ദേവിയെ വരവേൽക്കുന്ന പാട്ടുകൾ, അലങ്കരിച്ച പൂജാപന്തലുകൾ, ആരതിയുടെ വെളിച്ചം, താളവാദ്യങ്ങളുടെ മുഴക്കം. ശരത്കാലത്ത് ത്രിപുരയിലെ ദുർഗാപൂജയ്ക്ക് ഭക്തിയുടെയും കൂട്ടായ സന്തോഷത്തിന്റെയും നിറമാണ്. രാജകുടുംബത്തിന്റെ പഴയ ആരാധനാപാരമ്പര്യവും ബംഗാളി പൂജാരീതികളും ജനങ്ങളുടെ കലാപരിപാടികളും ഈ ആഘോഷത്തിൽ ഒന്നിക്കുന്നു.

ത്രിപുരയിൽ നവരാത്രിയുടെ പ്രധാന ആഘോഷരൂപം ദുർഗാപൂജയാണ്. ആദ്യദിവസങ്ങളിൽ ദേവീആരാധനയും ഒരുക്കങ്ങളും നടക്കുമ്പോൾ ഷഷ്ഠി മുതൽ വിജയദശമി വരെയാണ് പൊതുആഘോഷം കൂടുതൽ സജീവമാകുന്നത്.

രാജകീയ പൂജയുടെ വഴിയിലൂടെ

അഗർത്തലയിലെ ഉജ്ജയന്ത കൊട്ടാരത്തിനു മുന്നിലുള്ള ദുർഗാബാരി ത്രിപുരയുടെ ദുർഗാപൂജാപാരമ്പര്യത്തിലെ പ്രധാന കേന്ദ്രമാണ്. രാജവംശം ആരംഭിച്ച ആരാധനയുടെ തുടർച്ചയായി ഇവിടെ പൂജ നടക്കുന്നു. സർക്കാർ പിന്തുണയും മുൻ രാജകുടുംബത്തിന്റെ പങ്കാളിത്തവും ഈ പാരമ്പര്യത്തിന്റെ പ്രത്യേകതകളാണ്.

മഹിഷാസുരനെ പരാജയപ്പെടുത്തിയ ദുർഗയുടെ കഥയാണ് ആഘോഷത്തിന്റെ പ്രധാന ഐതീഹ്യം. ദേവന്മാരെ കീഴടക്കിയ അസുരനെ നേരിടാൻ അവരുടെ ശക്തികൾ ഒന്നിച്ച് ദേവിയായി അവതരിച്ചു. ആയുധങ്ങളേന്തിയ ദേവി മഹിഷാസുരനെ വധിച്ച് ലോകത്തെ രക്ഷിച്ചു. തിന്മയ്ക്കുമേൽ നന്മ നേടിയ വിജയമായാണ് ഭക്തർ ഈ കഥയെ കാണുന്നത്.

ത്രിപുരയുടെ ദേവീവിശ്വാസത്തിൽ ഉദയ്പൂരിലെ ത്രിപുരസുന്ദരി ക്ഷേത്രത്തിനും പ്രധാന സ്ഥാനമുണ്ട്. ‘മാതാബാരി’ എന്നാണ് നാട്ടുകാർ അതിനെ സ്നേഹത്തോടെ വിളിക്കുന്നത്. സതിയുടെ വലതുപാദം ഇവിടെ പതിച്ചെന്നാണ് ശക്തിപീഠ ഐതീഹ്യം. മഹാരാജാ ധന്യ മാണിക്യൻ 1501-ൽ പണികഴിപ്പിച്ച ക്ഷേത്രമാണിത്. ദുർഗാബാരിയിലെ രാജകീയ പൂജയും മാതാബാരിയിലെ ആരാധനയും ത്രിപുരയുടെ വിശ്വാസജീവിതത്തിന് സ്വന്തം ചരിത്രം നൽകുന്നു.

ഒമ്പതു ദിവസത്തെ ആരാധന, ഒമ്പതു സസ്യങ്ങളുടെ പൂജ

നവരാത്രിക്കുമുമ്പുതന്നെ പ്രതിമകളും പൂജാവേദികളും ഒരുക്കുന്നു. ആദ്യദിവസങ്ങളിൽ വീടുകളിലും ആരാധനാകേന്ദ്രങ്ങളിലും ദേവീപൂജയും സ്തുതികളും പാരായണവും കുടുംബപാരമ്പര്യമനുസരിച്ച് തുടരുന്നു.

ഷഷ്ഠിയിലെ ബോധനത്തോടെയാണ് പ്രധാന ദുർഗാപൂജാചടങ്ങുകൾ ആരംഭിക്കുന്നത്. ദേവിയെ ഉണർത്തി വരവേൽക്കുന്നതാണ് ബോധനം. തുടർന്ന് പൂജ സ്വീകരിക്കാൻ ദേവിയെ ക്ഷണിക്കുന്ന ആമന്ത്രണവും പവിത്രീകരണച്ചടങ്ങുകളും നടക്കുന്നു.

സപ്തമിയിൽ നവപത്രികയ്ക്ക് ആചാരസ്നാനം നടത്തുന്നു. ബംഗാളി പൂജാരീതി പിന്തുടരുന്ന ആഘോഷങ്ങളിൽ ഒമ്പതു സസ്യങ്ങൾ ചേർത്താണ് നവപത്രിക ഒരുക്കുന്നത്. അവ വാഴ, ചേമ്പ്, മഞ്ഞൾ, ജയന്തി, കൂവളം, മാതളം, അശോകം, മാൻകച്ചു, നെൽച്ചെടി എന്നിവയാണ്. ജയന്തി സെസ്ബാനിയ വിഭാഗത്തിലെ സസ്യവും മാൻകച്ചു വലിയ ഇലകളുള്ള അലോക്കേഷ്യ വിഭാഗത്തിലെ സസ്യവുമാണ്.

ഈ സസ്യക്കൂട്ടത്തിൽ ദേവിയുടെ സാന്നിധ്യം സങ്കൽപ്പിക്കുന്നു. ആചാരസ്നാനത്തിനുശേഷം വസ്ത്രമണിയിച്ച് പൂജാവേദിയിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. പ്രകൃതിയിലും സസ്യങ്ങളിലും ദേവീശക്തിയെ കാണുന്ന ആരാധനയാണിത്.

മഹാഷ്ടമിയിൽ പ്രധാന പൂജയും പുഷ്പാഞ്ജലിയും നടക്കുന്നു. അഷ്ടമിയുടെ അവസാനവും നവമിയുടെ തുടക്കവും ചേരുന്ന സമയത്തെ സന്ധിപൂജയിൽ ദേവിയെ ചാമുണ്ഡാരൂപത്തിൽ ആരാധിക്കുന്നു. ചണ്ഡ–മുണ്ഡന്മാരെ വധിച്ച ദേവിയുടെ കഥയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ചടങ്ങാണിത്.

മഹാനവമിയിൽ പൂജയും ഹോമവും നിവേദ്യവും തുടരുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിന്റെയും പൂജാസമിതിയുടെയും പാരമ്പര്യമനുസരിച്ചാണ് ചടങ്ങുകളുടെ വിശദാംശങ്ങൾ.

അമ്മയുടെ വരവിന് പാട്ടും ചുവടുകളും

ദുർഗാപൂജയുടെ സംഗീതമുഖമാണ് ആഗമനി ഗാനങ്ങൾ. കൈലാസത്തിൽനിന്ന് മാതാപിതാക്കളുടെ വീട്ടിലേക്കെത്തുന്ന ഉമയെ വരവേൽക്കുന്നതാണ് അവയുടെ പ്രമേയം. മകളെ കാണാൻ കാത്തിരിക്കുന്ന അമ്മയുടെ സ്നേഹവും സന്തോഷവും ഗാനങ്ങളിൽ നിറയുന്നു.

ത്രിപുരയിലും ആഗമനി സംഗീതപരിപാടികൾക്ക് വേദികളുണ്ട്. ദേവിയുടെ വരവിനുള്ള കാത്തിരിപ്പിനെ പാട്ടിലൂടെ അവതരിപ്പിക്കുന്ന ഈ പാരമ്പര്യം പൂജയ്ക്ക് വൈകാരികമായൊരു ഭാവം നൽകുന്നു.

ബംഗാളി ദുർഗാപൂജയുടെ താളവാദ്യമായ ധാക്കും ആഘോഷത്തിന് അകമ്പടിയാകുന്നു. ഈ സാംസ്കാരികപാരമ്പര്യത്തിലെ ഭക്തിനൃത്തരൂപമാണ് ധുനുച്ചി നൃത്തം. ധൂപം പുകയുന്ന മൺപാത്രം കൈകളിലേന്തി ധാക്കിന്റെ താളത്തിനൊത്ത് ചുവടുവെക്കുന്നു. ശരീരചലനത്തിലൂടെയും താളത്തിലൂടെയും ദേവിക്ക് ഭക്തി സമർപ്പിക്കുന്നതാണ് അതിന്റെ ആശയം.

പൊതുപൂജാവേദികളിലെ സാംസ്കാരികപരിപാടികളും പന്തൽസന്ദർശനവും കുടുംബസംഗമങ്ങളും ആഘോഷത്തെ ജനങ്ങളുടെ ഉത്സവമാക്കി മാറ്റുന്നു. ആരാധനയ്ക്കൊപ്പം ഒരുമിച്ച് പാടാനും കലാപ്രകടനങ്ങൾ ആസ്വദിക്കാനും നാട്ടുകാർക്ക് അവസരം ലഭിക്കുന്നു.

വിജയദശമിയിൽ സമാപനപൂജയ്ക്കുശേഷം പ്രതിമകൾ നിമജ്ജനത്തിനായി ഘോഷയാത്രയായി കൊണ്ടുപോകുന്നു. ദേവിയെ യാത്രയയക്കുന്ന നിമിഷമാണത്. രാജകീയ ഓർമകളും പ്രകൃതിയെ ആദരിക്കുന്ന ആചാരങ്ങളും പാട്ടും പ്രാർഥനയും ചേർന്ന ത്രിപുരയുടെ ആഘോഷം, അടുത്ത വർഷത്തെ വരവിനുള്ള കാത്തിരിപ്പോടെ അവസാനിക്കുന്നു.

Sources

• Tripura Tourism — Durga Puja at Durgabari ttdcl.tripura.cloud
• Incredible India — Tripura Sundari Temple www.incredibleindia.gov.in
• Belur Math — Durga Puja Rituals, Legends and Agamani Songs belurmath.org
• Medico Ethnobotanical Study on Nine Divine Plants of Navapatrika www.sciencepub.net
• S. D. Barman Memorial Government Music College — Agomoni Programme Listings www.sdmgovtmusiccollege.in
• Ministry of Tourism — Durga Puja in Tripura and Cultural Events utsav.gov.in
• Drik Panchang — Dhunuchi Dance and Dhak www.drikpanchang.com