ന്യൂഡൽഹി, 2026 ജൂൺ 27 –

വംശ നാശ ഭീഷണി നേരിടുന്ന ഏഷ്യാറ്റിക് സിംഹങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുന്ന ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ പദ്ധതിയാണ് ഗുജറാത്തിലെ ഗീർവനത്തിൽ നടന്നുവരുന്നത്.പക്ഷേ സിംഹങ്ങൾ പ്രതിസന്ധിയിലാണ്.എണ്ണം കൂടുന്നു കൂടുതൽ സിംഹങ്ങൾ ചാവുന്നു.മറുപുറത്ത് ഗീർവനത്തിന് വെളിയിൽ മനുഷ്യർ ആക്രമിക്കപ്പെടുന്നു.കൊല്ലപ്പെടുന്നു.ഈ പ്രതിസന്ധികളിലൂടെ കടന്നുപോകുന്ന ഏഷ്യൻ സിംഹങ്ങളുടെ സംരക്ഷണ പദ്ധതിയുടെ ഉള്ളറകളിലേക്ക് വെളിച്ചം തെളിയിക്കുകയാണ് ഈ സ്പെഷ്യൽ റിപ്പോർട്ടിലൂടെ.

ഗുജറാത്തിലെ ഗിർ വനത്തിൽ ഏഷ്യാറ്റിക് സിംഹങ്ങളുടെ എണ്ണം ചരിത്രത്തിലാദ്യമായി 891 ആയി ഉയർന്നു. ലോകത്ത് സ്വതന്ത്രമായി ജീവിക്കുന്ന എല്ലാ ഏഷ്യാറ്റിക് സിംഹങ്ങളുടെയും ഏക ആവാസവ്യവസ്ഥയെന്ന ബഹുമതി ഇന്നും ഗിറിനാണ്. എന്നാൽ ഈ നേട്ടത്തിന് പിന്നിൽ ആശങ്കാജനകമായ മറ്റൊരു യാഥാർഥ്യവുമുണ്ട്. എണ്ണം കൂടുമ്പോഴും അപകടസാധ്യതകളും അതേ വേഗത്തിൽ വർധിക്കുകയാണ്. വനപരിധി വിട്ട് മനുഷ്യവാസ മേഖലകളിലേക്ക് സിംഹങ്ങൾ വ്യാപിക്കുന്നതും, രോഗഭീഷണിയും, ആവാസവ്യവസ്ഥയിലെ സമ്മർദ്ദവും, മനുഷ്യനിർമിത അപകടങ്ങളും ചേർന്ന് ഗിറിനെ ഒരു വലിയ സംരക്ഷണ വെല്ലുവിളിയാക്കി മാറ്റുകയാണ്.

എണ്ണം കൂടിയതെങ്ങനെ?

1968-ൽ വെറും 177 സിംഹങ്ങളായിരുന്നു ഗിറിലുണ്ടായിരുന്നത്. ശക്തമായ സംരക്ഷണ നടപടികൾ, വേട്ടയാടൽ നിയന്ത്രണം, ഇരമൃഗങ്ങളുടെ വർധന, പ്രാദേശിക ജനങ്ങളുടെ സഹകരണം എന്നിവയുടെ ഫലമായി 2015-ൽ അത് 523-ലേക്കും 2020-ൽ 674-ലേക്കും ഇപ്പോൾ 891-ലേക്കും ഉയർന്നു. സംരക്ഷണത്തിന്റെ വിജയമെന്ന നിലയിലാണ് ഇത് വിലയിരുത്തപ്പെടുന്നത്.

എന്നാൽ ഇതാണ് ‘ഗിർ പാരഡോക്സ്’

സംഖ്യ കൂടിയിട്ടും എല്ലാ സിംഹങ്ങളും ഇന്നും ഒരേയൊരു ലാൻഡ്സ്കേപ്പിലാണ് ജീവിക്കുന്നത്. ഒരൊറ്റ വലിയ രോഗവ്യാപനമോ പ്രകൃതിദുരന്തമോ ഉണ്ടായാൽ മുഴുവൻ ജനസംഖ്യയും ഒരേസമയം അപകടത്തിലാകാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്. 2018-ൽ കാനൈൻ ഡിസ്റ്റെമ്പർ വൈറസ് (CDV) ബാധിച്ച് ഏതാനും ആഴ്ചകൾക്കിടെ നിരവധി സിംഹങ്ങൾ ചത്തത് ഇതിന്റെ മുന്നറിയിപ്പായിരുന്നു.

വനം നിറഞ്ഞപ്പോൾ സിംഹങ്ങൾ പുറത്തേക്ക്

ഗിറിലെ സംരക്ഷിത വനമേഖലയുടെ വിസ്തൃതി പരിമിതമാണ്. എന്നാൽ സിംഹങ്ങളുടെ എണ്ണം വർധിച്ചതോടെ യുവ സിംഹങ്ങൾ പുതിയ പ്രദേശങ്ങൾ തേടി വനത്തിന് പുറത്തേക്ക് നീങ്ങാൻ തുടങ്ങി. ഇന്ന് അമ്രേലി, ഭാവ്നഗർ, ഗിർ സോമനാഥ്, ജുനാഗഡ് തുടങ്ങി നിരവധി ജില്ലകളിലെ കൃഷിയിടങ്ങളിലും ഗ്രാമപ്രദേശങ്ങളിലും തീരദേശ മേഖലകളിലും സിംഹങ്ങളുടെ സാന്നിധ്യം പതിവായിരിക്കുകയാണ്.

ആവാസവ്യവസ്ഥയുടെ വഹിക്കാനുള്ള ശേഷി

ഒരു വനത്തിന് എത്ര സിംഹങ്ങളെ താങ്ങാനാകുമെന്നത് മരങ്ങളുടെ എണ്ണമല്ല തീരുമാനിക്കുന്നത്. സിംഹങ്ങൾക്ക് ആവശ്യമായ ഇരമൃഗങ്ങളുടെ ലഭ്യത, വെള്ളം, സുരക്ഷിതമായ വിശ്രമസ്ഥലങ്ങൾ, പ്രദേശത്തിന്റെ വിസ്തൃതി എന്നിവയാണ് പ്രധാന ഘടകങ്ങൾ. ഗിർ വനത്തിലും ചുറ്റുമുള്ള ലാൻഡ്സ്കേപ്പിലും ചീതൽ, സാമ്പാർ, നീലഗായ്, കാട്ടുപന്നി, കാട്ടുപോത്ത് തുടങ്ങിയ ഇരമൃഗങ്ങൾ ധാരാളമുള്ളതിനാലാണ് സിംഹങ്ങളുടെ എണ്ണം ഇത്രയും ഉയർന്നത്. എന്നാൽ ജനസംഖ്യ തുടർച്ചയായി വർധിക്കുമ്പോൾ ഒരേ പ്രദേശത്തെ വിഭവങ്ങൾക്ക് മേൽ സമ്മർദ്ദവും കൂടുന്നു.

ഭക്ഷണലഭ്യതയും സിംഹങ്ങളുടെ വ്യാപനവും

സിംഹങ്ങളുടെ എണ്ണം കൂടുമ്പോൾ എല്ലാ പ്രൈഡുകൾക്കും ഒരേ പ്രദേശത്ത് മതിയായ ഭക്ഷണം ലഭിക്കണമെന്നില്ല. പ്രത്യേകിച്ച് മൂന്ന് മുതൽ നാല് വയസ് വരെ പ്രായമെത്തുന്ന യുവ ആൺസിംഹങ്ങൾ സ്വന്തം പ്രദേശം കണ്ടെത്താൻ ജന്മപ്രദേശത്ത് നിന്ന് പുറത്തേക്ക് പോകുന്നത് സ്വാഭാവികമാണ്. വനത്തിനുള്ളിൽ ഒഴിവുള്ള പ്രദേശങ്ങൾ കുറയുമ്പോൾ അവ കൃഷിയിടങ്ങളിലേക്കും ഗ്രാമപ്രദേശങ്ങളിലേക്കും തീരദേശ മേഖലകളിലേക്കും നീങ്ങുന്നു. അവിടെ കാട്ടുമൃഗങ്ങൾക്ക് പകരം കന്നുകാലികൾ എളുപ്പത്തിൽ ലഭ്യമാകുന്നതിനാൽ മനുഷ്യ–സിംഹ സമ്പർക്കം വർധിക്കുന്നു.

ജലസ്രോതസുകളുടെ പ്രാധാന്യം

ഗിർ മേഖലയിലെ നദികൾ, ചെറുഅണക്കെട്ടുകൾ, കുളങ്ങൾ, വനവകുപ്പ് ഒരുക്കിയ കൃത്രിമ ജലസ്രോതസുകൾ എന്നിവ വർഷം മുഴുവൻ സിംഹങ്ങൾക്കും ഇരമൃഗങ്ങൾക്കും വെള്ളം ലഭ്യമാക്കുന്നു. വേനൽക്കാലത്ത് സ്വാഭാവിക ജലസ്രോതസുകൾ കുറഞ്ഞാൽ സിംഹങ്ങളും ഇരമൃഗങ്ങളും മനുഷ്യവാസ മേഖലയ്ക്ക് സമീപമുള്ള ജലസ്രോതസുകളിലേക്ക് എത്താനുള്ള സാധ്യത കൂടും. ഇതും സംഘർഷത്തിന് കാരണമാകുന്നു.

വിദഗ്ധരുടെ വിലയിരുത്തൽ

വന്യജീവി ശാസ്ത്രജ്ഞരുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ, ഗിർ ലാൻഡ്സ്കേപ്പിന് ഇപ്പോഴും നല്ല ഇരമൃഗസമ്പത്തുണ്ട്. അതിനാലാണ് 891 സിംഹങ്ങളെ പിന്തുണയ്ക്കാൻ കഴിഞ്ഞത്. എന്നാൽ ഒരേ ലാൻഡ്സ്കേപ്പിൽ ജനസംഖ്യ ഇനിയും വർധിച്ചാൽ ദീർഘകാലത്തിൽ ആവാസവ്യവസ്ഥയുടെ വഹിക്കാനുള്ള ശേഷിക്ക് സമ്മർദ്ദം കൂടും. അതിനാൽ രണ്ടാമത്തെ സ്വതന്ത്ര സിംഹ ആവാസവ്യവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കണമെന്ന ആവശ്യം വീണ്ടും ശക്തമാകുകയാണ്.

മനുഷ്യ–സിംഹ സമ്പർക്കം വർധിക്കുന്നു

മനുഷ്യവാസ മേഖലകളിലേക്ക് സിംഹങ്ങൾ വ്യാപിച്ചതോടെ മനുഷ്യ–സിംഹ സമ്പർക്കവും വർധിച്ചു. കന്നുകാലികളെ ആക്രമിക്കുന്ന സംഭവങ്ങൾ കൂടുകയും ചിലപ്പോൾ മനുഷ്യർക്കുനേരെയും ആക്രമണങ്ങൾ ഉണ്ടാകുകയും ചെയ്യുന്നു.

ലഭ്യമായ റിപ്പോർട്ടുകൾ പ്രകാരം, കഴിഞ്ഞ അഞ്ച് വർഷത്തിനിടെ ഗുജറാത്തിൽ സിംഹാക്രമണത്തിൽ ഏകദേശം 10 മനുഷ്യർ മരണപ്പെട്ടു. 2025-ൽ മാത്രം നിരവധി മരണങ്ങൾ റിപ്പോർട്ട് ചെയ്തതോടെ മനുഷ്യ–സിംഹ സംഘർഷം കൂടുതൽ ഗുരുതരമായതായി വിലയിരുത്തപ്പെടുന്നു.

ഗിറിലെ ഭക്ഷ്യശൃംഖല ശക്തമാണ്

ഗുജറാത്ത് വനംവകുപ്പിന്റെ ചരിത്രപരമായ കണക്കുകൾ പ്രകാരം ഗിറിലെ പ്രധാന ഇരമൃഗങ്ങളിൽ ചിത്തൽ 52,490, കാട്ടുപന്നി 4,440, സാംബർ 4,000, നീലഗായ് 2,890, ചിങ്കാര 740, നാലുകൊമ്പൻ മാൻ 290 എന്നിങ്ങനെയായിരുന്നു. ഇവയുടെ മൊത്തം ജീവഭാരം ഏകദേശം 4,220 ടൺ വരും.

2021-ലെ Journal of the Bombay Natural History Society പ്രസിദ്ധീകരിച്ച പഠനം ഗിറിലെ ചിത്തൽ, സാംബർ, നീലഗായ്, കാട്ടുപന്നി തുടങ്ങിയ ഇരമൃഗങ്ങളുടെ സാന്ദ്രതയും ജൈവഭാരവും സിംഹങ്ങളെ പിന്തുണയ്ക്കാൻ പര്യാപ്തമാണെന്ന് കണ്ടെത്തി.

2020-ലെ PLOS ONE പഠനം പ്രകാരം ഒരു സിംഹം ശരാശരി മൂന്ന് ദിവസത്തിലൊരിക്കൽ ചിത്തലിന്റെ വലിപ്പമുള്ള ഒരു ഇരയെ വേട്ടയാടുന്നു. ഒരു സിംഹത്തിന്റെ വാർഷിക ഭക്ഷണാവശ്യകതയും ഇരമൃഗങ്ങളുടെ ജനസംഖ്യ നിലനിർത്തലും കണക്കിലെടുക്കുമ്പോൾ ഏകദേശം 400 ചിത്തൽ-വലിപ്പമുള്ള ഇരമൃഗങ്ങൾ മതിയാകും. എന്നാൽ ഗിറിൽ ഒരു സിംഹത്തിന് ശരാശരി 600 മുതൽ 700 വരെ ചിത്തൽ-വലിപ്പമുള്ള ഇരമൃഗങ്ങൾ ലഭ്യമാണെന്ന് പഠനം കണ്ടെത്തി. അതിനാൽ സിംഹങ്ങൾ ഗ്രാമങ്ങളിലേക്ക് പോകുന്നത് ഭക്ഷണക്കുറവ് കൊണ്ടല്ലെന്നാണ് ഗവേഷകരുടെ നിഗമനം.

പിന്നെ എന്തുകൊണ്ട് ഗ്രാമങ്ങളിലേക്ക്?

ഏറ്റവും പ്രധാന കാരണം “Natural Dispersal” അഥവാ സ്വാഭാവിക വ്യാപനമാണ്. മൂന്ന് മുതൽ നാല് വയസാകുമ്പോൾ യുവ ആൺസിംഹങ്ങളെ മുതിർന്ന ആൺസിംഹങ്ങൾ കൂട്ടത്തിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കും. പുതിയ പ്രദേശവും പെൺസിംഹക്കൂട്ടവും കണ്ടെത്താനുള്ള ഈ യാത്രയിൽ അവ വനത്തിന് പുറത്തേക്ക് സഞ്ചരിക്കുന്നു. സിംഹങ്ങളുടെ എണ്ണം വർധിച്ചതോടെ ഈ വ്യാപനവും കൂടിയിട്ടുണ്ട്.

ഗിറിന് പുറത്തും നദീതട വനങ്ങൾ, കുറ്റിക്കാടുകൾ, കൃഷിയിടങ്ങൾ, തീരദേശ വനങ്ങൾ എന്നിവ ചേർന്ന് അനുയോജ്യമായ ആവാസവ്യവസ്ഥ രൂപപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. പശു, എരുമ, ആട് തുടങ്ങിയ വളർത്തുമൃഗങ്ങളും ഭക്ഷണമായി ലഭിക്കുന്നതിനാൽ ചില സിംഹങ്ങൾ അവിടെയും സ്ഥിരതാമസമാക്കുന്നു.

കാലാവസ്ഥയോ വെള്ളക്കുറവോ കാരണമാണോ?

വേനൽക്കാലത്ത് സിംഹങ്ങൾ വെള്ളമുള്ള പ്രദേശങ്ങളിലേക്ക് കൂടുതൽ സഞ്ചരിക്കുമെങ്കിലും, ഗിറിന് പുറത്തേക്കുള്ള വ്യാപനത്തിന്റെ പ്രധാന കാരണം കാലാവസ്ഥയോ ജലക്ഷാമമോ അല്ല. ഗുജറാത്ത് വനംവകുപ്പ് ഗിറിൽ നിരവധി കൃത്രിമ ജലാശയങ്ങൾ ഒരുക്കിയിട്ടുണ്ട്. ഗവേഷണങ്ങൾ പറയുന്നത് ജനസംഖ്യ വർധനയും സ്വാഭാവിക വ്യാപനവുമാണ് പ്രധാന കാരണമെന്ന്.

മനുഷ്യ-സിംഹ സംഘർഷം

സിംഹങ്ങൾ മനുഷ്യഭോജികളല്ല. എന്നിരുന്നാലും ഗ്രാമങ്ങളിലേക്കുള്ള വ്യാപനം കന്നുകാലി നഷ്ടം, വാഹനാപകടങ്ങൾ, തുറന്ന കിണറുകളിൽ വീഴൽ, വൈദ്യുതാഘാതം, മനുഷ്യർക്കുള്ള ആക്രമണസാധ്യത തുടങ്ങിയ പുതിയ പ്രശ്നങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രജ്ഞരുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ ഇന്നത്തെ ഏറ്റവും വലിയ വെല്ലുവിളി “Ecological Carrying Capacity” അല്ല, മറിച്ച് “Social Carrying Capacity” ആണ്. അതായത്, മനുഷ്യസമൂഹം എത്രത്തോളം സിംഹങ്ങളോടൊപ്പം സഹവർത്തിത്വം പുലർത്താൻ തയ്യാറാണ് എന്നതാണ് ഇനി നിർണായകമാകുന്നത്.

ഗിറിന് പുറത്തൊരു പുതിയ വീട്

ഏഷ്യാറ്റിക് സിംഹസംരക്ഷണത്തിൽ ശാസ്ത്രജ്ഞർ പതിറ്റാണ്ടുകളായി മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന ഏറ്റവും വലിയ ശുപാർശ ഗിറിന് പുറത്തൊരു സ്വതന്ത്ര സിംഹജനസംഖ്യ സൃഷ്ടിക്കുകയെന്നതാണ്. കാരണം ലോകത്തിലെ മുഴുവൻ കാട്ട് ഏഷ്യാറ്റിക് സിംഹങ്ങളും ഒരേ പ്രദേശത്തായതിനാൽ ഒരു മഹാമാരിയോ വലിയ പ്രകൃതിദുരന്തമോ സംഭവിച്ചാൽ മുഴുവൻ ജനസംഖ്യയും അപകടത്തിലാകാം.

ഈ ലക്ഷ്യത്തോടെയാണ് മധ്യപ്രദേശിലെ കുനോ ദേശീയോദ്യാനം വർഷങ്ങളായി തയ്യാറാക്കിയത്. 24 ഗ്രാമങ്ങൾ മാറ്റിപ്പാർപ്പിക്കുകയും ഇരമൃഗങ്ങളുടെ എണ്ണം വർധിപ്പിക്കുകയും ആവാസവ്യവസ്ഥ മെച്ചപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്തു. ശാസ്ത്രീയ പഠനങ്ങൾ പ്രകാരം കുനോയിലെ കാലാവസ്ഥയും വനഘടനയും ഇരമൃഗങ്ങളുടെ ലഭ്യതയും ഏഷ്യാറ്റിക് സിംഹങ്ങൾക്ക് അനുയോജ്യമാണ്. ദീർഘകാലത്ത് 80 സിംഹങ്ങൾ വരെ സ്വയം നിലനിൽക്കുന്ന ജനസംഖ്യയായി വളരാൻ കുനോയ്ക്ക് കഴിയുമെന്ന് Population Habitat Viability Analysis വിലയിരുത്തുന്നു.

ഇതുകൂടാതെ ഗിർനാർ, ബർദ വന്യജീവി സങ്കേതം, രാജസ്ഥാനിലെ ചില വനപ്രദേശങ്ങൾ എന്നിവയും ഭാവിയിൽ സിംഹ പുനരധിവാസത്തിന് അനുയോജ്യമായ സ്ഥലങ്ങളായി ശുപാർശ ചെയ്യപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.

മനുഷ്യർക്കു മാത്രമല്ല… സിംഹങ്ങൾക്കും അപകടം

ഈ സംഘർഷം മനുഷ്യരെ മാത്രമല്ല ബാധിക്കുന്നത്. *2023 ഓഗസ്റ്റ് മുതൽ 2025 ജൂലൈ വരെയുള്ള രണ്ട് വർഷത്തിനിടെ തുറന്ന കിണറുകളിൽ വീഴൽ, റെയിൽ അപകടങ്ങൾ, റോഡ് അപകടങ്ങൾ, വൈദ്യുതാഘാതം തുടങ്ങിയ മനുഷ്യനിർമിത കാരണങ്ങളാൽ 30 ഏഷ്യാറ്റിക് സിംഹങ്ങൾ മരണപ്പെട്ടു.

ഇതിനു പുറമെ ഇതേ കാലയളവിൽ:

* രോഗം മൂലം – 151 സിംഹങ്ങൾ
* സിംഹങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ഏറ്റുമുട്ടലിൽ – 74
* വാർധക്യവും ബലക്ഷയവും – 51
* മുങ്ങിമരണം – 9

എന്നിങ്ങനെ നിരവധി മരണങ്ങളും രേഖപ്പെടുത്തി. സംരക്ഷണത്തിന്റെ അടുത്ത ഘട്ടം എണ്ണം കൂട്ടുക മാത്രമല്ല, ഇത്തരം ഒഴിവാക്കാവുന്ന മരണങ്ങൾ കുറയ്ക്കുക കൂടിയാണെന്ന് വിദഗ്ധർ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു.

ആവാസവ്യവസ്ഥയുടെ സമ്മർദ്ദം

ഒരു പ്രദേശത്തിന് വഹിക്കാനാകുന്നതിലും കൂടുതൽ സിംഹങ്ങൾ ഒരുമിച്ച് ജീവിക്കുമ്പോൾ പ്രദേശത്തിനായുള്ള മത്സരം കൂടുന്നു. അതിന്റെ ഫലമായി സിംഹങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ഏറ്റുമുട്ടലും വർധിക്കുന്നു. ഇരമൃഗങ്ങളെ കണ്ടെത്താൻ കൂടുതൽ ദൂരം സഞ്ചരിക്കേണ്ടി വരുന്നതിനാൽ മനുഷ്യവാസ മേഖലയിലേക്കുള്ള പ്രവേശനവും കൂടുന്നു.

ജനിതക വെല്ലുവിളി

ലോകത്തിലെ എല്ലാ കാട്ടു ഏഷ്യാറ്റിക് സിംഹങ്ങളും ഒരേ ജനസംഖ്യയിൽ നിന്നുള്ളവയാണ്. അതിനാൽ ജനിതക വൈവിധ്യം കുറയാനുള്ള സാധ്യത നിലനിൽക്കുന്നു. രോഗങ്ങളെ പ്രതിരോധിക്കാനുള്ള ശേഷിയെയും ഇത് ബാധിക്കാമെന്ന് ശാസ്ത്രജ്ഞർ മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്നു.

പ്രശ്നപരിഹാരത്തിനായി നടപ്പാക്കുന്ന പദ്ധതികൾ

ഗിറിലെ സിംഹസംരക്ഷണം ഇനി എണ്ണം വർധിപ്പിക്കുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. രോഗഭീഷണി, മനുഷ്യ–സിംഹ സംഘർഷം, മനുഷ്യനിർമിത അപകടങ്ങൾ, ഒരേയൊരു ആവാസവ്യവസ്ഥയെ ആശ്രയിച്ചുള്ള അപകടസാധ്യത എന്നിവ കുറയ്ക്കാൻ നിരവധി പദ്ധതികളാണ് സർക്കാർ, വന്യജീവി ഗവേഷണ സ്ഥാപനങ്ങൾ, ശാസ്ത്രജ്ഞർ എന്നിവർ മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നത്.

രണ്ടാമത്തെ സ്വതന്ത്ര ആവാസവ്യവസ്ഥ

ഏഷ്യാറ്റിക് സിംഹങ്ങൾക്ക് മറ്റൊരു സ്വതന്ത്ര ജനസംഖ്യ സൃഷ്ടിക്കണമെന്നത് വർഷങ്ങളായുള്ള പ്രധാന ശുപാർശയാണ്. 2013-ൽ സുപ്രീംകോടതി മധ്യപ്രദേശിലെ കുനോ ദേശീയോദ്യാനത്തിലേക്ക് ചില സിംഹങ്ങളെ മാറ്റാൻ നിർദേശിച്ചെങ്കിലും പദ്ധതി ഇതുവരെ നടപ്പായിട്ടില്ല. ഗുജറാത്തിലെ ബാർഡ വന്യജീവി സങ്കേതത്തെയും രണ്ടാമത്തെ സിംഹ ആവാസകേന്ദ്രമായി വികസിപ്പിക്കുന്ന പ്രവർത്തനങ്ങളും പുരോഗമിക്കുകയാണ്.

പ്രോജക്ട് ലയൺ

2020-ൽ കേന്ദ്ര സർക്കാർ പ്രഖ്യാപിച്ച പ്രോജക്ട് ലയൺ ഏഷ്യാറ്റിക് സിംഹങ്ങളുടെ ദീർഘകാല സംരക്ഷണത്തിനുള്ള ദേശീയ പദ്ധതിയാണ്. ആവാസവ്യവസ്ഥ വികസിപ്പിക്കൽ, രോഗനിരീക്ഷണം, ജനിതക പഠനം, മനുഷ്യ–സിംഹ സംഘർഷം കുറയ്ക്കൽ, ആധുനിക രക്ഷാപ്രവർത്തന സംവിധാനങ്ങൾ, വെറ്ററിനറി ആശുപത്രികൾ, നിരീക്ഷണ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ എന്നിവ ഇതിന്റെ ഭാഗമാണ്.

തുറന്ന കിണറുകൾ സുരക്ഷിതമാക്കൽ

ഗിറിനോട് ചേർന്ന ഗ്രാമങ്ങളിലെ ആയിരക്കണക്കിന് തുറന്ന കിണറുകൾ സിംഹങ്ങൾക്ക് വലിയ ഭീഷണിയാണ്. ഇതിന് പരിഹാരമായി കിണറുകൾക്ക് ചുറ്റും മതിലും ഇരുമ്പുവേലിയും നിർമ്മിക്കുക, സുരക്ഷാ വല സ്ഥാപിക്കുക തുടങ്ങിയ പ്രവർത്തനങ്ങൾ വനവകുപ്പ് വ്യാപകമായി നടത്തിവരുന്നു.

റോഡ്–റെയിൽ സുരക്ഷ

സിംഹങ്ങൾ സഞ്ചരിക്കുന്ന മേഖലകളിലൂടെ കടന്നുപോകുന്ന റോഡുകളിലും റെയിൽപാതകളിലും വേഗപരിധി, മുന്നറിയിപ്പ് ബോർഡുകൾ, രാത്രികാല നിരീക്ഷണം, ക്യാമറകൾ എന്നിവ ഏർപ്പെടുത്തുന്നു. അപകടസാധ്യതയുള്ള മേഖലകളിൽ പ്രത്യേക നിരീക്ഷണ സംഘങ്ങളെയും വിന്യസിച്ചിട്ടുണ്ട്.

രോഗനിരീക്ഷണവും ആരോഗ്യസംരക്ഷണവും

2018-ലെ കാനൈൻ ഡിസ്റ്റെമ്പർ വൈറസ് (CDV) ബാധയ്ക്ക് ശേഷം ഗിറിൽ സ്ഥിരമായ ആരോഗ്യനിരീക്ഷണ സംവിധാനം ശക്തിപ്പെടുത്തി. സിംഹങ്ങളുടെ രക്തസാമ്പിളുകൾ പരിശോധിക്കൽ, രോഗലക്ഷണങ്ങൾ കണ്ടെത്തിയാൽ ഉടൻ ചികിത്സ നൽകൽ, വെറ്ററിനറി വിദഗ്ധരുടെ പ്രത്യേക സംഘങ്ങൾ, മൊബൈൽ വെറ്ററിനറി യൂണിറ്റുകൾ എന്നിവ ഇപ്പോൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

ജലസ്രോതസുകളും ഇരമൃഗ സംരക്ഷണവും

വേനൽക്കാലത്ത് വനത്തിനുള്ളിൽ കൃത്രിമ ജലസ്രോതസുകൾ നിലനിർത്തുകയും ചീതൽ, സാമ്പാർ, നീലഗായ്, കാട്ടുപന്നി തുടങ്ങിയ ഇരമൃഗങ്ങളുടെ എണ്ണം സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് സിംഹങ്ങൾ മനുഷ്യവാസ മേഖലയിലേക്ക് നീങ്ങുന്നത് കുറയ്ക്കാൻ സഹായിക്കുന്ന പ്രധാന നടപടികളാണ്.

പ്രാദേശിക ജനങ്ങളുടെ പങ്കാളിത്തം

മാൽധാരി സമൂഹം ഉൾപ്പെടെയുള്ള പ്രാദേശിക ജനങ്ങളെ സംരക്ഷണ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ പങ്കാളികളാക്കുക, കന്നുകാലി നഷ്ടപരിഹാരം വേഗത്തിൽ നൽകുക, സിംഹങ്ങളുടെ സഞ്ചാരം സംബന്ധിച്ച മുന്നറിയിപ്പ് സംവിധാനം ഒരുക്കുക, ബോധവൽക്കരണ പരിപാടികൾ നടത്തുക എന്നിവയും മനുഷ്യ–സിംഹ സംഘർഷം കുറയ്ക്കാനുള്ള പ്രധാന നടപടികളായി നടപ്പാക്കുന്നു.

സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഉപയോഗം

റേഡിയോ കോളർ, ജിപിഎസ് നിരീക്ഷണം, ഡ്രോൺ സർവേ, ക്യാമറ ട്രാപ്പുകൾ, കൃത്രിമബുദ്ധി അടിസ്ഥാനമാക്കിയ നിരീക്ഷണ സംവിധാനങ്ങൾ എന്നിവ ഉപയോഗിച്ച് സിംഹങ്ങളുടെ സഞ്ചാരവും ആരോഗ്യനിലയും തുടർച്ചയായി വിലയിരുത്തുന്ന സംവിധാനങ്ങളും വ്യാപിപ്പിച്ചുവരികയാണ്.

സംരക്ഷണത്തിന്റെ അടുത്ത അധ്യായം

ഗിർ ലോകത്തിന് നൽകിയ ഏറ്റവും വലിയ സംരക്ഷണ വിജയങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്. വംശനാശത്തിന്റെ വക്കിൽ നിന്ന് ഏഷ്യാറ്റിക് സിംഹത്തെ തിരികെ കൊണ്ടുവന്നത് വലിയ നേട്ടമാണ്. എന്നാൽ ഇനി വെല്ലുവിളി എണ്ണം കൂട്ടുന്നതിലല്ല. ഒരേയൊരു ആവാസവ്യവസ്ഥയിൽ എല്ലാ സിംഹങ്ങളെയും നിലനിർത്തുന്നത് വലിയ അപകടസാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നുവെന്ന് വിദഗ്ധർ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു. അതിനാൽ സുരക്ഷിതമായ ഒന്നിലധികം ആവാസവ്യവസ്ഥകൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും മനുഷ്യനിർമിത അപകടങ്ങൾ കുറയ്ക്കുകയും ചെയ്താൽ മാത്രമേ ഏഷ്യാറ്റിക് സിംഹത്തിന്റെ ഭാവി ദീർഘകാലത്തേക്ക് സുരക്ഷിതമാകൂ.