ഒഡീഷയിലെ ഗജപതി ജില്ലയിലെ സന്തിയേൽ കരാഡോ (54)യും മകൻ ഗാംലിയേൽ കരാഡോയും (29)യും ജോലി തേടിയാണ് വർഷങ്ങൾക്കുമുമ്പ് തിരുപ്പതിയിലെത്തിയത്. മെച്ചപ്പെട്ട ജീവിതം സ്വപ്നം കണ്ടാണ് അവർ വീടുവിട്ടത്. എന്നാൽ അഞ്ചു വർഷത്തിനുശേഷം അവരുടെ ജീവിതം മാറിയത് പ്രതീക്ഷിച്ചതുപോലെയായിരുന്നില്ല. കുടുംബാംഗങ്ങളുടെ പരാതിയിൽ പറയുന്ന  പ്രകാരം, അവർക്ക് അർഹമായ വേതനം നിഷേധിക്കപ്പെട്ടു, ആവശ്യത്തിന് ഭക്ഷണം പോലും ലഭിച്ചില്ല, ബന്ധുക്കളുമായി ബന്ധപ്പെടാനുള്ള അവസരവും തടയപ്പെട്ടു. കഴിഞ്ഞ എട്ട് ദിവസമായി അവർ നിയമവിരുദ്ധമായി തടങ്കലിൽ കഴിയുകയായിരുന്നുവെന്നും നാട്ടിലേക്ക് മടങ്ങാൻ അനുവദിച്ചിരുന്നില്ലെന്നും ആരോപണമുണ്ട്. ജോലി ചെയ്തിട്ടും സ്വന്തം ജീവിതത്തെക്കുറിച്ച് തീരുമാനമെടുക്കാൻ കഴിയാത്ത അവസ്ഥയിലായിരുന്നു അച്ഛനും മകനും. ഒടുവിൽ കുടുംബാംഗങ്ങളുടെ ഇടപെടലിനെ തുടർന്ന് ഒഡീഷ, ആന്ധ്രാപ്രദേശ് പൊലീസ് സംഘങ്ങളുടെ സംയുക്ത നീക്കത്തിലൂടെയാണ് ഇരുവരും മോചിതരായത്.

ഒരു കുടുംബത്തിന്റെ കഥ മാത്രമല്ല

ഈ രക്ഷാപ്രവർത്തനം രണ്ട് വ്യക്തികളുടെ ദുരിതകഥ മാത്രമല്ല, രാജ്യത്ത് തുടരുന്ന നിർബന്ധിത തൊഴിലിന്റെ യാഥാർഥ്യത്തിലേക്കുള്ള ഒരു ജനാല കൂടിയാണ്. ഏതാനും മാസങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് തിരുപ്പതിയിലെ ഇഷ്ടികശാലകളിൽ നിന്ന് ഒഡീഷയിൽ നിന്നുള്ള 60 കുടിയേറ്റ തൊഴിലാളികളെ രക്ഷപ്പെടുത്തിയിരുന്നു. കുടുംബങ്ങൾക്ക് മുൻകൂർ തുക നൽകിയ ശേഷം നാമമാത്രമായ വേതനം മാത്രം നൽകി, സഞ്ചാരസ്വാതന്ത്ര്യം നിയന്ത്രിച്ച് ജോലി ചെയ്യിപ്പിച്ചുവെന്നാണ് അന്വേഷണത്തിൽ കണ്ടെത്തിയത്. സ്ത്രീകളും കുട്ടികളും ഉൾപ്പെടെയുള്ളവർ അതിൽ ഉണ്ടായിരുന്നു. ദാരിദ്ര്യവും തൊഴിൽരാഹിത്യവും കാരണം സ്വന്തം നാടുവിട്ട് പോകുന്നവർ പലപ്പോഴും ചൂഷണത്തിന്റെ വലയിലകപ്പെടുന്നു. അവരുടെ അധ്വാനം കൊണ്ട് മറ്റുള്ളവർ സമ്പന്നരാകുമ്പോൾ, അവർക്ക് ലഭിക്കുന്നത് വിശപ്പും ഭയവും സ്വാതന്ത്ര്യമില്ലാത്ത ജീവിതവുമാണ്. സന്തിയേലിന്റെയും ഗാംലിയേലിന്റെയും മോചനം ഒരു അവസാനമല്ല;

അദൃശ്യമായ ഒരു തടവറ

നിർബന്ധിത തൊഴിലാളികളുടെ ജീവിതം പലപ്പോഴും അദൃശ്യമായ ഒരു തടവറയ്ക്ക് സമാനമാണ്. പുലർച്ചെ മുതൽ രാത്രി വരെ കഠിനാധ്വാനം ചെയ്തിട്ടും അവരുടെ കൈകളിൽ എത്തുന്നത് നാമമാത്രമായ വേതനമാണ്. വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് എടുത്ത ചെറിയൊരു കടം പലിശയും വ്യാജ കണക്കുകളും ചേർന്ന് ഒരിക്കലും തീരാത്ത ബാധ്യതയായി മാറുന്നു. സ്വന്തം ഇഷ്ടപ്രകാരം ജോലി ഉപേക്ഷിക്കാനോ മറ്റൊരു തൊഴിൽ തേടാനോ പോലും അവർക്കാവില്ല. പലരും ഇഷ്ടികശാലകളിലും ഖനികളിലും കൃഷിയിടങ്ങളിലുമാണ് കുടുംബസമേതം കഴിയുന്നത്. കുട്ടികൾ സ്കൂളിൽ പോകേണ്ട പ്രായത്തിൽ മാതാപിതാക്കൾക്കൊപ്പം ജോലിസ്ഥലങ്ങളിൽ വളരുന്നു. ഒരു ദിവസം പോലും ജോലി ചെയ്യാതിരുന്നാൽ ഭക്ഷണം കിട്ടുമോ എന്ന ആശങ്കയാണ് അവരുടെ ജീവിതത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നത്. സ്വാതന്ത്ര്യം എന്നത് ഒരു ഭരണഘടനാപരമായ അവകാശമല്ല, ഒരിക്കലെങ്കിലും അനുഭവിക്കാനാകുമോ എന്ന് പോലും അറിയാത്ത ഒരു സ്വപ്നമായി മാറുന്ന അവസ്ഥ. മനുഷ്യന്റെ അധ്വാനവും സമയവും മാത്രമല്ല, പ്രതീക്ഷകളും ഭാവിയും തലമുറകളുടെ അവസരങ്ങളും വരെ പണയപ്പെടുത്തപ്പെടുന്ന ജീവിതമാണത്

ഇന്ത്യയിൽ എത്ര നിർബന്ധിത തൊഴിലാളികളുണ്ട്?

ഇന്ത്യയിൽ നിലവിൽ എത്ര നിർബന്ധിത തൊഴിലാളികൾ (Forced Labourers) ഉണ്ടെന്ന് കൃത്യമായ ഔദ്യോഗിക കണക്കില്ല. കാരണം ഈ തൊഴിൽരീതി പൊതുവെ മറഞ്ഞിരിക്കുന്നതും കണ്ടെത്താൻ പ്രയാസമുള്ളതുമാണ്. എന്നാൽ 2023-ലെ Global Slavery Index പ്രകാരം 2021-ൽ ഇന്ത്യയിൽ ഏകദേശം 1.1 കോടി (11 ദശലക്ഷം) ആളുകൾ ആധുനിക അടിമത്തത്തിന്റെ വിവിധ രൂപങ്ങളിൽ ജീവിച്ചിരുന്നതായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ഇതിൽ നിർബന്ധിത തൊഴിൽ, മനുഷ്യക്കടത്ത്, ലൈംഗിക അടിമത്തം, നിർബന്ധിത വിവാഹം തുടങ്ങിയവ ഉൾപ്പെടുന്നു. ലോകത്ത് ഏറ്റവും കൂടുതൽ ആധുനിക അടിമത്തബാധിതർ ഉള്ള രാജ്യമെന്ന നിലയിലാണ് ഇന്ത്യയെ റിപ്പോർട്ട് വിലയിരുത്തുന്നത്.

നിർബന്ധിത തൊഴിൽ എന്നത് എന്താണ്?

കടബാധ്യത, ഭീഷണി, ശാരീരിക നിയന്ത്രണം, വേതനം നിഷേധിക്കൽ, രേഖകൾ പിടിച്ചുവയ്ക്കൽ, അക്രമഭീഷണി തുടങ്ങിയ കാരണങ്ങളാൽ ഒരു വ്യക്തിക്ക് ജോലി ഉപേക്ഷിക്കാനോ സ്വതന്ത്രമായി തീരുമാനമെടുക്കാനോ കഴിയാത്ത അവസ്ഥയെയാണ് നിർബന്ധിത തൊഴിൽ എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്. ഇഷ്ടികശാലകൾ, ഖനികൾ, കൃഷിയിടങ്ങൾ, നിർമാണ മേഖല, ഗാർഹിക ജോലി, മത്സ്യബന്ധനം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിലാണ് ഇത്തരം ചൂഷണം കൂടുതലായി കണ്ടെത്തപ്പെടുന്നത്.

കഴിഞ്ഞ പത്ത് വർഷത്തെ ചിത്രം

2016 മുതൽ 2025 വരെയുള്ള കാലയളവിൽ നിർബന്ധിത തൊഴിൽ നിർമാർജനം സംബന്ധിച്ച് ഇന്ത്യയിൽ ചില മുന്നേറ്റങ്ങൾ ഉണ്ടായിട്ടുണ്ടെങ്കിലും പ്രശ്നം വ്യാപകമായി തുടരുന്നതായാണ് ദേശീയ-അന്താരാഷ്ട്ര പഠനങ്ങൾ വിലയിരുത്തുന്നത്. 2016-ൽ ഇന്ത്യ 2030-ഓടെ ലക്ഷക്കണക്കിന് നിർബന്ധിത തൊഴിലാളികളെ കണ്ടെത്തി പുനരധിവസിപ്പിക്കാനുള്ള ലക്ഷ്യം പ്രഖ്യാപിച്ചിരുന്നു. എന്നാൽ മോചിപ്പിക്കപ്പെട്ടവരുടെ എണ്ണം ലക്ഷ്യവുമായി താരതമ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ വളരെ കുറവാണ്. പല സംസ്ഥാനങ്ങളിലും രക്ഷാപ്രവർത്തനങ്ങളും പുനരധിവാസ പദ്ധതികളും മന്ദഗതിയിലാണെന്ന് മനുഷ്യാവകാശ സംഘടനകൾ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു.

സർക്കാർ കണക്കുകളും യാഥാർഥ്യവും

കേന്ദ്രസർക്കാരിന്റെ കണക്കുപ്രകാരം 1978 മുതൽ ഇതുവരെ ഏകദേശം മൂന്ന് ലക്ഷം പേരെ നിർബന്ധിത തൊഴിൽ വ്യവസ്ഥയിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ വിദഗ്ധരുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ ഇത് യഥാർഥ സംഖ്യയുടെ ചെറിയൊരു ഭാഗം മാത്രമാണ്. അനൗപചാരിക തൊഴിൽ മേഖലയിലും കുടിയേറ്റ തൊഴിലാളികൾക്കിടയിലും സ്ത്രീകൾക്കും കുട്ടികൾക്കുമിടയിലും ഇപ്പോഴും വലിയ തോതിൽ നിർബന്ധിത തൊഴിൽ നിലനിൽക്കുന്നുണ്ടെന്നാണ് വിവിധ പഠനങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കുന്നത്.

ആധുനിക ഇന്ത്യയിലെ പഴയ അടിമത്തം

നിയമപരമായി നിരോധിക്കപ്പെട്ടിട്ടും നിർബന്ധിത തൊഴിൽ ഇന്ത്യയിൽ പൂർണമായും ഇല്ലാതായിട്ടില്ല. ദാരിദ്ര്യം, കടബാധ്യത, തൊഴിൽസുരക്ഷയുടെ അഭാവം, കുടിയേറ്റം, സാമൂഹിക അസമത്വങ്ങൾ എന്നിവയാണ് ഇതിന് പിന്നിലെ പ്രധാന കാരണങ്ങൾ. അന്താരാഷ്ട്ര തൊഴിൽ സംഘടനയും മറ്റ് മനുഷ്യാവകാശ ഏജൻസികളും ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നത്, നിർബന്ധിത തൊഴിൽ ഇന്ന് ചരിത്രത്തിന്റെ ഭാഗമല്ലെന്നും മറിച്ച് ആധുനിക സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ നിഴലിൽ തുടരുന്ന മനുഷ്യാവകാശ ലംഘനമാണെന്നുമാണ്.