നഗരത്തിൽനിന്ന് സ്വന്തം ഗ്രാമത്തിലേക്കുള്ള യാത്ര. വീട്ടിലെ മുതിർന്നവരുടെ കൈയിൽനിന്ന് നെറ്റിയിൽ ചുവന്ന കുറി. തലയിൽ മഞ്ഞനിറമുള്ള ധാന്യമുളകൾ. പുറത്താകട്ടെ ആകാശത്ത് പട്ടങ്ങളും മുളകൊണ്ടുള്ള വലിയ ഊഞ്ഞാലുകളും. നേപ്പാളിലെ നവരാത്രിക്കാലം ദേവിയെ ആരാധിക്കുന്നതിനൊപ്പം കുടുംബത്തിലേക്കും ബാല്യത്തിന്റെ ഓർമകളിലേക്കുമുള്ള മടക്കയാത്രയാണ്. ദശൈൻ എന്നാണ് ഈ ആഘോഷത്തിന്റെ പേര്.
ഹിമാലയത്തിന്റെ മടിയിൽ വളർന്ന വിശ്വാസം
ഇന്ത്യൻ ഉപഭൂഖണ്ഡവുമായുള്ള നൂറ്റാണ്ടുകളുടെ സാംസ്കാരികബന്ധങ്ങളിലൂടെ നേപ്പാളിൽ ഹിന്ദുമതം വളർന്നു. പ്രാദേശിക ദേവതാരാധനകളും ബൗദ്ധവിശ്വാസങ്ങളും താന്ത്രികപാരമ്പര്യങ്ങളും അതിനൊപ്പം നിലനിന്നു. അഞ്ചാം നൂറ്റാണ്ടുമുതലെങ്കിലും കാഠ്മണ്ഡു താഴ്‌വരയിലെ കലകളിലും ക്ഷേത്രനിർമാണത്തിലും ഹിന്ദു–ബൗദ്ധ പാരമ്പര്യങ്ങളുടെ സംഗമം കാണാമെന്ന് യുനെസ്കോ വ്യക്തമാക്കുന്നു.
മധ്യകാലത്തെ മല്ല രാജാക്കന്മാരുടെ കാലത്ത് ദേവീആരാധനയ്ക്ക് കൊട്ടാരജീവിതത്തിലും വലിയ സ്ഥാനമുണ്ടായി. അവരുടെ ആരാധനാദേവതയായ തലേജു ഭവാനിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ക്ഷേത്രങ്ങളും ചടങ്ങുകളും ദശൈന്റെ ചരിത്രത്തിൽ പ്രധാനമാണ്. നേപ്പാളിലെ വിവിധ സമൂഹങ്ങൾ ഈ ആഘോഷത്തിന് സ്വന്തം ആചാരങ്ങളും കുടുംബപാരമ്പര്യങ്ങളും നൽകി.
നൂറ്റാണ്ടുകളുടെ പഴക്കം, പതിനഞ്ചു ദിവസത്തെ ആഘോഷം
മധ്യകാല രാജകൊട്ടാരപാരമ്പര്യങ്ങളിലേക്ക് വേരുകളുള്ള ആഘോഷമാണ് ദശൈൻ. കാഠ്മണ്ഡുവിൽ മഹേന്ദ്ര മല്ല 1564-ൽ പണികഴിപ്പിച്ച തലേജു ക്ഷേത്രം ഈ ദേവീആരാധനയുടെ ചരിത്രസാക്ഷ്യങ്ങളിലൊന്നാണ്. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ നിർമാണവർഷം ഉത്സവത്തിന്റെ തുടക്കവർഷമല്ല; അതിനു മുമ്പേ വളർന്ന ആരാധനാപാരമ്പര്യത്തിന്റെ അടയാളമാണ്.
ശരത്കാലത്തെ ദശൈൻ ഘടസ്ഥാപനത്തിൽ തുടങ്ങി കോജാഗ്രത് പൗർണമിവരെ പതിനഞ്ചു ദിവസം നീളുന്നു. ആദ്യത്തെ ഒൻപതു ദിവസത്തെ ദുർഗാരാധനയും പത്താം ദിവസത്തെ വിജയദശമിയുമാണ് കേന്ദ്രം. അതിനുശേഷവും ബന്ധുസന്ദർശനങ്ങളും അനുഗ്രഹം സ്വീകരിക്കലും തുടരുന്നു.
മഹിഷാസുരനെ തോൽപ്പിച്ച അതേ ദുർഗ്ഗ
നമുക്ക് പരിചിതമായ ദുർഗ്ഗയുടെ മഹിഷാസുരവധം തന്നെയാണ് നേപ്പാളിലെ ദശൈന്റെയും പ്രധാന പുരാണപശ്ചാത്തലം. ദേവന്മാരുടെ ശക്തികൾ ഒന്നിച്ചുചേർന്ന ദുർഗ്ഗ, അധർമ്മത്തിന്റെ പ്രതീകമായ മഹിഷാസുരനെ പരാജയപ്പെടുത്തുന്നു.
അതുകൊണ്ട് ദേവി ഇവിടെ സംരക്ഷകയായ അമ്മയും അനീതിക്കെതിരെ പോരാടുന്ന ശക്തിയുമാണ്. ഭയത്തെയും ദുഷ്ടശക്തികളെയും അതിജീവിച്ച് കുടുംബത്തിനും സമൂഹത്തിനും നന്മയുണ്ടാകണമെന്ന പ്രാർഥനയാണ് ആഘോഷത്തിന്റെ ഉള്ളടക്കം.
പൂജാമുറിയിൽ മുളയ്ക്കുന്ന വയലിന്റെ ഓർമ
ഘടസ്ഥാപനത്തോടെ കലശം സ്ഥാപിക്കുകയും ബാർലി വിത്തുകൾ മുളപ്പിക്കാൻ വയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. വളർന്നുവരുന്ന മഞ്ഞനിറമുള്ള ഇളംമുളകളാണ് ജമറ. വിജയദശമിയിൽ ഇവ അനുഗ്രഹമായി നൽകും.
കാർഷികജീവിതവുമായി ചേർന്നുനിൽക്കുന്ന മനോഹരമായ ചടങ്ങാണിത്. മഴക്കാലത്തിനുശേഷമുള്ള വിളവെടുപ്പിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് ദശൈൻ വരുന്നത്. വിത്ത് മുളയ്ക്കുന്നതും ഭക്ഷ്യസമൃദ്ധിക്കായുള്ള പ്രാർഥനയും ഒരുമിക്കുമ്പോൾ, കൃഷിയെ ആശ്രയിച്ചിരുന്ന മുൻതലമുറകളുടെ ജീവിതം പൂജാമുറിയിലും തെളിയുന്നു.
വർഷത്തിലൊരിക്കൽ തുറക്കുന്ന ദേവിയുടെ വാതിൽ
മഹാഷ്ടമിയിലും മഹാനവമിയിലും ശക്തിക്ഷേത്രങ്ങളിൽ പ്രത്യേക ആരാധനകൾ നടക്കുന്നു. ചില ക്ഷേത്രങ്ങളിലും കുടുംബപാരമ്പര്യങ്ങളിലും മൃഗബലി ആചാരത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്; എല്ലാ കുടുംബങ്ങളുടെയും ആഘോഷരീതി ഒരുപോലെയല്ല.
കാഠ്മണ്ഡുവിലെ തലേജു ക്ഷേത്രം പൊതുഭക്തർക്കായി വർഷത്തിലൊരിക്കൽ, ദശൈന്റെ മഹാനവമിയിൽ തുറക്കുന്നത് വലിയ ആകർഷണമാണ്. കാഠ്മണ്ഡു താഴ്‌വരയിലെ ചില ഇടങ്ങളിൽ നടക്കുന്ന പായാ വാൾഘോഷയാത്രകളും ശ്രദ്ധേയമാണ്. ദേവീവിശ്വാസവും പഴയ രാജകീയ–യോദ്ധൃപാരമ്പര്യവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഇത്തരം ചടങ്ങുകളിൽ കാണാം.
മുതിർന്നവരുടെ കൈകളിൽനിന്ന് അടുത്ത തലമുറയിലേക്ക്
വിജയദശമിയിൽ അരിയും തൈരും ചുവന്ന വർണപ്പൊടിയും ചേർത്ത ടീക മുതിർന്നവർ ഇളയവരുടെ നെറ്റിയിൽ ചാർത്തുന്നു. ജമറ നൽകി ആയുസ്സിനും സമൃദ്ധിക്കും അനുഗ്രഹിക്കുന്നു. കുടുംബപാരമ്പര്യമനുസരിച്ച് രീതികളിൽ വ്യത്യാസങ്ങളുണ്ട്.
പഠനത്തിനും ജോലിക്കുമായി അകലെയായവർ വീട്ടിലെത്തുന്നു. പുതുവസ്ത്രങ്ങളും സമ്മാനങ്ങളും സദ്യയും ബന്ധുസന്ദർശനങ്ങളും ആഘോഷത്തിന്റെ ഭാഗമാകുന്നു. ഇവിടെ ധർമ്മവിജയത്തിന്റെ സന്തോഷം തലമുറകൾ തമ്മിലുള്ള സ്നേഹമായി മാറുന്നു.
പട്ടത്തിനും ഊഞ്ഞാലിനും ചുറ്റും പുതുതലമുറ
കുട്ടികൾക്കും കൗമാരക്കാർക്കും ദശൈൻ പട്ടംപറത്തലിന്റെയും പിങ് എന്ന വലിയ മുളയൂഞ്ഞാലിന്റെയും കാലമാണ്. ഗ്രാമവാസികൾ ചേർന്നൊരുക്കുന്ന ഊഞ്ഞാലുകൾ കളിക്കൊപ്പം സാമൂഹികമായ ഒത്തുചേരലിനും ഇടമൊരുക്കുന്നു. കുടുംബത്തിലെ ടീകച്ചടങ്ങുകളിൽ പങ്കെടുക്കുന്നതിലൂടെ ആചാരങ്ങളും ബന്ധങ്ങളും പുതുതലമുറ നേരിട്ട് പരിചയപ്പെടുന്നു.
ഇപ്പോൾ കോളേജ് ആഘോഷങ്ങൾ പാരമ്പര്യത്തിന് പുതിയ വേദികളുമൊരുക്കുന്നു. കാഠ്മണ്ഡുവിലെ SAIM Events Club-ന്റെ 2024 ദശൈൻ പരിപാടിയുടെ പ്രഖ്യാപനത്തിൽ ടീകച്ചടങ്ങുകൾ, നാടോടിനൃത്തം, പരമ്പരാഗത ഭക്ഷണം, പട്ടംപറത്തൽ, ഊഞ്ഞാൽ എന്നിവയ്ക്കൊപ്പം ആധുനിക സംഗീതവും ഉൾപ്പെടുത്തിയിരുന്നു. മൊബൈൽ ആപ്പിലൂടെയുള്ള ടിക്കറ്റ് വിൽപ്പനയും അതിന്റെ ഭാഗമായിരുന്നു.
യുവാക്കൾക്ക് പരിചിതമായ സംഗീതവും സാങ്കേതികവിദ്യയും ചേർത്തുകൊണ്ട് പഴയ ആഘോഷത്തെ പുതിയ സാമൂഹികവേദികളിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നതിന്റെ ഉദാഹരണമാണിത്.
Sources
- UNESCO — Kathmandu Valley — Hindu–Buddhist cultural history. UNESCO World Heritage Centre
- UNESCO — Kathmandu Valley Conservation Report — Taleju Temple and its construction history. whc.unesco.org
- Nepal Tourism Board — Dashain — Rituals, Taleju access and sword processions. Nepal Tourism Board
- Volunteers Initiative Nepal — Dashain — Mythology, harvest traditions and family reunions. Volunteers Initiative Nepal
- Peoples of Nepal — Ghatasthapana — Ritual sowing of barley. Peoples of Nepal
- Nepal Tourism Board — Visiting Nepal During Dashain — Tika, jamara, kites and bamboo swings. ntb.gov.np
- SAIM Events Club — Dashain Fest 2024 Announcement, hosted by Hamro Patro — Youth activities and contemporary festival programming. Hamro Patro
