600-ലധികം സാക്ഷികൾ… ആയിരക്കണക്കിന് രേഖകൾ… ഒരു ആക്രമണത്തിന്റെ ഓരോ നിമിഷവും കോടതി എങ്ങനെ പുനർനിർമിച്ചു?

17 ജൂലൈ 2026

ഒരു കൊലക്കേസ് തെളിയിക്കാൻ ചിലപ്പോൾ ഒരു ദൃക്സാക്ഷി മതിയാകും.

ഒരു വിരലടയാളം മതിയാകും.

ഒരു ഡി.എൻ.എ. റിപ്പോർട്ടും മതി.

പക്ഷേ 26/11 കേസ് അങ്ങനെയായിരുന്നില്ല.

ഇവിടെ തെളിയിക്കേണ്ടത് ഒരു കൊലപാതകമല്ലായിരുന്നു.

ഒരു രാജ്യത്തിനെതിരായ യുദ്ധത്തിന്റെ ഗൂഢാലോചനയായിരുന്നു.

അതുകൊണ്ടാണ് അന്വേഷണത്തിന്റെ അടുത്ത ഘട്ടം ഇന്ത്യ കണ്ട ഏറ്റവും വലിയ തെളിവ് ശേഖരണ ദൗത്യമായി മാറിയത്.

അന്വേഷണ ഉദ്യോഗസ്ഥർ ആദ്യം ചെയ്തത് എല്ലാ സംഭവസ്ഥലങ്ങളെയും പ്രത്യേകം കേസുകളായി കാണുക എന്നതായിരുന്നു.

• സി.എസ്.ടി.
• കാമ ആശുപത്രി.
• താജ് ഹോട്ടൽ.
• ഒബ്റോയ്.
• നരിമാൻ ഹൗസ്.
• ലിയോപോൾഡ് കഫേ.
• ടാക്സി സ്‌ഫോടനങ്ങൾ.
• ഗിർഗാവ് ചൗപാട്ടി.

ഓരോ സ്ഥലത്തും ഓരോ അന്വേഷണസംഘം.

പക്ഷേ അവസാനം എല്ലാ തെളിവുകളും ഒരേ ഫയലിലേക്ക്.

കാരണം ഇതെല്ലാം ഒരേ ഗൂഢാലോചനയുടെ ഭാഗമാണെന്ന് അന്വേഷണസംഘം ആദ്യമേ തിരിച്ചറിഞ്ഞിരുന്നു.

തുടർന്ന് തുടങ്ങി തെളിവുകളുടെ ശേഖരണം.

സംഭവസ്ഥലങ്ങളിൽ നിന്ന് ഓരോ കാർട്രിഡ്ജും ശേഖരിച്ചു.

ഓരോ വെടിയുണ്ടയും നമ്പർ നൽകി സൂക്ഷിച്ചു.

• രക്തക്കറകൾ.
• വിരലടയാളങ്ങൾ.
• തകർന്ന മൊബൈൽ ഫോണുകൾ.
• വിസ്ഫോടക വസ്തുക്കളുടെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ.
• ടൈമറുകൾ.
• സർക്ക്യൂട്ട് ബോർഡുകൾ.
• വസ്ത്രങ്ങൾ.
• ബാഗുകൾ.

ആക്രമണകാരുടെ കൈവശമുണ്ടായിരുന്ന ഓരോ സാധനവും ഫോറൻസിക് ലാബിലേക്ക് അയച്ചു.

ഇതിനൊപ്പം മറ്റൊരു സംഘം സിസിടിവി ദൃശ്യങ്ങൾ ശേഖരിക്കുകയായിരുന്നു.

• റെയിൽവേ സ്റ്റേഷൻ.
• ഹോട്ടലുകൾ.
• റോഡുകൾ.
• സ്വകാര്യ സ്ഥാപനങ്ങൾ.
• ടോൾ നാക്കുകൾ.

ഓരോ ക്യാമറയും പരിശോധിച്ചു.

ഒരു സ്ഥലത്ത് കാണുന്ന മുഖം മറ്റൊരു സ്ഥലത്ത് വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നുണ്ടോ?

ഒരു വാഹനത്തിന്റെ സഞ്ചാരപാത മറ്റൊരു ക്യാമറയിൽ തുടരുന്നുണ്ടോ?

മിനിറ്റുകൾ ചേർത്ത് മണിക്കൂറുകൾ നിർമ്മിച്ചു.

മണിക്കൂറുകൾ ചേർത്ത് മുഴുവൻ ആക്രമണത്തിന്റെ സമയക്രമം തയ്യാറാക്കി.

ഇതിനിടയിൽ മറ്റൊരു സംഘം ഫോട്ടോഗ്രാഫുകൾ പരിശോധിച്ചു.

• ടൈംസ് ഓഫ് ഇന്ത്യ ഫോട്ടോഗ്രാഫർമാർ എടുത്ത ചിത്രങ്ങൾ.
• ടെലിവിഷൻ ചാനലുകളുടെ ദൃശ്യങ്ങൾ.
• സാധാരണ ജനങ്ങൾ മൊബൈലിൽ പകർത്തിയ ചിത്രങ്ങൾ.
• ഓരോ ചിത്രത്തിനും സമയം രേഖപ്പെടുത്തി.

ഏത് നിമിഷത്തിലാണ് കസബ് സി.എസ്.ടി.യിൽ ഉണ്ടായിരുന്നത്?

എപ്പോഴാണ് സ്റ്റേഷനിൽ നിന്ന് പുറത്തുപോയത്?

എപ്പോഴാണ് ബി.ടി. മാർഗിൽ എത്തിയത്?

ഇങ്ങനെ ഓരോ ചിത്രവും അന്വേഷണത്തിലെ സമയരേഖയുടെ ഭാഗമായിത്തീർന്നു.

അതേസമയം കടലിൽ നിന്ന് കണ്ടെത്തിയ കുബേർ ബോട്ടും വിശദമായി പരിശോധിച്ചു.

ബോട്ടിനുള്ളിൽ അമർചന്ദ് സോളങ്കിയുടെ മൃതദേഹം.

• രക്തക്കറകൾ.
• ജിപിഎസ് ഉപകരണങ്ങൾ.
• ഉപേക്ഷിച്ച വസ്ത്രങ്ങൾ.
• കയർ.
• മറ്റു വസ്തുക്കൾ.

ഓരോന്നും പ്രത്യേകം പരിശോധിച്ചു.

കസബ് നൽകിയ മൊഴിയുമായി അവ ഒത്തുപോകുന്നുണ്ടോ എന്ന് അന്വേഷണ ഉദ്യോഗസ്ഥർ പരിശോധിച്ചു.

പിന്നീട് ആയുധങ്ങളുടെ പരിശോധന തുടങ്ങി.

• സി.എസ്.ടി.യിൽ നിന്ന് ലഭിച്ച വെടിയുണ്ടകൾ.
• കാമ ആശുപത്രിയിൽ നിന്ന് ലഭിച്ചവ.
• പോലീസ് വാഹനത്തിൽ നിന്ന് ലഭിച്ചവ.

ഇവയെല്ലാം ഏത് എ.കെ.-47യിൽ നിന്നാണ് പുറപ്പെട്ടത്?

ഏത് പിസ്റ്റളിൽ നിന്നാണ് വെടിയുതിർന്നത്?

ബാലിസ്റ്റിക് വിദഗ്ധർ ഓരോ വെടിയുണ്ടയുടെയും അടയാളങ്ങൾ സൂക്ഷ്മമായി പരിശോധിച്ചു.

അതിലൂടെ ഓരോ ആയുധത്തിന്റെയും യാത്ര കണ്ടെത്തി.

അന്വേഷണത്തിന്റെ മറ്റൊരു നിർണായക ഘട്ടം ആശയവിനിമയ തെളിവുകളായിരുന്നു.

• സാറ്റലൈറ്റ് ഫോൺ.
• മൊബൈൽ ഫോണുകൾ.
• ഇന്ത്യൻ സിം കാർഡുകൾ.
• കോൾ റെക്കോർഡുകൾ.

എപ്പോൾ വിളിച്ചു?

ആരാണ് വിളിച്ചത്?

എത്ര സമയം സംസാരിച്ചു?

ആക്രമണത്തിനിടെ നിർദ്ദേശങ്ങൾ എവിടെ നിന്നാണ് വന്നത്?

ഈ വിവരങ്ങളെല്ലാം തമ്മിൽ കൂട്ടിച്ചേർത്തപ്പോൾ അന്വേഷണസംഘത്തിന് ആക്രമണത്തിന്റെ “ലൈവ് കൺട്രോൾ റൂം” എങ്ങനെ പ്രവർത്തിച്ചുവെന്ന് വ്യക്തമായി.

ഇതിനുശേഷമാണ് കോടതി നടപടികൾ ആരംഭിച്ചത്.

പ്രോസിക്യൂഷൻ നൂറുകണക്കിന് സാക്ഷികളെ ഹാജരാക്കി.

• ദൃക്സാക്ഷികൾ.
• പോലീസ് ഉദ്യോഗസ്ഥർ.
• ഡോക്ടർമാർ.
• ഫോറൻസിക് വിദഗ്ധർ.
• ഫോട്ടോഗ്രാഫർമാർ.
• ബാലിസ്റ്റിക് വിദഗ്ധർ.

ഓരോരുത്തരും അന്വേഷണത്തിലെ ഓരോ കണ്ണി കോടതിക്ക് മുന്നിൽ വിശദീകരിച്ചു.

കസബ് പറഞ്ഞത് ശരിയാണോ?

തെളിവുകൾ അതിനെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നുണ്ടോ?

കോടതി ഓരോ വിഷയവും പ്രത്യേകം പരിശോധിച്ചു.

ഈ കേസിൽ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായ കാര്യം മറ്റൊന്നാണ്.

കോടതി ഒരൊറ്റ തെളിവിനെ ആശ്രയിച്ചില്ല.

ഒരു സാക്ഷിയെയും മാത്രം ആശ്രയിച്ചില്ല.

ഒരു കുറ്റസമ്മത മൊഴിയെയും മാത്രം ആശ്രയിച്ചില്ല.

പകരം—

• ഒരു ഫോട്ടോ മറ്റൊരു സാക്ഷിയുമായി.
• ഒരു സിസിടിവി മറ്റൊരു ഫോറൻസിക് റിപ്പോർട്ടുമായി.
• ഒരു ജിപിഎസ് ഡാറ്റ മറ്റൊരു കോൾ റെക്കോർഡുമായി.
• ഒരു ബാലിസ്റ്റിക് റിപ്പോർട്ട് മറ്റൊരു ദൃക്സാക്ഷിയുമായി.

ഇങ്ങനെ ഓരോ തെളിവും മറ്റൊന്നിനെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ശൃംഖലയായിട്ടാണ് കോടതി വിലയിരുത്തിയത്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ വിധിയിൽ കസബിന്റെ കുറ്റസമ്മത മൊഴി മറ്റ് തെളിവുകൾ വഴി വിശാലമായി സ്ഥിരീകരിക്കപ്പെടുന്നതായി കോടതി രേഖപ്പെടുത്തുന്നു.

കോടതിമുറിയിലെ പോരാട്ടം… അജ്മൽ കസബിന്റെ അഭിഭാഷകർ ഉയർത്തിയ ചോദ്യങ്ങൾക്കും കോടതിയുടെ മറുപടികൾക്കും പിന്നിലെ നിയമം

2010. മുംബൈ.

സെഷൻസ് കോടതിയിൽ വിചാരണ അവസാനിച്ചു.

അജ്മൽ കസബിന് വധശിക്ഷ.

പക്ഷേ കേസ് അവിടെ അവസാനിച്ചില്ല.

ഇന്ത്യൻ നിയമം ഒരാൾക്ക് വധശിക്ഷ വിധിച്ചാൽ അത് സ്വമേധയാ ഹൈക്കോടതിയുടെ പരിശോധനയ്ക്ക് വിധേയമാകണം.

അതോടൊപ്പം കസബ് സ്വന്തം ശിക്ഷയ്‌ക്കെതിരെ അപ്പീലും നൽകി.

സംസ്ഥാന സർക്കാർ വെറുതെവിട്ട മറ്റ് രണ്ട് പ്രതികൾക്കെതിരെയും അപ്പീൽ നൽകി.

അങ്ങനെ മൂന്ന് വ്യത്യസ്ത നടപടികളാണ് ഒരേസമയം ബോംബെ ഹൈക്കോടതിയുടെ മുന്നിലെത്തിയത്.

കോടതിമുറിയിലെ പോരാട്ടം തോക്കുകളുടേതായിരുന്നില്ല.

നിയമവാദങ്ങളുടേതായിരുന്നു.

പ്രതിഭാഗത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ പ്രധാന വാദം—

“കുറ്റസമ്മത മൊഴി വിശ്വസിക്കാനാകുമോ?”

കസബ് നൽകിയ സെക്ഷൻ 164 മൊഴിക്ക് നിയമപരമായ മൂല്യമുണ്ടോ?

അത് സ്വമേധയാണോ?

അല്ലെങ്കിൽ സമ്മർദ്ദത്തിന്റെ ഫലമാണോ?

ഹൈക്കോടതി ഈ ചോദ്യം വളരെ ഗൗരവത്തോടെയാണ് പരിശോധിച്ചത്.

വിധിയിൽ കോടതി വ്യക്തമാക്കുന്നത്, ഈ വിഷയത്തെക്കുറിച്ചുള്ള എല്ലാ നിയമവാദങ്ങളും പിന്നീട് പ്രത്യേകം പരിശോധിക്കുമെന്നും, മൊഴിയെ മറ്റ് തെളിവുകളുമായി ചേർത്താണ് വിലയിരുത്തുന്നതെന്നും ആണ്.

രണ്ടാമത്തെ വലിയ ചോദ്യം—

“ഗൂഢാലോചന ശരിക്കും തെളിഞ്ഞിട്ടുണ്ടോ?”

കസബ് നേരിട്ട് ആക്രമണം നടത്തിയെന്ന് പറയാം.

പക്ഷേ പാകിസ്താനിൽ ഇരുന്ന് പദ്ധതി തയ്യാറാക്കിയവരെക്കുറിച്ച് എന്ത് തെളിവാണ്?

ഇതിനുള്ള മറുപടിയായി പ്രോസിക്യൂഷൻ കോടതിയിൽ അവതരിപ്പിച്ചത് ഒരൊറ്റ രേഖയല്ല.

• പരിശീലന ക്യാമ്പുകൾ.
• ജിപിഎസ്.
• സാറ്റലൈറ്റ് ഫോൺ.
• കോൾ റെക്കോർഡുകൾ.
• കസബിന്റെ മൊഴി.
• മുംബൈയുടെ സ്കെച്ച് മാപ്പുകൾ.
• കുബേർ ബോട്ട്.

ഇവയെല്ലാം ചേർന്നാണ് ഗൂഢാലോചന തെളിയിക്കുന്നതെന്ന് അവർ വാദിച്ചു.

മറ്റൊരു പ്രധാന നിയമചോദ്യം—

“മറ്റ് രണ്ട് പ്രതികളെ വെറുതെവിട്ടത് ശരിയായിരുന്നോ?”

ഫഹീം അൻസാരി.

സബാവുദ്ദീൻ ഷെയ്ഖ്.

ഇരുവർക്കുമെതിരെയും മുംബൈയുടെ സ്കെച്ച് മാപ്പുകൾ തയ്യാറാക്കിയെന്നായിരുന്നു പ്രധാന ആരോപണം.

പക്ഷേ സെഷൻസ് കോടതി അവരെ വെറുതെവിട്ടു.

സംസ്ഥാന സർക്കാർ ആ വിധിയെ ചോദ്യം ചെയ്തു.

ഹൈക്കോടതി ഈ വിഷയത്തിലും പ്രത്യേകം വിലയിരുത്തൽ നടത്തി.

ഒരു സുപ്രധാന നിരീക്ഷണം രേഖപ്പെടുത്തി.

സെഷൻസ് കോടതി എടുത്ത നിലപാട് “സാധ്യമല്ലാത്ത” നിലപാടല്ല.

അതിനെ നിയമപരമായി അംഗീകരിക്കാവുന്ന ഒരു കാഴ്ചപ്പാടായി കാണാം.

അതിനാൽ വെറുതെവിട്ട വിധിയിൽ ഇടപെടേണ്ട സാഹചര്യമില്ലെന്ന് ഹൈക്കോടതി വ്യക്തമാക്കി.

വിചാരണക്കിടെ മറ്റൊരു അസാധാരണ വിഷയവും ഉയർന്നു.

കസബ് നേരിട്ട് കോടതിയിൽ ഹാജരാകണമെന്ന് ആവശ്യപ്പെട്ടു.

സുരക്ഷാ കാരണങ്ങൾ ചൂണ്ടിക്കാട്ടി സർക്കാർ അതിനെ എതിർത്തു.

ഹൈക്കോടതി ഒടുവിൽ ഒരു പുതിയ മാർഗം സ്വീകരിച്ചു.

വീഡിയോ കോൺഫറൻസിംഗ്.

അന്നത്തെ കാലത്ത് ഇത് വലിയ തീരുമാനമായിരുന്നു.

കസബിന് ജയിലിൽ നിന്ന് തന്നെ കോടതിയിലെ നടപടികൾ കാണാനും വാദങ്ങൾ കേൾക്കാനുമുള്ള സൗകര്യം ഒരുക്കി.

കോടതി ഇതിന് സുപ്രീംകോടതിയുടെ മുൻവിധികളെയും ആശ്രയിച്ചു.

പ്രതിഭാഗം മറ്റൊരു വാദവും ഉന്നയിച്ചു.

ഇത്രയും കുറ്റങ്ങൾ ചുമത്തിയ കേസിൽ ആവശ്യമായ നിയമാനുമതികൾ (Sanctions) ശരിയായി ലഭിച്ചിരുന്നോ?

കാരണം—

• ഇന്ത്യക്കെതിരെ യുദ്ധം.
• നിയമവിരുദ്ധ പ്രവർത്തനങ്ങൾ തടയൽ നിയമം (UAPA).
• ആംസ് ആക്ട്.
• കസ്റ്റംസ് ആക്ട്.
• സ്‌ഫോടകവസ്തു നിയമങ്ങൾ.

ഇവയിലെ പല കുറ്റങ്ങൾക്കും വിചാരണയ്ക്ക് മുമ്പ് പ്രത്യേക അനുമതികൾ ആവശ്യമാണ്.

ഹൈക്കോടതി രേഖകൾ പരിശോധിച്ച ശേഷം ആവശ്യമായ എല്ലാ നിയമാനുമതികളും ലഭിച്ചിട്ടുണ്ടെന്നും, അതിനെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ കാര്യമില്ലെന്നും വ്യക്തമാക്കി.

ഈ കേസിൽ കോടതി ആവർത്തിച്ച് പറഞ്ഞ ഒരു കാര്യം ശ്രദ്ധേയമാണ്.

“ഓരോ തെളിവും ഒറ്റയ്ക്ക് നോക്കരുത്.”

• ഒരു സാക്ഷി മാത്രം.
• ഒരു ഫോട്ടോ മാത്രം.
• ഒരു മൊഴി മാത്രം.

ഇവയിൽ ഒന്നും മുഴുവൻ കേസ് തെളിയിക്കില്ല.

പക്ഷേ എല്ലാം ഒരുമിച്ച് നോക്കുമ്പോൾ സംഭവങ്ങളുടെ സമ്പൂർണ ചിത്രം വ്യക്തമായി കാണാം.

അതാണ് ഈ കേസിന്റെ ശക്തിയെന്ന് കോടതി വിലയിരുത്തി.

• വിചാരണ ഇപ്പോൾ അവസാനഘട്ടത്തിലായിരുന്നു.
• എല്ലാ വാദങ്ങളും കഴിഞ്ഞു.
• തെളിവുകൾ പരിശോധിച്ചു.
• സാക്ഷികളെ കേട്ടു.

ഇനി ബാക്കിയുണ്ടായിരുന്നത് ഒരേയൊരു കാര്യം.

വിധി.

കോടതി അജ്മൽ കസബിനെതിരെ എന്തുകൊണ്ടാണ് വധശിക്ഷ ശരിവെച്ചത്?

“അപൂർവങ്ങളിൽ അപൂർവം” (Rarest of Rare) എന്ന നിയമതത്വം ഈ കേസിൽ എങ്ങനെ പ്രയോഗിച്ചു?

അടുത്ത ഭാഗത്തിൽ…

• അവസാന വിധി…
• എന്തുകൊണ്ടാണ് കോടതി വധശിക്ഷ മാത്രം മതിയെന്ന് തീരുമാനിച്ചത്?
• 26/11 കേസിൽ ഇന്ത്യൻ നീതിന്യായ വ്യവസ്ഥ രേഖപ്പെടുത്തിയ ചരിത്രപരമായ നിരീക്ഷണങ്ങൾ എന്തൊക്കെയായിരുന്നു?
• അവസാനം 2012 നവംബർ 21-ന് യെർവാഡ ജയിലിൽ നടന്നത് എന്തായിരുന്നു?

മുംബൈ ആക്രമണത്തിന്റെ രഹസ്യ വഴികൾ- അന്വേഷണാത്മക റിപോർട്ട്- അഞ്ചാം ഭാഗം