോ ലാഭേച്ഛയില്ലാത്ത സംഘടനകളുമായോ കേന്ദ്രങ്ങൾക്ക് സഹകരിക്കാം. വ്യാപാര തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കാൻ സഹായിക്കുന്നതിന് ദിവസേനയുള്ള വിലയും ഓൺലൈൻ വ്യാപാരസാധ്യതകളും ഉൾപ്പെടുന്ന വിപണിവിവരങ്ങൾ ട്രൈഫെഡ് കൈമാറുന്നു.

ഉത്സവങ്ങൾ, പ്രദർശനങ്ങൾ, കരകൗശല മേളകൾ എന്നിവയിലൂടെ ആദിവാസി ഉൽപ്പന്നങ്ങളുടെ ബ്രാൻഡിങ്, പ്രചാരണം, പരസ്യം എന്നിവയ്ക്കും പദ്ധതി സഹായിക്കുന്നു. വൻ ധൻ വികാസ് കേന്ദ്രങ്ങൾക്കും മറ്റ് പദ്ധതി ആസ്തികൾക്കും ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ സ്ഥാനം രേഖപ്പെടുത്തുന്ന ജിയോ ടാഗിങ് നടത്തും. പ്രത്യേക പ്രദേശത്തിന്റെ ഉത്ഭവവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഗുണമോ പേരോ ഉള്ള ഉൽപ്പന്നങ്ങൾക്ക് ഭൗമസൂചികാ അംഗീകാരം നേടാനും പിന്തുണ നൽകുന്നു. വിവരസാങ്കേതിക സംവിധാനങ്ങളും ഓൺലൈൻ വ്യാപാരവേദികളും നിർമിക്കാനും മെച്ചപ്പെടുത്താനും ഗവേഷണത്തിനും വികസനത്തിനും സഹായമുണ്ട്. 2026 ജൂലൈ 31ലെ കണക്കുപ്രകാരം അനുമതി ലഭിച്ച 4,172 കേന്ദ്രങ്ങളിൽ 2,911 എണ്ണം പ്രവർത്തനക്ഷമമാണ്. ഏകദേശം 168 കോടി രൂപയുടെ വിൽപ്പനയാണ് റിപ്പോർട്ട് ചെയ്തിട്ടുള്ളത്. കേന്ദ്രങ്ങളുമായി 12.48 ലക്ഷം ആദിവാസി അംഗങ്ങളെ ബന്ധിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്.

വനിതകൾ തൊഴിലാളികൾക്കൊപ്പം സംരംഭത്തിന്റെ ഉടമകളും

വനവിഭവങ്ങളുടെ ശേഖരണവും വിൽപ്പനയും കൂടുതലായും നടത്തുന്നത് സ്ത്രീകളാണ്. അതിനാൽ ആദിവാസി സ്ത്രീകളുടെ സാമ്പത്തിക ശാക്തീകരണത്തിലും മിഷന് വലിയ പങ്കുണ്ട്. അരുണാചൽ പ്രദേശിലെ ലെപറാഡ ജില്ലയിൽ 2021 ഒക്ടോബറിൽ ആരംഭിച്ച ന്യിഗമാനെ, ഹോ യോർബെ, മെഡുംഹാഗ്ദും വൻ ധൻ വികാസ് കേന്ദ്രം ഇതിന് ഉദാഹരണമാണ്. വനിതാ സ്വയംസഹായ സംഘാംഗങ്ങളും കർഷകരുമായി 300 പേർ ചേർന്നാണ് കേന്ദ്രം രൂപീകരിച്ചത്. പ്രദേശത്ത് ലഭിക്കുന്ന തടിയൊഴികെയുള്ള വനവിഭവങ്ങളും കാർഷിക ഉൽപ്പന്നങ്ങളും സംസ്കരിച്ച് വിപണിയിൽ വിൽക്കാവുന്ന ഉൽപ്പന്നങ്ങളാക്കുകയാണ് ഇവിടെ ചെയ്യുന്നത്.

വടക്കുകിഴക്കൻ ഇന്ത്യയുടെ പ്രത്യേകതയായ ഭൂത് ജൊലോകിയ എന്ന കിങ് ചില്ലിയിൽനിന്ന് അച്ചാർ തയ്യാറാക്കുന്നു. മേഖലയിലെ സാധാരണ വനവിഭവമായ മുളങ്കൂമ്പിൽനിന്നും അച്ചാറുണ്ടാക്കുന്നു. പ്രാദേശികമായി കൃഷിചെയ്യുന്ന മഞ്ഞളിൽനിന്ന് മഞ്ഞൾപ്പൊടിയും ഇഞ്ചിയിൽനിന്ന് ഇഞ്ചിപ്പൊടിയും നിർമിക്കുന്നു. അരുണാചൽ പ്രദേശിൽ ധാരാളമായി ലഭിക്കുന്ന പൈനാപ്പിളിൽനിന്ന് ജാമും സ്ക്വാഷും ഓറഞ്ചിൽനിന്ന് സ്ക്വാഷും തയ്യാറാക്കുന്നു. 2022–23 മുതൽ ഈ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ വിറ്റ് കേന്ദ്രം 11 ലക്ഷം രൂപയുടെ വിൽപ്പന നേടിയിട്ടുണ്ട്. വർഷം മുഴുവൻ വരുമാനം ലഭിക്കാൻ കാലാവസ്ഥാനുസൃത കൃഷിയെ മാത്രം ആശ്രയിക്കേണ്ട സാഹചര്യം ഇതുവഴി മാറി. സ്ത്രീകൾ ഇവിടെ തൊഴിലാളികൾ മാത്രമല്ല. ബ്രാൻഡിലും സംരംഭത്തിലും പങ്കാളിത്തമുള്ള കൂട്ടുടമകളാണ്.

വനങ്ങളിൽ താമസിക്കുന്ന ആദിവാസികൾക്ക് ഉപജീവനാവസരങ്ങൾ നൽകുകയും തടിയൊഴികെയുള്ള വനവിഭവങ്ങൾ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കാനും വിപണനം ചെയ്യാനും ചിട്ടയായ വഴി ഒരുക്കുകയുമാണ് മിഷൻ. പ്രദേശത്തുനിന്ന് ലഭിക്കുന്നതും പരമ്പരാഗത രീതികളിൽ വേരൂന്നിയതുമായ ഉൽപ്പന്നങ്ങളാണ് ഇവ. സമൂഹത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥതയും വിപണിയിലെ മത്സരശേഷിയും ഒരുമിപ്പിക്കുന്ന വനാധിഷ്ഠിത സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയാണ് ഇതിലൂടെ രൂപപ്പെടുന്നത്. വൻതോതിൽ നിർമിക്കുന്നതും പ്ലാസ്റ്റിക്കിൽ പൊതിയുന്നതുമായ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ നിറയുന്ന ലോകത്ത് പ്രകൃതിദത്തവും സമൂഹത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥതയിലുള്ളതും വനങ്ങളിൽനിന്ന് പിറക്കുന്നതുമായ ഈ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ ഇന്ത്യയുടെ പ്രത്യേക സംഭാവനയാണ്. എല്ലാവർക്കുമൊപ്പം എല്ലാവരുടെയും വികസനം എന്ന ആശയം ഉൾക്കൊണ്ട് ഏറ്റവും അകലെയുള്ള വനങ്ങളിലേക്കും അവിടെ ജീവിക്കുന്ന സമൂഹങ്ങളിലേക്കും രാജ്യത്തിന്റെ വളർച്ച എത്തിക്കുകയാണ് ലക്ഷ്യം. ഇത് 2047ലെ വികസിത ഭാരതം എന്ന കാഴ്ചപ്പാടിനും സംഭാവന നൽകും.