ജയ്പുർ, 2026 ഒക്ടോബർ 14 –
പട്ടികവർഗ വിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ടവരാണെന്ന കാരണത്താൽ മാത്രം ഹിന്ദു ആചാരങ്ങൾ പിന്തുടരുന്ന ദമ്പതികൾക്ക് ഹിന്ദു വിവാഹനിയമത്തിന്റെ ആനുകൂല്യം നിഷേധിക്കാനാവില്ലെന്ന് രാജസ്ഥാൻ ഹൈക്കോടതി. 2026 ഒക്ടോബർ 8ന് ജസ്റ്റിസുമാരായ സുധേഷ് ബൻസാൽ, രവി ചിരാനിയ എന്നിവരടങ്ങിയ ഡിവിഷൻ ബെഞ്ചാണ് വിധി പുറപ്പെടുവിച്ചത്. മീണ സമുദായത്തിൽപ്പെട്ട ലക്ഷ്മി മീണ സമർപ്പിച്ച അപ്പീൽ അനുവദിച്ച കോടതി, ഭർത്താവ് ബഹാദൂർ സിങ് മീണയുമായുള്ള വിവാഹബന്ധം പരസ്പര സമ്മതപ്രകാരം വേർപെടുത്തി. ലക്ഷ്മി മീണയ്ക്കുവേണ്ടി അഭിഭാഷകരായ സുധീർ യാദവ്, മംഗൾ സിങ് സൈനി, രാജേഷ് കുമാർ യാദവ് എന്നിവർ ഹാജരായി. ബഹാദൂർ സിങ് മീണയ്ക്കുവേണ്ടി അഭിഭാഷകൻ അവിനാശ് ഫെനിൻ ഹാജരായി. വിവാഹമോചനം അനുവദിക്കാതിരുന്ന കോട്ട കുടുംബക്കോടതിയുടെ 2025 സെപ്റ്റംബർ 3ലെ ഉത്തരവ് റദ്ദാക്കിക്കൊണ്ടാണ് ഹൈക്കോടതിയുടെ തീരുമാനം.
2017ൽ വിവാഹിതരായ ദമ്പതികൾ 2021 മുതൽ വേർപിരിഞ്ഞ് താമസിച്ചു
രാജസ്ഥാനിലെ കോട്ട ജില്ലയിൽപ്പെട്ട ലക്ഷ്മി മീണയും ഝലാവാർ ജില്ലയിൽപ്പെട്ട ബഹാദൂർ സിങ് മീണയും 2017 ജൂൺ 12നാണ് വിവാഹിതരായത്.
ഹിന്ദു ആചാരപ്രകാരം അഗ്നിയെ സാക്ഷിയാക്കി ഏഴ് ചുവടുകൾ വയ്ക്കുന്ന സപ്തപദി ചടങ്ങുൾപ്പെടെ നടത്തിയാണ് വിവാഹം നടന്നത്.
വിവാഹജീവിതത്തിന്റെ ആദ്യ മൂന്ന് വർഷത്തിനിടെ ഇരുവരും തമ്മിൽ ഗുരുതരമായ അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങൾ ഉടലെടുത്തു. പിന്നീട് പ്രശ്നങ്ങൾ രൂക്ഷമായതോടെ ദാമ്പത്യബന്ധം തുടരാനാവാത്ത സാഹചര്യമുണ്ടായി.
2021 മുതൽ ഇരുവരും വേർപിരിഞ്ഞാണ് താമസിച്ചിരുന്നത്. ദാമ്പത്യബന്ധം പുനഃസ്ഥാപിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്ന് വ്യക്തമായതോടെ പരസ്പര സമ്മതത്തോടെ വിവാഹമോചനം നേടാൻ തീരുമാനിക്കുകയായിരുന്നു.
വിവാഹമോചന കരാർ തയ്യാറാക്കിയെങ്കിലും കുടുംബക്കോടതി അപേക്ഷ തള്ളി
2024 സെപ്റ്റംബർ 15ന് ദമ്പതികൾ പരസ്പര സമ്മതത്തോടെ വിവാഹബന്ധം അവസാനിപ്പിക്കുന്നതിനുള്ള രേഖ തയ്യാറാക്കി.
തുടർന്ന് 2024 സെപ്റ്റംബർ 22ന് ഹഡോതി ആദിവാസി മീണ സാമൂഹിക പരിഷ്കരണ സംഘടന വിവാഹബന്ധം അവസാനിപ്പിച്ചതായി സാക്ഷ്യപത്രവും നൽകി.
ഈ രേഖകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ 2024 ഒക്ടോബർ ഒന്നിന് ലക്ഷ്മി മീണ കോട്ട കുടുംബക്കോടതിയിൽ വിവാഹമോചന ഹർജി സമർപ്പിച്ചു.
ഭർത്താവ് വിവാഹമോചന ആവശ്യത്തെ എതിർത്തിരുന്നില്ല. എന്നാൽ മീണ സമുദായത്തിലെ വിവാഹമോചനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ആചാരങ്ങളും നടപടിക്രമങ്ങളും എന്താണെന്ന് കൃത്യമായി വ്യക്തമാക്കിയിട്ടില്ലെന്നും ആ ആചാരങ്ങൾ പാലിച്ചാണ് വിവാഹബന്ധം അവസാനിപ്പിച്ചതെന്ന് തെളിയിച്ചിട്ടില്ലെന്നും കുടുംബക്കോടതി കണ്ടെത്തി.
ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ 2025 സെപ്റ്റംബർ 3ന് കുടുംബക്കോടതി ഹർജി തള്ളി. ഈ തീരുമാനത്തിനെതിരെയാണ് ലക്ഷ്മി മീണ രാജസ്ഥാൻ ഹൈക്കോടതിയെ സമീപിച്ചത്.
പട്ടികവർഗക്കാർക്ക് ഹിന്ദു വിവാഹനിയമം ബാധകമല്ലെന്ന വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് കോടതി വ്യക്തത നൽകി
1955ലെ ഹിന്ദു വിവാഹനിയമത്തിലെ രണ്ടാം വകുപ്പിന്റെ രണ്ടാം ഉപവകുപ്പാണ് കേസിലെ പ്രധാന നിയമപ്രശ്നമായത്.
ഈ വ്യവസ്ഥപ്രകാരം, കേന്ദ്രസർക്കാർ ഔദ്യോഗിക വിജ്ഞാപനത്തിലൂടെ പ്രത്യേകമായി നിർദേശിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിൽ പട്ടികവർഗ വിഭാഗങ്ങളിൽപ്പെട്ടവർക്ക് ഹിന്ദു വിവാഹനിയമം സാധാരണയായി ബാധകമല്ല.
എന്നാൽ ഈ ഒഴിവാക്കൽ വ്യവസ്ഥയുടെ ലക്ഷ്യം പട്ടികവർഗ സമൂഹങ്ങളുടെ പരമ്പരാഗത ആചാരങ്ങളും വിവാഹരീതികളും സംരക്ഷിക്കുകയാണെന്ന് ഹൈക്കോടതി വ്യക്തമാക്കി.
പട്ടികവർഗ വിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ട വ്യക്തികൾ സ്വമേധയാ ഹിന്ദു മതാചാരങ്ങളും വിവാഹരീതികളും പിന്തുടരുന്നുണ്ടെങ്കിൽ അവരെ ഹിന്ദു വിവാഹനിയമത്തിന്റെ പരിധിയിൽനിന്ന് ഒഴിവാക്കേണ്ടതില്ലെന്നാണ് കോടതിയുടെ വ്യാഖ്യാനം.
ഇത്തരം സാഹചര്യങ്ങളിൽ ദമ്പതികളെ നിർബന്ധമായി പരമ്പരാഗത സമുദായ കോടതികളിലേക്ക് അയയ്ക്കുന്നത് ശരിയായ സമീപനമല്ലെന്നും ബെഞ്ച് വ്യക്തമാക്കി.
ഹിന്ദു ആചാരപ്രകാരം വിവാഹം നടന്നുവെന്ന് ഇരുകക്ഷികളും സമ്മതിച്ചത് നിർണായകമായി
ലക്ഷ്മി മീണയും ബഹാദൂർ സിങ് മീണയും ഹിന്ദു മതവും ആചാരങ്ങളും പിന്തുടരുന്നവരാണെന്ന കാര്യത്തിൽ തർക്കമുണ്ടായിരുന്നില്ല.
അഗ്നിക്ക് ചുറ്റും ഏഴ് ചുവടുകൾ വയ്ക്കുന്ന സപ്തപദി ചടങ്ങിലൂടെയാണ് വിവാഹം നടന്നതെന്നും ഇരുവരും സമ്മതിച്ചിരുന്നു.
ഹിന്ദു വിവാഹരീതികളിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമായ ഏതെങ്കിലും പ്രത്യേക സമുദായ ആചാരം പിന്തുടർന്നിരുന്നുവെന്ന് ഇരുകക്ഷികളും വാദിച്ചിട്ടില്ല.
ഈ സാഹചര്യത്തിൽ പട്ടികവർഗ വിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ടവരാണെന്ന കാരണത്താൽ മാത്രം ഹിന്ദു വിവാഹനിയമപ്രകാരമുള്ള വിവാഹമോചനം നിഷേധിക്കാനാവില്ലെന്ന് കോടതി കണ്ടെത്തി.
സുപ്രീംകോടതിയുടെയും ഡൽഹി ഹൈക്കോടതിയുടെയും മുൻവിധികൾ രാജസ്ഥാൻ ഹൈക്കോടതി അംഗീകരിച്ചു
ലബിഷ്വർ മാഞ്ചിയും പ്രാൺ മാഞ്ചിയും തമ്മിലുള്ള കേസിൽ സുപ്രീംകോടതി സ്വീകരിച്ച നിയമവ്യാഖ്യാനമാണ് രാജസ്ഥാൻ ഹൈക്കോടതി പ്രധാനമായും പരിഗണിച്ചത്.
പട്ടികവർഗ വിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ടവരാണെങ്കിലും ഹിന്ദു ആചാരങ്ങൾ പിന്തുടരുന്നവരുടെ പിന്തുടർച്ചാവകാശ തർക്കങ്ങളിൽ ഹിന്ദു പിന്തുടർച്ചാവകാശ നിയമം ബാധകമാകാമെന്നായിരുന്നു ആ കേസിലെ തീരുമാനം.
സത്പ്രകാശ് മീണയും അൽക്ക മീണയും തമ്മിലുള്ള കേസിൽ ഡൽഹി ഹൈക്കോടതി സ്വീകരിച്ച നിലപാടും ബെഞ്ച് പരിശോധിച്ചു.
ഹിന്ദു ആചാരങ്ങൾ പിന്തുടരുന്ന മീണ സമുദായ ദമ്പതികൾക്ക് ഹിന്ദു വിവാഹനിയമപ്രകാരം വിവാഹമോചനം അനുവദിക്കാമെന്നായിരുന്നു ആ വിധി.
പട്ടികവർഗ സമൂഹങ്ങളുടെ ആചാരങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കാനുള്ള നിയമവ്യവസ്ഥ, ഹിന്ദു ആചാരങ്ങൾ സ്വമേധയാ പിന്തുടരുന്നവരെ നിയമപരമായ പരിരക്ഷയിൽനിന്ന് ഒഴിവാക്കാനുള്ളതല്ലെന്ന നിലപാടാണ് രാജസ്ഥാൻ ഹൈക്കോടതിയും സ്വീകരിച്ചത്.
അഞ്ചുവർഷമായി വേർപിരിഞ്ഞ ദമ്പതികൾക്ക് ആറുമാസത്തെ കാത്തിരിപ്പുകാലം ഒഴിവാക്കി
ഹിന്ദു വിവാഹനിയമത്തിലെ 13 ബി വകുപ്പ് പ്രകാരം പരസ്പര സമ്മതത്തോടെയുള്ള വിവാഹമോചനത്തിന് ആവശ്യമായ വ്യവസ്ഥകൾ ദമ്പതികൾ പാലിച്ചിട്ടുണ്ടെന്ന് ഹൈക്കോടതി കണ്ടെത്തി.
ഇരുവരും അഞ്ചുവർഷത്തിലേറെയായി വേർപിരിഞ്ഞ് താമസിക്കുകയാണ്. വിവാഹബന്ധം പുനഃസ്ഥാപിക്കാനുള്ള സാധ്യതയില്ലെന്നും വിവാഹമോചനത്തിനുള്ള തീരുമാനം പരസ്പര സമ്മതത്തോടെയാണെന്നും കോടതി വിലയിരുത്തി.
ഇരുവർക്കും കുട്ടികളില്ലെന്നും ജീവനാംശം സംബന്ധിച്ച പ്രശ്നങ്ങൾ അന്തിമമായി പരിഹരിച്ചിട്ടുണ്ടെന്നും കോടതി രേഖപ്പെടുത്തി. ഇരുവരും തമ്മിൽ മറ്റ് സിവിൽ, ക്രിമിനൽ കേസുകളൊന്നും നിലനിൽക്കുന്നില്ലെന്നും അഭിഭാഷകർ അറിയിച്ചു.
ഈ സാഹചര്യത്തിൽ വിവാഹമോചനത്തിനുള്ള ആറുമാസത്തെ നിർബന്ധിത കാത്തിരിപ്പുകാലം ഒഴിവാക്കാനും കോടതി തീരുമാനിച്ചു.
അമർദീപ് സിങ്ങും ഹർവീൺ കൗറും തമ്മിലുള്ള കേസിൽ സുപ്രീംകോടതി സ്വീകരിച്ച നിലപാട് പരിഗണിച്ചാണ് കാത്തിരിപ്പുകാലം ഒഴിവാക്കിയത്.
കോട്ട കുടുംബക്കോടതിയുടെ ഉത്തരവ് റദ്ദാക്കി; ദമ്പതികൾക്ക് വിവാഹമോചനം അനുവദിച്ചു
2026 ഒക്ടോബർ 8ലെ വിധിയിലൂടെ കോട്ട കുടുംബക്കോടതിയുടെ 2025 സെപ്റ്റംബർ 3ലെ ഉത്തരവ് രാജസ്ഥാൻ ഹൈക്കോടതി റദ്ദാക്കി.
2017 ജൂൺ 12ന് നടന്ന ലക്ഷ്മി മീണയുടെയും ബഹാദൂർ സിങ് മീണയുടെയും വിവാഹം ഹിന്ദു വിവാഹനിയമത്തിലെ 13 ബി വകുപ്പ് പ്രകാരം പരസ്പര സമ്മതത്തോടെ വേർപെടുത്തി.
ഇതോടെ ഇരുവരുടെയും വിവാഹബന്ധം നിയമപരമായി അവസാനിച്ചു. വിവാഹമോചന ഉത്തരവ് തയ്യാറാക്കാൻ കോടതി രജിസ്ട്രിക്ക് നിർദേശം നൽകി. ബന്ധപ്പെട്ട രേഖകൾ കുടുംബക്കോടതിയിലേക്ക് തിരിച്ചയയ്ക്കാനും ഉത്തരവിട്ടു.
രാജസ്ഥാനിലെ സമാന വിവാഹമോചന കേസുകളിൽ നിയമവ്യാഖ്യാനം നിർണായകമാകും
രാജസ്ഥാനിൽ ഹിന്ദു ആചാരങ്ങൾ പിന്തുടരുന്ന പട്ടികവർഗ ദമ്പതികളുടെ വിവാഹമോചന ഹർജികൾ പരിഗണിക്കുമ്പോൾ ഈ വിധിയിലെ നിയമവ്യാഖ്യാനം പ്രസക്തമാകും. എന്നാൽ എല്ലാ പട്ടികവർഗ വിഭാഗങ്ങൾക്കും ഹിന്ദു വിവാഹനിയമം സ്വമേധയാ ബാധകമാകുമെന്ന് കോടതി പ്രഖ്യാപിച്ചിട്ടില്ല. ദമ്പതികൾ യഥാർഥത്തിൽ പിന്തുടരുന്ന മതാചാരങ്ങളും വിവാഹരീതികളും കേസിലെ തെളിവുകളും നിർണായകമാണ്.
സാമൂഹികമായി, പട്ടികവർഗ സമൂഹങ്ങളുടെ പരമ്പരാഗത ആചാരങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കുന്നതിനൊപ്പം ഹിന്ദു വിവാഹരീതികൾ സ്വീകരിച്ച വ്യക്തികളുടെ നിയമപരമായ അവകാശങ്ങളും പരിഗണിക്കേണ്ടതിന്റെ പ്രാധാന്യമാണ് വിധി വ്യക്തമാക്കുന്നത്. ജുഡീഷ്യറിയുടെ തലത്തിൽ, നിയമത്തിലെ ഒഴിവാക്കൽ വ്യവസ്ഥയുടെ ലക്ഷ്യം പരിശോധിച്ചുകൊണ്ട് വ്യക്തികളുടെ വിവാഹബന്ധവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട അവകാശങ്ങൾ നിർണയിക്കണമെന്ന സമീപനമാണ് ഹൈക്കോടതി സ്വീകരിച്ചത്.
