1931 ജൂലൈ 13-ലെ വെടിവെപ്പിൽ കൊല്ലപ്പെട്ട 22 പേരുടെ അനുസ്മരണ ദിനമായ “മാർട്ടിയേഴ്സ് ഡേ”യുടെ തലേന്നാൾ ( 12.7.2026), പീപ്പിൾസ് ഡെമോക്രാറ്റിക് പാർട്ടി (പി.ഡി.പി.) അധ്യക്ഷയും മുൻ ജമ്മു കശ്മീർ മുഖ്യമന്ത്രിയുമായ മെഹബൂബ മുഫ്തിയെയും തന്നെയും വീട്ടുതടങ്കലിലാക്കിയതായി മകൾ ഇൽതിജ മുഫ്തി ആരോപിച്ചു. “ജമ്മു കശ്മീർ പോലീസിന് മാത്രം അറിയാവുന്ന കാരണങ്ങളാലാണ് ഞങ്ങളെ വീട്ടുതടങ്കലിലാക്കിയത്” എന്ന് ഇൽതിജ സമൂഹമാധ്യമമായ എക്സിൽ കുറിച്ചു. 1931-ലെ രക്തസാക്ഷികളെ അനുസ്മരിക്കുന്നതിനുള്ള പരിപാടികളിൽ പങ്കെടുക്കുന്നതിൽ നിന്ന് പ്രതിപക്ഷ നേതാക്കളെ തടയാനാണ് ഈ നടപടിയെന്ന് പി.ഡി.പി. ആരോപിച്ചു. . 2019-ൽ ജമ്മു കശ്മീരിന്റെ പ്രത്യേക പദവി റദ്ദാക്കിയതിനെ തുടർന്ന്, ലെഫ്റ്റനന്റ് ഗവർണറുടെ ഭരണകാലത്ത് ജൂലൈ 13 സർക്കാർ അവധി പട്ടികയിൽ നിന്ന് ഒഴിവാക്കുകയും ഔദ്യോഗിക “മാർട്ടിയേഴ്സ് ഡേ” ആചരണം അവസാനിപ്പിക്കുകയും ചെയ്ത പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് പുതിയ വിവാദം ഉയർന്നിരിക്കുന്നത്.

1931 കാശ്മീരിന്റെ ചരിത്രത്തിലെ പ്രധാന ദിവസമാണ് .ഇസ്ലാമിക മൗലികവാദത്തിലേക്കും സ്വത്വ രാഷ്ട്രീയത്തിലേക്കുള്ള പ്രവേശനത്തിന്റെ നാഴികല്ലാണത്.അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ആ സംഭവത്തെ ദേശീയ പ്രാധാന്യമുള്ള ദിനമായി ആചരിക്കുക ആവശ്യമില്ലെന്ന് കേന്ദ്രസർക്കാർ പറയുന്നത്.ജൂലൈ 13 ഇത്തരം മനോഭാവങ്ങളുടെ ഏറ്റുമുട്ടലിന്റെ ദിവസമായി കാശ്മീർ രാഷ്ട്രീയത്തിൽ രേഖപ്പെടുത്തിയിരിക്കുകയാണ്.എല്ലാത്തിനും കാരണമായ ആ സംഭവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അന്വേഷണമാണ് ഈ ലേഖനം

1931 ജൂലൈ 13. ശ്രീനഗറിലെ സെൻട്രൽ ജയിലിന് മുന്നിൽ തടിച്ചുകൂടിയ ആയിരക്കണക്കിന് ആളുകൾ. ജയിലിനുള്ളിൽ വിചാരണ നേരിടുന്നത് അബ്ദുൽ ഖാദിർ എന്ന യുവാവ്. പുറത്തുനിന്ന് അദ്ദേഹത്തെ പിന്തുണച്ച് മുദ്രാവാക്യങ്ങൾ മുഴക്കുന്ന ജനക്കൂട്ടം. സംഘർഷം കനത്തു. ഒടുവിൽ പോലീസ് വെടിയുതിർത്തു. 22 പേർ കൊല്ലപ്പെട്ടു. പതിറ്റാണ്ടുകളായി കശ്മീരിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ചരിത്രത്തെ സ്വാധീനിച്ച ഒരു ദിനത്തിന്റെ തുടക്കമായിരുന്നു അത്. പിന്നീട് ഈ ദിവസമാണ് “കശ്മീർ മാർട്ടിയേഴ്സ് ഡേ” എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടാൻ തുടങ്ങിയത്.

ഡോഗ്ര ഭരണത്തിന്റെ നിഴലിൽ വളർന്ന അസംതൃപ്തി

1931-ലെ സംഭവത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ അതിന് മുമ്പുള്ള കശ്മീർ അറിയണം.

1846-ലെ അമൃത്സർ ഉടമ്പടിക്കുശേഷം ജമ്മു കശ്മീർ ഡോഗ്ര രാജവംശത്തിന്റെ കീഴിലായി. 1931-ൽ ഭരണാധികാരി മഹാരാജാ ഹരി സിംഗായിരുന്നു. ഡോഗ്ര ഹിന്ദു രാജവംശമാണ് അന്ന് ഭരിച്ചിരുന്നതെങ്കിലും ജനസംഖ്യയിൽ ഭൂരിപക്ഷം മുസ്ലിംകളായിരുന്നു.

അന്നത്തെ മുസ്ലിം സമൂഹത്തിന്റെ ഒരു വിഭാഗം ഭരണകൂടത്തിൽ വേണ്ടത്ര പ്രാതിനിധ്യം ലഭിക്കുന്നില്ലെന്നും സർക്കാർ ജോലികൾ, വിദ്യാഭ്യാസം, ഭരണസംവിധാനം, ഭൂവുടമസ്ഥാവകാശം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ തങ്ങൾ പിന്നാക്കം നിൽക്കുകയാണെന്നും ആരോപിച്ചു. ഈ പരാതികൾ ക്രമേണ രാഷ്ട്രീയ അസംതൃപ്തിയായി വളരുകയായിരുന്നു.

അതേസമയം, ചില ചരിത്രകാരന്മാർ ഡോഗ്ര ഭരണകൂടം ഭരണപരമായ നവീകരണങ്ങളും അടിസ്ഥാനസൗകര്യ വികസനവും നടപ്പാക്കിയിരുന്നുവെന്നും ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ആ കാലഘട്ടത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വിലയിരുത്തലുകൾ ഇന്നും ഏകകണ്ഠമല്ല.

ആരാണ് അബ്ദുൽ ഖാദിർ? എന്തുകൊണ്ടാണ് വിചാരണ?

1931-ലെ സംഭവത്തിന്റെ കേന്ദ്രബിന്ദുവായി മാറിയത് അബ്ദുൽ ഖാദിർ എന്ന വ്യക്തിയായിരുന്നു.

ബ്രിട്ടീഷ് ഉദ്യോഗസ്ഥനായ ഒരു യൂറോപ്യന്റെ പാചകക്കാരനായി ജോലി ചെയ്തിരുന്ന അബ്ദുൽ ഖാദിറിന്റെ പ്രസംഗമാണ് 1931-ലെ പ്രക്ഷോഭത്തിന് തീപ്പൊരി പകർന്നത്.

ഡോഗ്ര ഭരണകൂടത്തെ രൂക്ഷമായി വിമർശിച്ച അബ്ദുൽ ഖാദിറിന്റെ പ്രസംഗമാണ് 1931-ലെ പ്രക്ഷോഭത്തിന് തീപ്പൊരി പകർന്നത്. ശ്രീനഗറിലെ ഖാൻകാഹ്-ഇ-മൗലയിൽ നടന്ന പൊതുയോഗത്തിൽ അദ്ദേഹം, മുസ്ലിം സമൂഹത്തോട് അവരുടെ മതവിശ്വാസത്തെയും അവകാശങ്ങളെയും സംരക്ഷിക്കാൻ ഒന്നിച്ചുയരാൻ ആഹ്വാനം ചെയ്തു. “ഭരണകൂടത്തിന് സാധാരണ ജനങ്ങളുടെ ദുരിതങ്ങളോട് സഹാനുഭൂതിയില്ല. അപേക്ഷകളും നിവേദനങ്ങളും കൊണ്ട് അനീതി അവസാനിക്കില്ല. സ്വന്തം ശക്തിയിൽ വിശ്വസിച്ച് അടിച്ചമർത്തലിനെതിരെ എഴുന്നേൽക്കേണ്ട സമയമാണിത്” എന്നായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രസംഗത്തിന്റെ സാരം. പ്രസംഗത്തിനിടെ ഡോഗ്ര ഭരണകൂടത്തിന്റെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് വിരൽചൂണ്ടി, “ഇത് തകർത്തുകളയുക. നമുക്ക് മെഷീൻഗണ്ണുകളില്ല. പക്ഷേ കല്ലുകളും ഇഷ്ടികക്കഷണങ്ങളും നമ്മുടെ കൈയിലുണ്ട്” എന്ന തരത്തിൽ അദ്ദേഹം നടത്തിയ ആഹ്വാനമാണ് ഭരണകൂടം രാജ്യദ്രോഹത്തിനും കലാപത്തിന് പ്രേരിപ്പിക്കലിനും തുല്യമാണെന്ന് വിലയിരുത്തിയത്. ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് 1931 ജൂൺ 25-ന് അദ്ദേഹത്തെ അറസ്റ്റ് ചെയ്ത് അന്നത്തെ റൺബീർ ശിക്ഷാനിയമത്തിലെ രാജ്യദ്രോഹവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വകുപ്പുകൾ ചുമത്തി വിചാരണയ്ക്ക് ഹാജരാക്കിയത്.

ഒരു വെടിവെപ്പ് ചരിത്രം മാറ്റിയ ദിവസം

1931 ജൂലൈ 13-ന് ഉച്ചയോടടുത്ത സമയം. ശ്രീനഗർ സെൻട്രൽ ജയിലിന് മുന്നിലെ റോഡും പരിസരവും ആയിരക്കണക്കിന് ആളുകളെക്കൊണ്ട് നിറഞ്ഞിരുന്നു. അകത്ത് അബ്ദുൽ ഖാദിറിന്റെ വിചാരണ നടക്കുകയായിരുന്നു. ഓരോ നിമിഷവും ജനക്കൂട്ടത്തിന്റെ ആകാംക്ഷയും സംഘർഷവും കൂടിക്കൊണ്ടിരുന്നു. “അബ്ദുൽ ഖാദിറിനെ മോചിപ്പിക്കണം” എന്ന മുദ്രാവാക്യങ്ങൾ ഇടയ്ക്കിടെ ഉയർന്നു. ജയിലിന്റെ പ്രധാന കവാടത്തിന് മുന്നിൽ ഡോഗ്ര സൈന്യവും പോലീസും കാവൽ നിന്നു. പ്രതിഷേധക്കാർ മുന്നോട്ട് നീങ്ങാൻ ശ്രമിച്ചപ്പോൾ സുരക്ഷാസേന അവരെ പിന്തിരിപ്പിച്ചു. അന്തരീക്ഷം നിമിഷംതോറും സംഘർഷഭരിതമായി. അപ്പോഴാണ് ഉച്ചപ്രാർഥനയ്ക്കുള്ള ബാങ്ക് (അദാൻ) മുഴക്കാൻ ജനക്കൂട്ടത്തിൽ നിന്ന് ഒരാൾ മുന്നോട്ടുവന്നത്. സമകാലിക വിവരണങ്ങൾ പ്രകാരം, അദ്ദേഹം “അല്ലാഹു അക്‌ബർ” എന്ന് വിളിച്ച് അദാൻ ആരംഭിച്ചതിന് പിന്നാലെ വെടിയൊച്ച ഉയർന്നു. ആദ്യ വെടിയേറ്റ് അദ്ദേഹം നിലത്തുവീണു. പിന്നാലെ മറ്റൊരാൾ അദാൻ തുടരാൻ മുന്നോട്ടുവന്നു. അയാളും വെടിയേറ്റ് വീണു. ഇങ്ങനെ അദാൻ പൂർത്തിയാക്കാൻ ശ്രമിച്ച ഓരോരുത്തരും വെടിയേറ്റ് വീണുവെന്നതാണ് കശ്മീരിലെ ജനസ്മരണയിലും നിരവധി ചരിത്രവിവരണങ്ങളിലും ആവർത്തിക്കപ്പെടുന്ന ഏറ്റവും ശക്തമായ ഓർമകളിലൊന്ന്.

ആദ്യ വെടിയൊച്ചയ്ക്കുശേഷം ജയിലിന് മുന്നിലെ പ്രതിഷേധം പൂർണമായും നിയന്ത്രണം വിട്ടു. തുടർച്ചയായി വെടിയുതിർന്നതോടെ ആളുകൾ ജീവൻ രക്ഷിക്കാൻ പലദിശകളിലേക്കും ഓടി. ചിലർ പരിക്കേറ്റവരെ തോളിലേറ്റി മാറ്റാൻ ശ്രമിച്ചപ്പോൾ മറ്റുചിലർ നിലത്തുവീണവരെ രക്ഷിക്കാൻ മുന്നോട്ടോടി. ഏതാനും നിമിഷങ്ങൾക്കുള്ളിൽ റോഡ് മുഴുവൻ നിലവിളികളും പൊടിപടലങ്ങളും രക്തക്കറകളും കൊണ്ട് നിറഞ്ഞു. വെടിവെപ്പ് അവസാനിക്കുമ്പോഴേക്കും 22 പേർ കൊല്ലപ്പെട്ടിരുന്നു. നിരവധി പേർക്ക് പരിക്കേറ്റു. ആ മൃതദേഹങ്ങൾ നഗരത്തിലൂടെ പൊതുദർശനത്തിനായി കൊണ്ടുപോയതോടെ പ്രതിഷേധം കൂടുതൽ ശക്തമാവുകയും തുടർന്ന് ശ്രീനഗറിലെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിലേക്ക് വ്യാപിക്കുകയും ചെയ്തു. ഒരു ജയിലിന് മുന്നിൽ തുടങ്ങിയ ആ വെടിവെപ്പ്, പിന്നീട് ജമ്മു കശ്മീരിന്റെ രാഷ്ട്രീയചരിത്രത്തെ പതിറ്റാണ്ടുകളോളം സ്വാധീനിച്ച വഴിത്തിരിവായി മാറി.

വെടിവെപ്പിന് ശേഷവും സംഘർഷം അവസാനിച്ചില്ല

ജയിലിന് മുന്നിലെ വെടിവെപ്പിൽ സംഭവം അവസാനിച്ചില്ല.

തുടർന്നുള്ള ദിവസങ്ങളിൽ ശ്രീനഗറിലെ ചില ഭാഗങ്ങളിൽ ഹിന്ദു വ്യാപാരികൾക്കും അവരുടെ സ്ഥാപനങ്ങൾക്കും നേരെ ആക്രമണങ്ങളും കൊള്ളയും നടന്നതായി സമകാലിക ഔദ്യോഗിക രേഖകളും പിന്നീട് പ്രസിദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ട നിരവധി ചരിത്രപഠനങ്ങളും രേഖപ്പെടുത്തുന്നു.

അതുകൊണ്ട് 1931 ജൂലൈ 13-ലെ സംഭവത്തെ വെടിവെപ്പായി മാത്രം കാണാൻ കഴിയില്ല. ഡോഗ്ര ഭരണത്തിനെതിരായ രാഷ്ട്രീയ പ്രതിഷേധം, മുസ്ലിം സമൂഹത്തിന്റെ അസംതൃപ്തി, മതപരമായ സ്വത്വരാഷ്ട്രീയം, തുടർന്ന് പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ട സാമുദായിക സംഘർഷം എന്നിവ പരസ്പരം ഇടകലർന്ന സങ്കീർണമായ സംഭവമായാണ് ഇന്ന് നിരവധി ചരിത്രകാരന്മാർ അതിനെ വിലയിരുത്തുന്നത്.

22 മരണങ്ങൾ കശ്മീരിന്റെ രാഷ്ട്രീയത്തെ എങ്ങനെ മാറ്റി?

1931 ജൂലൈയിലെ സംഭവങ്ങൾക്കുശേഷം കശ്മീരിൽ സംഘടിത രാഷ്ട്രീയത്തിന് പുതിയ വഴിത്തിരിവുണ്ടായി. ജനപ്രാതിനിധ്യം, ഭരണപരിഷ്കാരം, പൗരാവകാശങ്ങൾ തുടങ്ങിയ ആവശ്യങ്ങൾ കൂടുതൽ ശക്തമായി ഉയർന്നു.

തുടർന്നുള്ള വർഷങ്ങളിൽ ഷെയ്ഖ് അബ്ദുല്ലയുടെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള രാഷ്ട്രീയ പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ ശക്തിപ്രാപിക്കുകയും കശ്മീരിന്റെ ആധുനിക രാഷ്ട്രീയ ചരിത്രത്തിൽ പുതിയ അധ്യായം ആരംഭിക്കുകയും ചെയ്തു. അതുകൊണ്ടാണ് പല ചരിത്രകാരന്മാരും 1931-നെ ആധുനിക കശ്മീരിലെ രാഷ്ട്രീയ ഉണർവിന്റെ തുടക്കമായി വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്.

എന്തുകൊണ്ടാണ് ജൂലൈ 13 ‘മാർട്ടിയേഴ്സ് ഡേ’ ആയത്?

ജൂലൈ 13-ന് കൊല്ലപ്പെട്ട 22 പേരെ കശ്മീരിലെ നിരവധി രാഷ്ട്രീയ സംഘടനകളും സമൂഹത്തിലെ വലിയൊരു വിഭാഗവും ഡോഗ്ര ഭരണത്തിനെതിരായ പോരാട്ടത്തിലെ രക്തസാക്ഷികളായി അനുസ്മരിക്കാൻ തുടങ്ങി. പിന്നീട് ജമ്മു കശ്മീർ സംസ്ഥാന സർക്കാർ ഈ ദിവസം ഔദ്യോഗിക “Martyrs’ Day” ആയി പ്രഖ്യാപിക്കുകയും സർക്കാർ അവധി നൽകുകയും ചെയ്തു.

ഓരോ വർഷവും രാഷ്ട്രീയ നേതാക്കളും സർക്കാർ പ്രതിനിധികളും ശ്രീനഗറിലെ രക്തസാക്ഷി സ്മാരകത്തിലെത്തി പുഷ്പചക്രം അർപ്പിക്കുന്നതും പതിവായിരുന്നു.

എന്നാൽ ഈ അനുസ്മരണം എല്ലാവരും ഒരേ രീതിയിൽ കണ്ടിരുന്നില്ല. ഒരു വിഭാഗം ഇതിനെ ജനാധിപത്യ അവകാശങ്ങൾക്കും രാഷ്ട്രീയ പ്രതിനിധ്യത്തിനുമായുള്ള പോരാട്ടത്തിന്റെ പ്രതീകമായി കണ്ടപ്പോൾ, മറ്റൊരു വിഭാഗം പിന്നീട് ഉണ്ടായ സാമുദായിക സംഘർഷങ്ങളെയും ഹിന്ദു സമൂഹത്തിനെതിരായ ആക്രമണങ്ങളെയും കൂടി പരിഗണിച്ചാണ് ഈ സംഭവത്തെ വിലയിരുത്തേണ്ടതെന്ന് വാദിച്ചു.

അതുകൊണ്ടുതന്നെ 1931 ജൂലൈ 13 ഒരു ചരിത്രദിനം മാത്രമല്ല. കശ്മീരിന്റെ ഭൂതകാലത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വ്യത്യസ്ത ഓർമകളും വ്യാഖ്യാനങ്ങളും രാഷ്ട്രീയ നിലപാടുകളും ഏറ്റുമുട്ടുന്ന ഒരു ചരിത്രപ്രതീകമായി അത് ഇന്നും തുടരുകയാണ്.