സംരക്ഷിത മേഖലകൾക്ക് പുറത്തും ജൈവവൈവിധ്യ സംരക്ഷണം ശക്തമാക്കാൻ ഇന്ത്യയുടെ പുതിയ മാർഗനിർദേശങ്ങൾ

യെരേവാൻ (അർമേനിയ) /  2026  / നവംബർ 05

നിയമപരമായി സംരക്ഷിത മേഖലകളായി പ്രഖ്യാപിച്ചിട്ടില്ലാത്ത ഇടങ്ങളിലും ജൈവവൈവിധ്യം സംരക്ഷിക്കാൻ ലക്ഷ്യമിട്ടുള്ള ഇന്ത്യയുടെ പുതിയ മാർഗനിർദേശങ്ങൾ കേന്ദ്ര വനം പരിസ്ഥിതി കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാന മന്ത്രി ഭൂപേന്ദർ യാദവ് പുറത്തിറക്കി. അർമേനിയയിലെ യെരേവാനിൽ നടന്ന ജൈവവൈവിധ്യ കൺവെൻഷന്റെ പതിനേഴാമത് കക്ഷിസമ്മേളനത്തോടനുബന്ധിച്ച് നവംബർ മൂന്നിനായിരുന്നു പ്രകാശനം. ഇന്ത്യയിലെ മറ്റു ഫലപ്രദമായ പ്രദേശാധിഷ്ഠിത സംരക്ഷണ നടപടികൾക്ക് അംഗീകാരം നൽകുന്നതിനുള്ള 2026ലെ മാർഗനിർദേശങ്ങളാണ് പുറത്തിറക്കിയത്. ഐ ഒ ഇ സി എം എന്നാണ് ഈ സംരക്ഷണ സംവിധാനത്തിന്റെ ചുരുക്കപ്പേര്. വനങ്ങൾക്കും സംരക്ഷിത മേഖലകൾക്കും പുറത്തുള്ള പ്രദേശങ്ങൾ ഫലപ്രദമായി പരിപാലിച്ച് അവിടത്തെ സ്വാഭാവിക ആവാസവ്യവസ്ഥയിൽത്തന്നെ ജൈവവൈവിധ്യം സംരക്ഷിക്കുകയാണ് ലക്ഷ്യം.

നയം പ്രാവർത്തികമാക്കുക എന്ന ആശയത്തിൽ, നവീകരണം, ധനസഹായം, ജൈവവിഭവങ്ങളുടെ ലഭ്യതയും അവയുടെ ഉപയോഗത്തിലൂടെയുള്ള നേട്ടങ്ങൾ പങ്കിടലും, പ്രദേശാധിഷ്ഠിത സംരക്ഷണ നടപടികളും വഴി ഇന്ത്യയുടെ ജൈവവൈവിധ്യ പ്രതിബദ്ധതകൾ മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോകുന്നതായിരുന്നു പരിപാടിയുടെ പ്രമേയം. കേന്ദ്ര വനം പരിസ്ഥിതി കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാന മന്ത്രാലയം, ദേശീയ ജൈവവൈവിധ്യ അതോറിറ്റി, ഐക്യരാഷ്ട്ര വികസന പരിപാടി എന്നിവ ചേർന്നാണ് പരിപാടി സംഘടിപ്പിച്ചത്. അർമേനിയയുടെ പരിസ്ഥിതി മന്ത്രിയും ജൈവവൈവിധ്യ കൺവെൻഷന്റെ എക്സിക്യൂട്ടീവ് സെക്രട്ടറിയും പ്രകാശനത്തിൽ പങ്കെടുത്തു. വനങ്ങൾക്കും സംരക്ഷിത മേഖലകൾക്കും പുറത്തുള്ള ഭൂപ്രദേശങ്ങളുടെ ഫലപ്രദമായ പരിപാലനത്തിലൂടെ ജൈവവൈവിധ്യം അതിന്റെ സ്വാഭാവിക ആവാസവ്യവസ്ഥയിൽ സംരക്ഷിക്കുന്ന പുതിയ കാലഘട്ടത്തിന്റെ സമീപനമാണ് ഒ ഇ സി എമ്മുകളെന്ന് ഭൂപേന്ദർ യാദവ് പറഞ്ഞു.

കാവുകളും ജലാശയങ്ങളും കടൽപ്പുൽ മേഖലകളും പരിഗണനയിൽ

ദേശീയ ജൈവവൈവിധ്യ അതോറിറ്റിയുമായി ചേർന്നാണ് കേന്ദ്ര പരിസ്ഥിതി മന്ത്രാലയം മാർഗനിർദേശങ്ങൾ തയ്യാറാക്കിയത്. നിയമപരമായി സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ട മേഖലകൾക്ക് പുറത്താണെങ്കിലും ജൈവവൈവിധ്യത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക ആവാസവ്യവസ്ഥയിലെ സംരക്ഷണത്തിന് ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുന്ന ഗുണകരമായ ഫലങ്ങൾ നൽകുന്ന പ്രദേശങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനും അംഗീകരിക്കാനും റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യാനുമുള്ള ചട്ടക്കൂടാണിത്. കുൻമിങ് മോൺട്രിയൽ ആഗോള ജൈവവൈവിധ്യ ചട്ടക്കൂടിലെ മുപ്പതിന് മുപ്പത് എന്ന മൂന്നാം ലക്ഷ്യം നടപ്പാക്കാൻ ഇത് സഹായിക്കും. പുതുക്കിയ 2024–2030 ദേശീയ ജൈവവൈവിധ്യ തന്ത്രത്തിന്റെയും പ്രവർത്തനപദ്ധതിയുടെയും ഭാഗമായ ദേശീയ ജൈവവൈവിധ്യ ലക്ഷ്യം മൂന്നിനും ഈ നടപടി പിന്തുണ നൽകും. കര, ഉൾനാടൻ ജലാശയങ്ങൾ, തീരപ്രദേശങ്ങൾ, സമുദ്ര ആവാസവ്യവസ്ഥകൾ എന്നിവ മാർഗനിർദേശങ്ങളുടെ പരിധിയിൽ വരും. ജൈവവൈവിധ്യ പാർക്കുകൾ, കാവുകൾ, സമൂഹം പരിപാലിക്കുന്ന ജലസേചനക്കുളങ്ങൾ, കടൽപ്പുല്ലും കടൽപ്പായലും വളരുന്ന മേഖലകൾ, കാലാവസ്ഥാനുസൃത മത്സ്യബന്ധന നിരോധന മേഖലകൾ എന്നിവ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്.

അംഗീകാരത്തിന് നാല് മാനദണ്ഡങ്ങൾ നിർബന്ധമാണ്. പരിഗണിക്കുന്ന പ്രദേശം നിയമപരമായി സംരക്ഷിതമോ സംരക്ഷണ മേഖലയോ ആയിരിക്കരുത്. കേന്ദ്ര, സംസ്ഥാന സർക്കാരുകളുടെ ചട്ടക്കൂടിലോ പഞ്ചായത്തുകൾ, ജൈവവൈവിധ്യ പരിപാലന സമിതികൾ തുടങ്ങിയ സർക്കാർ അംഗീകൃത പ്രാദേശിക സ്ഥാപനങ്ങളുടെ കീഴിലോ ഭരിക്കപ്പെടുകയും പരിപാലിക്കപ്പെടുകയും വേണം. വ്യക്തമായ അതിർത്തികൾ ഉണ്ടായിരിക്കണം. ലോക സംരക്ഷിത പ്രദേശ വിവരശേഖരത്തിൽ ഇതിനകം റിപ്പോർട്ട് ചെയ്തിട്ടുള്ള ഏതെങ്കിലും പ്രദേശവുമായി അതിർത്തി ഒത്തുചേരാനും പാടില്ല. അംഗീകാരം നൽകുന്നതിലൂടെ നിലവിലുള്ള പ്രവർത്തനങ്ങളിലോ ഭരണസംവിധാനത്തിലോ നിയന്ത്രണ വ്യവസ്ഥകളിലോ മാറ്റം വരരുത്. ജൈവവൈവിധ്യ പ്രാധാന്യം, ആവാസവ്യവസ്ഥ നൽകുന്ന സേവനങ്ങൾ, സാംസ്കാരിക മൂല്യങ്ങൾ എന്നിവയും അധിക യോഗ്യതകളായി പരിഗണിക്കാം.

അപേക്ഷ മുതൽ അംഗീകാരം വരെ നിശ്ചിത നടപടികൾ

കേന്ദ്ര, സംസ്ഥാന സർക്കാർ വകുപ്പുകൾക്കും ഏജൻസികൾക്കും സ്ഥാപനങ്ങൾക്കും തദ്ദേശ സ്വയംഭരണ സ്ഥാപനങ്ങൾക്കും ജൈവവൈവിധ്യ പരിപാലന സമിതികൾക്കും ദേശീയ ജൈവവൈവിധ്യ അതോറിറ്റിയിൽ അപേക്ഷ നൽകാം. പ്രാഥമിക പരിശോധനയ്ക്കുശേഷം അതോറിറ്റി ഓരോ അപേക്ഷയും 30 ദിവസത്തിനകം ബന്ധപ്പെട്ട സംസ്ഥാന ജൈവവൈവിധ്യ ബോർഡിനോ കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശ ജൈവവൈവിധ്യ കൗൺസിലിനോ കൈമാറും. ബോർഡോ കൗൺസിലോ വിവരങ്ങൾ പരിശോധിച്ച് 30 ദിവസത്തിനകം ശുപാർശ അതോറിറ്റിക്ക് നൽകണം. വിവിധ വകുപ്പുകൾ ഉൾപ്പെട്ട ഐ ഒ ഇ സി എം സമിതിയുടെ സഹായത്തോടെ, കേന്ദ്ര പരിസ്ഥിതി മന്ത്രാലയവുമായി ഏകോപിപ്പിച്ച് അതോറിറ്റി അന്തിമ തീരുമാനമെടുക്കും. അംഗീകാരത്തിന് മന്ത്രാലയം അനുമതി നൽകും. അംഗീകാരം ലഭിക്കുന്ന ഓരോ പ്രദേശത്തിനും അളക്കാവുന്ന സൂചകങ്ങളോടുകൂടിയ നിരീക്ഷണ സംവിധാനം വേണം. കുറഞ്ഞത് അഞ്ചുവർഷത്തിലൊരിക്കൽ വിലയിരുത്തണം. സംസ്ഥാനങ്ങളിലെയും കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശങ്ങളിലെയും ബോർഡുകളും കൗൺസിലുകളും അതത് പ്രദേശങ്ങളുടെ രേഖകൾ സൂക്ഷിക്കും. അംഗീകൃത പ്രദേശങ്ങളെ ലോക സംരക്ഷിത, സംരക്ഷണ മേഖലകളുടെ വിവരശേഖരത്തിൽ ഉൾപ്പെടുത്താൻ മന്ത്രാലയവും അതോറിറ്റിയും ഐക്യരാഷ്ട്ര പരിസ്ഥിതി പരിപാടിയുടെ ലോക സംരക്ഷണ നിരീക്ഷണ കേന്ദ്രവുമായി ഏകോപിപ്പിക്കും.

ദേശീയ ജൈവവൈവിധ്യ അതോറിറ്റി, സംസ്ഥാന ബോർഡുകൾ, കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശ കൗൺസിലുകൾ, ബന്ധപ്പെട്ട വകുപ്പുകൾ എന്നിവയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ ശേഷിവികസന പരിപാടികളും നടത്തും. മികച്ച പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് പണമായുള്ള പ്രതിഫലം കൂടാതെയുള്ള അംഗീകാരവും നൽകും. ഐ ഒ ഇ സി എം അംഗീകാരം ലഭിച്ചതുകൊണ്ട് ഒരു പ്രദേശം സംരക്ഷിത മേഖലയായി മാറില്ല. അതിന്റെ ഉടമസ്ഥാവകാശത്തിലോ നിയമപരമായ പദവിയിലോ മാറ്റവും ഉണ്ടാകില്ല.

ആറ് മേഖലകളിൽ പദ്ധതി നടപ്പാക്കും

മാർഗനിർദേശങ്ങൾ നടപ്പാക്കാൻ കേന്ദ്ര സർക്കാർ ആറ് മാതൃകാ കര, സമുദ്ര മേഖലകളിൽ ആഗോള പരിസ്ഥിതി സൗകര്യത്തിന്റെ എട്ടാം ഘട്ട പദ്ധതിയും ആരംഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. 2030ഓടെ കുൻമിങ് മോൺട്രിയൽ ആഗോള ജൈവവൈവിധ്യ ചട്ടക്കൂടിന്റെ ലക്ഷ്യങ്ങളോടുള്ള ഇന്ത്യയുടെ പ്രതിബദ്ധത നിറവേറ്റാൻ ജൈവവൈവിധ്യ സംരക്ഷണവും സുസ്ഥിര ഉപയോഗവും മെച്ചപ്പെടുത്തുകയാണ് പദ്ധതിയുടെ ലക്ഷ്യം. ഐക്യരാഷ്ട്ര വികസന പരിപാടിയുടെ പിന്തുണയോടെ ദേശീയ നിർവഹണ രീതിയിൽ ദേശീയ ജൈവവൈവിധ്യ അതോറിറ്റിയും കേന്ദ്ര പരിസ്ഥിതി മന്ത്രാലയവുമാണ് പദ്ധതി നടപ്പാക്കുന്നത്. പ്രാദേശിക പദ്ധതി വിലയിരുത്തൽ സമിതി 2025 ഡിസംബർ 29ന് പദ്ധതിക്ക് അംഗീകാരം നൽകി. 2026 മെയ് 15 മുതൽ 2032 മെയ് 15 വരെ 72 മാസമാണ് കാലാവധി. ആകെ ധനസഹായം 60.79 ദശലക്ഷം അമേരിക്കൻ ഡോളറാണ്. ഇതിൽ ആഗോള പരിസ്ഥിതി സൗകര്യത്തിന്റെ ട്രസ്റ്റ് ഫണ്ടിൽനിന്നുള്ള 6.65 ദശലക്ഷം ഡോളർ ഗ്രാന്റും ഉറപ്പാക്കിയ 54.14 ദശലക്ഷം ഡോളറിന്റെ സഹധനസഹായവും ഉൾപ്പെടുന്നു.

നിലവിൽ സംരക്ഷണത്തിലുള്ള 27 ശതമാനത്തിനു പുറമേ, ഇന്ത്യയുടെ കര, സമുദ്ര വിസ്തൃതിയുടെ മൂന്നുശതമാനം കൂടി സംരക്ഷണ സംവിധാനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരാനാണ് ലക്ഷ്യം. ഒ ഇ സി എമ്മുകൾക്കൊപ്പം സമൂഹത്തിന്റെയും സ്വകാര്യ ഉടമകളുടെയും സംരക്ഷണ മേഖലകൾ ഉൾപ്പെടെയുള്ള മറ്റു സംരക്ഷണ പ്രവർത്തനങ്ങളും ഇതിനായി ഉപയോഗിക്കും. സംരക്ഷണ ശൃംഖല വികസിപ്പിക്കാനും ശക്തിപ്പെടുത്താനുമുള്ള സഹായക ചട്ടക്കൂട്, ഒ ഇ സി എമ്മുകൾ പ്രവർത്തനക്ഷമമാക്കാനുള്ള ധനസഹായവും പ്രോത്സാഹനങ്ങളും ശേഷിവികസനവും, സംരക്ഷണ ശൃംഖലയുടെ വിസ്തൃതിയും പരിപാലന ഫലപ്രാപ്തിയും വർധിപ്പിക്കൽ, അറിവിന്റെ പരിപാലനം, നിരീക്ഷണവും വിലയിരുത്തലും എന്നിങ്ങനെ അഞ്ച് ഘടകങ്ങളാണ് പദ്ധതിക്കുള്ളത്. ഉത്തരാഖണ്ഡിലെ ഗോരി താഴ്‌വര, രാജസ്ഥാനിലെ കുംഭൽഗഢ്–മൗണ്ട് അബു–ജയ്‌സാൽമീർ ഭൂപ്രദേശം, ഒഡിഷയിലെ സത്‌കോസിയ–കലഹണ്ടി ഭൂപ്രദേശം, ആന്ധ്രപ്രദേശിലും തെലങ്കാനയിലുമായി വ്യാപിച്ചുകിടക്കുന്ന ശ്രീശൈലം–കുമ്പം ഭൂപ്രദേശം, മഹാരാഷ്ട്രയിലെയും ഗോവയിലെയും സഹ്യാദ്രി–കൊങ്കൺ ഭൂപ്രദേശം, ലക്ഷദ്വീപ് ദ്വീപുകളിലെ സമുദ്രമേഖല എന്നിവയാണ് ആറ് മാതൃകാ മേഖലകൾ.

പുതിയ സംരക്ഷണ മേഖലകളും അമ്പതിനായിരം പേർക്ക് നേട്ടവും

50,000 ഹെക്ടർ വിസ്തൃതിയിൽ പുതിയ കര സംരക്ഷണ മേഖലകൾ സ്ഥാപിക്കാനാണ് പദ്ധതി ലക്ഷ്യമിടുന്നത്. കുറഞ്ഞത് 5,000 ഹെക്ടർ നാശം സംഭവിച്ച ഭൂമി പുനരുജ്ജീവിപ്പിക്കും. കുറഞ്ഞത് 50,000 പേർക്ക് നേരിട്ട് പ്രയോജനം ലഭിക്കും. ഇവരിൽ പകുതിയും സ്ത്രീകളായിരിക്കും. സംസ്ഥാനതല ഒ ഇ സി എം ഏകോപന സംവിധാനങ്ങളും നിരീക്ഷണം, റിപ്പോർട്ടിങ്, പരിശോധന എന്നിവയ്ക്കുള്ള സംവിധാനവും സ്ഥാപിക്കും. മാർഗനിർദേശങ്ങളും പദ്ധതിയും ചേർന്ന് കുൻമിങ് മോൺട്രിയൽ ആഗോള ജൈവവൈവിധ്യ ചട്ടക്കൂടിന് കീഴിലുള്ള ഇന്ത്യയുടെ പ്രതിബദ്ധതകൾ പ്രാദേശികതലത്തിൽ അംഗീകൃത സംരക്ഷണ മേഖലകളായി പ്രാവർത്തികമാക്കാൻ സഹായിക്കും.

.