മുംബൈ, 2026 സെപ്റ്റംബർ 4 –

സ്വകാര്യ കരാറുകാരുടെ കീഴിൽ മലിനജല ടാങ്കുകളും സെപ്റ്റിക് ടാങ്കുകളും വൃത്തിയാക്കുന്നതിനിടെ മരിക്കുന്ന ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളുടെ കുടുംബങ്ങൾക്കും സർക്കാർ നഷ്ടപരിഹാരം ഉറപ്പാക്കണമെന്ന് ബോംബെ ഹൈക്കോടതി. തൊഴിലാളി സ്വകാര്യ സ്ഥാപനത്തിന് കീഴിലാണെന്ന കാരണത്താൽ നഷ്ടപരിഹാര ബാധ്യതയിൽ നിന്ന് സർക്കാരിനോ തദ്ദേശ സ്ഥാപനങ്ങൾക്കോ ഒഴിഞ്ഞുമാറാനാകില്ലെന്നും കോടതി വ്യക്തമാക്കി. 2026 ഓഗസ്റ്റ് 13ന് ജസ്റ്റിസ് ഭാരതി ഡാംഗ്രെ, ജസ്റ്റിസ് മഞ്ജുഷ ദേശ്പാണ്ഡെ എന്നിവരുടെ ഡിവിഷൻ ബെഞ്ചാണ് വിധി പറഞ്ഞത്. ശ്രാമിക് ജനതാ സംഘ്, രാജു പ്രഭാകർ മാധ്വെ, ശ്രേയസ് പാണ്ഡെ എന്നിവരായിരുന്നു ഹർജിക്കാർ. മഹാരാഷ്ട്ര സർക്കാരും താനെ മുനിസിപ്പൽ കോർപ്പറേഷൻ ഉൾപ്പെടെയുള്ളവരുമായിരുന്നു എതിർകക്ഷികൾ. ഹർജിക്കാർക്കായി സീനിയർ അഭിഭാഷക ഗായത്രി സിങ്, സുധ ഭരദ്വാജ്, ഖലീൽ റഹ്മാൻ എന്നിവർ ഹാജരായി. താനെ മുനിസിപ്പൽ കോർപ്പറേഷനായി എ.എസ്. റാവുവും സംസ്ഥാനത്തിനായി ഒ.എ. ചന്ദുർക്കർ, എസ്.എ. പ്രഭുണെ എന്നിവരും ഹാജരായി.

സ്വകാര്യ തൊഴിലാളിയെന്ന പേരിൽ നഷ്ടപരിഹാരം നിഷേധിക്കാനാകില്ല

സ്വകാര്യ സ്ഥാപനങ്ങൾക്കോ ഹൗസിങ് സൊസൈറ്റികൾക്കോ വേണ്ടി ജോലി ചെയ്യുന്നതിനിടെ ശുചീകരണ തൊഴിലാളി മരിച്ചാൽ നഷ്ടപരിഹാരത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തം സ്വകാര്യ സ്ഥാപനത്തിനോ കരാറുകാരനോ മാത്രമാണെന്ന മഹാരാഷ്ട്ര സർക്കാരിന്റെ നിലപാടാണ് കോടതി തള്ളിയത്. ഇതിന് അടിസ്ഥാനമായ 2019 ഡിസംബർ 12ലെ സർക്കാർ പ്രമേയത്തിലെ പതിനൊന്നാം വ്യവസ്ഥയും അതേ നിലപാട് ആവർത്തിച്ച 2025 ഏപ്രിൽ 30ലെ സർക്കാർ പ്രമേയത്തിലെ വ്യവസ്ഥയും കോടതി റദ്ദാക്കി. ഒരേ അപകടകരമായ ജോലി ചെയ്യുന്ന തൊഴിലാളികളെ തൊഴിലുടമയുടെ പേരിൽ വേർതിരിക്കുന്നത് സമത്വാവകാശത്തിന് വിരുദ്ധമാണെന്ന് കോടതി വ്യക്തമാക്കി.

ആദ്യം നഷ്ടപരിഹാരം നൽകേണ്ടത് സർക്കാർ

അപകടകരമായ ശുചീകരണ ജോലിക്കിടെ മരണം സംഭവിച്ചാൽ തൊഴിലാളിയുടെ കുടുംബത്തിന് സംസ്ഥാനമോ ബന്ധപ്പെട്ട തദ്ദേശ സ്ഥാപനമോ ആദ്യം നഷ്ടപരിഹാരം നൽകണം. പിന്നീട് തൊഴിലാളിയെ ജോലിക്ക് നിയോഗിച്ച സ്വകാര്യ സ്ഥാപനം, കരാറുകാരൻ, ഹൗസിങ് സൊസൈറ്റി എന്നിവരിൽ നിന്ന് ആ തുക തിരിച്ചുപിടിക്കാം. നഷ്ടപരിഹാരം ലഭിക്കാൻ മരിച്ച തൊഴിലാളിയുടെ കുടുംബം സ്വകാര്യ കരാറുകാരന്റെ പിന്നാലെ പോകേണ്ട സാഹചര്യം ഉണ്ടാകരുതെന്നാണ് കോടതി വ്യക്തമാക്കിയത്.

ആറുമാസത്തിനകം എല്ലാ മരണങ്ങളും കണ്ടെത്തണം

2013ലെ നിയമപ്രകാരം അപകടകരമായ ശുചീകരണ ജോലിക്കിടെ മഹാരാഷ്ട്രയിൽ മരിച്ച എല്ലാ തൊഴിലാളികളെയും ആറുമാസത്തിനകം കണ്ടെത്താൻ സംസ്ഥാന സർക്കാരിന് കോടതി നിർദേശം നൽകി. അർഹരായ ഓരോ തൊഴിലാളിയുടെയും ആശ്രിതർക്ക് 30 ലക്ഷം രൂപ വീതം നഷ്ടപരിഹാരം നൽകണം. സുപ്രീംകോടതി നേരത്തെ നിശ്ചയിച്ച നഷ്ടപരിഹാര മാനദണ്ഡത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് ഹൈക്കോടതിയുടെ നിർദേശം.

അഞ്ച് കുടുംബങ്ങൾക്ക് എട്ടാഴ്ചയ്ക്കകം തുക നൽകണം

ദേവീദാസ് ചന്ദ്രകാന്ത്, മഹാദേവ് ധോണ്ടിറാം സോപെ, സൂരജ് മാധ്വെ, ഘനശ്യാം കോരി, ഋതിക് കുർക്കുട്ടെ എന്നിവരുടെ കുടുംബങ്ങൾക്ക് അർഹമായ മുഴുവൻ നഷ്ടപരിഹാരവും ലഭിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിൽ താനെ മുനിസിപ്പൽ കോർപ്പറേഷൻ തുക നൽകണമെന്നും കോടതി ഉത്തരവിട്ടു. നൽകാനുള്ള തുക ബാക്കിയുണ്ടെങ്കിൽ ഓരോ കുടുംബത്തിനും 30 ലക്ഷം രൂപ വീതം വിധി വന്ന തീയതി മുതൽ എട്ടാഴ്ചയ്ക്കകം നൽകണം.

സുരക്ഷാ ചട്ടങ്ങൾ കർശനമായി നടപ്പാക്കണം

മലിനജല ടാങ്കുകളിലും സെപ്റ്റിക് ടാങ്കുകളിലും തൊഴിലാളികളെ ഇറക്കുമ്പോൾ ആവശ്യമായ സുരക്ഷാ ഉപകരണങ്ങളും പരിശീലനവും അടിയന്തര രക്ഷാസംവിധാനങ്ങളും ഉറപ്പാക്കേണ്ടതുണ്ട്. നിയമപരമായ സുരക്ഷാ സംവിധാനങ്ങൾ നിലവിലുണ്ടെങ്കിലും അവയുടെ നടപ്പാക്കലിൽ വീഴ്ചകളുണ്ടെന്ന് കോടതി ചൂണ്ടിക്കാട്ടി. അപകടകരമായ ശുചീകരണത്തിനിടെ മരിച്ച എല്ലാവരുടെയും സമഗ്രമായ വിവരങ്ങൾ സർക്കാരിന്റെ കൈവശമില്ലാത്തതും കോടതി പ്രത്യേകം രേഖപ്പെടുത്തി.

നഷ്ടപരിഹാരത്തിനൊപ്പം പുനരധിവാസവും ഉറപ്പാക്കണം

മരിച്ച തൊഴിലാളികളുടെ കുടുംബങ്ങൾക്ക് പണം നൽകുന്നതോടെ സർക്കാരിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തം അവസാനിക്കുന്നില്ലെന്നും കോടതി വ്യക്തമാക്കി. 2013ലെ നിയമപ്രകാരം അർഹരായ ആശ്രിതർക്ക് സാമൂഹികവും സാമ്പത്തികവുമായ പുനരധിവാസവും ഉറപ്പാക്കണം. തൊഴിലാളി സർക്കാർ സ്ഥാപനത്തിനുവേണ്ടിയാണോ സ്വകാര്യ സ്ഥാപനത്തിനുവേണ്ടിയാണോ ജോലി ചെയ്തിരുന്നതെന്ന വ്യത്യാസം ഇതിലും ബാധകമാകില്ല.

സർക്കാർ-സ്വകാര്യ വ്യത്യാസമില്ലാതെ കുടുംബങ്ങൾക്ക് സംരക്ഷണം

ഹർജി ഈ നിർദേശങ്ങളോടെ ഹൈക്കോടതി തീർപ്പാക്കി. ഇതോടെ മഹാരാഷ്ട്രയിൽ അപകടകരമായ ശുചീകരണ ജോലിക്കിടെ മരിക്കുന്ന തൊഴിലാളികളുടെ കുടുംബങ്ങൾക്ക് തൊഴിലുടമ സ്വകാര്യ സ്ഥാപനമാണെന്ന കാരണത്താൽ സർക്കാർ നഷ്ടപരിഹാരം നിഷേധിക്കാനാകില്ല. സർക്കാർ ആദ്യം കുടുംബത്തിന് തുക ഉറപ്പാക്കുകയും പിന്നീട് ഉത്തരവാദിയായ സ്വകാര്യ സ്ഥാപനത്തിൽ നിന്ന് അത് തിരിച്ചുപിടിക്കുകയും വേണം.

ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളുടെ അവകാശങ്ങൾക്ക് കൂടുതൽ നിയമപരിരക്ഷ

ഒരേ അപകടകരമായ ജോലി ചെയ്യുന്ന തൊഴിലാളികളെ തൊഴിലുടമയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വ്യത്യസ്തമായി പരിഗണിക്കാനാകില്ലെന്നതാണ് വിധിയിലൂടെ ബോംബെ ഹൈക്കോടതി വ്യക്തമാക്കിയത്. മഹാരാഷ്ട്രയിൽ ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളുടെ മരണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട നഷ്ടപരിഹാര നടപടികളിൽ ഈ വ്യാഖ്യാനം സംസ്ഥാന സർക്കാരിനും തദ്ദേശ സ്ഥാപനങ്ങൾക്കും ബാധകമാകും. സുരക്ഷ, നഷ്ടപരിഹാരം, പുനരധിവാസം എന്നിവ സംബന്ധിച്ച് നിലവിലുള്ള നിയമങ്ങളും സുപ്രീംകോടതി നിർദേശങ്ങളും കാര്യക്ഷമമായി നടപ്പാക്കേണ്ട ഉത്തരവാദിത്തവും വിധി ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു.