ഹൈലൈറ്റുകൾ
- വീട്ടമ്മമാരുടെ ജോലിക്ക് സാമ്പത്തിക മൂല്യമുണ്ടെന്ന് സുപ്രീംകോടതി വ്യക്തമാക്കി.
- വീട്ടമ്മമാർ കുടുംബത്തിന്റെയും സമൂഹത്തിന്റെയും പ്രധാന ശക്തിയാണെന്ന് കോടതി പറഞ്ഞു.
- ഗാർഹിക അധ്വാനത്തിന് പ്രതിമാസം 30,000 രൂപയുടെ മൂല്യം കോടതി കണക്കാക്കി.
- പാചകവും കുട്ടികളുടെയും വയോധികരുടെയും പരിചരണവും വിലപ്പെട്ട ജോലിയാണെന്ന് കോടതി അംഗീകരിച്ചു.
- സ്ത്രീകളുടെ അദൃശ്യ അധ്വാനത്തെ അംഗീകരിച്ച ചരിത്രപരമായ വിധിയാണിത്.
ന്യൂഡൽഹി :സുപ്രീംകോടതി യുടെ രണ്ടംഗ ബെഞ്ചിന്റെതാണ് വിധി.ഇത് ഇന്ത്യൻ നീതിന്യായ വ്യവസ്ഥയിലെ ചരിത്രരേഖയാണ്.ഇന്ത്യയിൽ ആദ്യമായി വീട്ടമ്മയുടെ അധ്വാനത്തിൻ്റെ മൂല്യം നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.ഇന്നത്തെ സാഹചര്യത്തിൽ കുറഞ്ഞത് 30,000 രൂപയുടെ മൂല്യം വീട്ടിൽ ഭക്ഷണം പാകം ചെയ്തു കുട്ടികളെ വളർത്തിയും കഴിയുന്ന ഒരു വീട്ടമ്മയുടെ അധ്വാനത്തിന് വിലയുണ്ടെന്ന് കോടതി നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നു
വീട്ടമ്മമാർ ആശ്രിതർ അല്ല.സ്വന്തം അധ്വാനം കൊണ്ട് രാജ്യത്തെ തന്നെ നിർമിക്കുന്നവർ എന്ന് കോടതി
വീട്ടിൽ പാചകം ചെയ്യുന്ന അമ്മ. കുട്ടികളെ വളർത്തുന്ന ഭാര്യ. വയോധികരെ പരിചരിക്കുന്ന മകൾ. കുടുംബത്തിന്റെ ഓരോ ദിവസവും മുന്നോട്ടു കൊണ്ടുപോകുന്ന സ്ത്രീ.
ഇന്ത്യൻ സമൂഹത്തിൽ അവർ ചെയ്തുവരുന്ന ജോലികൾ അനിവാര്യമായിരുന്നുവെങ്കിലും, നിയമത്തിന്റെയും സാമ്പത്തികശാസ്ത്രത്തിന്റെയും ഭാഷയിൽ അവ പലപ്പോഴും “വരുമാനമില്ലാത്ത ജോലി” എന്ന വിഭാഗത്തിലായിരുന്നു.
2026 ജൂൺ 11-ന് സുപ്രീം കോടതി പുറപ്പെടുവിച്ച ഒരു സുപ്രധാന വിധി ആ കാഴ്ചപ്പാടിനെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയാണ്. “ഹോംമേക്കർ” എന്ന പദത്തിന് പുതിയ അർഥം നൽകിക്കൊണ്ട് കോടതി അവരെ “Nation Builders” അഥവാ രാജ്യനിർമാതാക്കൾ എന്ന് വിശേഷിപ്പിച്ചു. മാത്രമല്ല, ഒരു വീട്ടമ്മയുടെ ഗാർഹിക പരിചരണ സേവനത്തിന് പ്രതിമാസം കുറഞ്ഞത് 30,000 രൂപയുടെ സാമ്പത്തിക മൂല്യമുണ്ടെന്നും വ്യക്തമാക്കി.
മോട്ടോർ വാഹന അപകടത്തിൽ വീട്ടമ്മ മരിച്ച കേസിന്റെ വിധിതീർപ്പ് നാഴികക്കല്ലായി
പഞ്ചാബിൽ 2001 നവംബർ 25-ന് നടന്ന ഒരു വാഹനാപകടത്തിൽ രേഷ്മ എന്ന വീട്ടമ്മ മരിച്ചു. ഭർത്താവും മൂന്ന് മക്കളും നഷ്ടപരിഹാരം ആവശ്യപ്പെട്ട് മോട്ടോർ അപകട ക്ലെയിംസ് ട്രിബ്യൂണലിനെ സമീപിച്ചു.
ആദ്യം 2.42 ലക്ഷം രൂപയാണ് അനുവദിച്ചത്. പിന്നീട് ഹൈക്കോടതി അത് 8.43 ലക്ഷമായി ഉയർത്തി. എന്നാൽ കുടുംബം സുപ്രീം കോടതിയെ സമീപിച്ചു. അവിടെയാണ് ഈ കേസിന് രാജ്യവ്യാപക പ്രാധാന്യമുള്ള ഒരു പുതിയ മാനദണ്ഡം രൂപപ്പെട്ടത്.
കേസ് ജസ്റ്റിസ് സഞ്ജയ് കരോൾ, ജസ്റ്റിസ് എൻ. കൊട്ടീശ്വർ സിങ് എന്നിവ അടങ്ങിയ ബെഞ്ചാണ് വിധി പ്രസ്താവിച്ചത്.
കോടതി ചൂണ്ടിക്കാട്ടിയത്:
ഒരു വീട്ടമ്മയെ കുടുംബത്തിന്റെ ആശ്രിതയായി വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത് വിരോധാഭാസമാണ്.
യാഥാർഥ്യത്തിൽ കുടുംബത്തിന്റെ പ്രവർത്തനം മുഴുവൻ അവരുടെ അധ്വാനത്തെ ആശ്രയിച്ചാണ് നടക്കുന്നത്.
കുട്ടികളുടെ വളർച്ച, വിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹിക മൂല്യങ്ങൾ, കുടുംബസ്ഥിരത എന്നിവയുടെ അടിസ്ഥാനശില വീട്ടമ്മമാരാണ്.
രാജ്യത്തിന്റെ ഭാവി മനുഷ്യവിഭവശേഷി രൂപപ്പെടുത്തുന്നതിൽ അവർ നിർണായക പങ്കുവഹിക്കുന്നു.
മുപ്പതിനായിരം രൂപ മൂല്യം നിശ്ചയിച്ചതിലെ മാനദണ്ഡം എന്തായിരുന്നു ?
വിധിയുടെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഭാഗം ഇതാണ്.
ഇതുവരെ വാഹനാപകട നഷ്ടപരിഹാര കേസുകളിൽ വീട്ടമ്മയുടെ വരുമാനം കണക്കാക്കുമ്പോൾ വളരെ ചെറിയ തുകകളോ “നോട്ടിയൽ ഇൻകം” എന്ന സാങ്കൽപ്പിക വരുമാനമോ ഉപയോഗിക്കാറായിരുന്നു.
ഇപ്പോൾ സുപ്രീം കോടതി പറഞ്ഞത്:
“Loss of Domestic Care” എന്ന പുതിയ നഷ്ടപരിഹാര തല സൃഷ്ടിക്കണം.
വീട്ടമ്മയുടെ മരണം മൂലം കുടുംബത്തിന് നഷ്ടമാകുന്ന ഗാർഹിക പരിചരണ സേവനത്തിന് പ്രതിമാസം 30,000 രൂപ എന്ന അടിസ്ഥാന മൂല്യം കണക്കാക്കണം.
ഓരോ മൂന്ന് വർഷം കൂടുമ്പോഴും ഈ തുക 10 ശതമാനം വീതം വർധിപ്പിക്കണം.
ഇത് വെറും ഒരു നഷ്ടപരിഹാര കണക്കല്ല.
ഇന്ത്യൻ നീതിന്യായ ചരിത്രത്തിൽ ആദ്യമായി ഗാർഹിക അധ്വാനത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക മൂല്യം വ്യക്തമായി നിർവചിക്കാനുള്ള ശ്രമമാണ്.
കോടതി ചൂണ്ടിക്കാട്ടിയ അദൃശ്യ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥ
ഒരു വീട്ടമ്മ ചെയ്യുന്ന ജോലികൾ പ്രത്യേകം കണക്കാക്കിയാൽ:
- പാചകക്കാരി
- ശിശുപരിപാലക
- ഹോം ട്യൂട്ടർ
- നഴ്സ്
- വയോജന പരിചാരക
- വീട്ടുജോലിക്കാരി
- കുടുംബ മാനേജർ
എന്നിങ്ങനെ പല ജോലികളുടെ സംയോജനമാണ്.
ഇവയെല്ലാം പുറത്തുനിന്ന് നിയമിക്കേണ്ടി വന്നാൽ കുടുംബം പ്രതിമാസം വൻതുക ചെലവഴിക്കേണ്ടിവരും.
അതുകൊണ്ടാണ് കോടതി വീട്ടമ്മയുടെ സേവനത്തെ സാമ്പത്തിക മൂല്യമുള്ള ഉൽപ്പാദനപ്രവർത്തനമായി അംഗീകരിച്ചത്.
ലതാ വാധ്വ വേഴ്സസ് ബിഹാർ സംസ്ഥാനം (2001)
വീട്ടമ്മമാരുടെ ഗാർഹിക അധ്വാനത്തിന് സാമ്പത്തിക മൂല്യമുണ്ടെന്ന ആശയം ഇന്ത്യൻ നീതിന്യായ വ്യവസ്ഥയിൽ ശക്തമായി ഉയർത്തിക്കാട്ടിയ ആദ്യകാല സുപ്രധാന വിധികളിലൊന്നാണ് ഇത്. ടാറ്റാ സ്റ്റീൽ സംഘടിപ്പിച്ച ഒരു ചടങ്ങിലുണ്ടായ തീപിടിത്തത്തിൽ നിരവധി സ്ത്രീകളും കുട്ടികളും മരിച്ച സംഭവവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടാണ് കേസ് സുപ്രീം കോടതിയിലെത്തിയത്. നഷ്ടപരിഹാരം കണക്കാക്കുമ്പോൾ വീട്ടമ്മമാരെ “വരുമാനമില്ലാത്തവർ” എന്ന നിലയിൽ മാത്രം കാണുന്നത് യാഥാർഥ്യവിരുദ്ധമാണെന്ന് കോടതി നിരീക്ഷിച്ചു. കുടുംബത്തിന്റെ ദൈനംദിന ജീവിതം മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോകുന്നതിൽ അവർ വഹിക്കുന്ന പങ്ക് സാമ്പത്തികമായി വിലമതിക്കപ്പെടേണ്ടതാണെന്നും കുട്ടികളുടെ പരിപാലനം, കുടുംബനിർവഹണം, ഗാർഹിക ചുമതലകൾ എന്നിവയ്ക്ക് യഥാർഥ മൂല്യമുണ്ടെന്നും കോടതി വ്യക്തമാക്കി. പിന്നീട് ഗാർഹിക അധ്വാനത്തെ സാമ്പത്തിക സംഭാവനയായി അംഗീകരിക്കുന്ന നിരവധി വിധികൾക്ക് ഈ കേസ് അടിത്തറയായി മാറി.
അരുണ് കുമാർ അഗ്രവാൾ വേഴ്സസ് നാഷണൽ ഇൻഷുറൻസ് കമ്പനി (2010)
ഗാർഹിക അധ്വാനത്തിന്റെ മൂല്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഇന്ത്യൻ നിയമചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും നിർണായകമായ വിധിയായി ഈ കേസ് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. വാഹനാപകടത്തിൽ മരിച്ച ഒരു വീട്ടമ്മയുടെ കുടുംബത്തിന് നൽകേണ്ട നഷ്ടപരിഹാരവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കേസിലായിരുന്നു സുപ്രീം കോടതിയുടെ സുപ്രധാന നിരീക്ഷണങ്ങൾ. വീട്ടമ്മയുടെ സേവനങ്ങളെ “പൂജ്യം വരുമാനം” എന്ന് കണക്കാക്കുന്നത് അനീതിയും യാഥാർഥ്യത്തെ നിഷേധിക്കുന്നതുമാണെന്ന് കോടതി വ്യക്തമാക്കി. ഒരു അമ്മയും ഭാര്യയും കുടുംബത്തിനായി ചെയ്യുന്ന സേവനങ്ങളെ വെറും ഒരു വീട്ടുജോലിക്കാരിയുടെ ജോലിയുമായി താരതമ്യം ചെയ്യാനാവില്ലെന്നും വിധിയിൽ പറയുന്നു. കുടുംബത്തിന്റെ സാമൂഹിക, സാമ്പത്തിക, മാനസിക സ്ഥിരത ഉറപ്പാക്കുന്നതിൽ വീട്ടമ്മമാർ വഹിക്കുന്ന പങ്ക് അളക്കാനാവാത്തതാണെങ്കിലും അതിന് സാമ്പത്തിക മൂല്യമില്ലെന്ന് പറയാനാവില്ലെന്ന് കോടതി ചൂണ്ടിക്കാട്ടി. ഗാർഹിക അധ്വാനം രാജ്യത്തിന്റെ അദൃശ്യ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയുടെ ഭാഗമാണെന്ന ആശയം ശക്തമായി അവതരിപ്പിച്ച ഈ വിധിയാണ് പിന്നീട് വന്ന എല്ലാ പ്രധാന വിധികളുടെയും ബൗദ്ധിക അടിത്തറയായി മാറിയത്.
കീർത്തി വേഴ്സസ് ഓറിയന്റൽ ഇൻഷുറൻസ് കമ്പനി (2021)
ഗാർഹിക അധ്വാനത്തെ സാമ്പത്തിക നീതിയുടെയും ലിംഗസമത്വത്തിന്റെയും കാഴ്ചപ്പാടിൽ വിലയിരുത്തിയ സുപ്രധാന വിധിയായിരുന്നു ഇത്. വീട്ടമ്മമാർ സാമ്പത്തിക മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല എന്ന ധാരണ സമൂഹത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു ലിംഗപക്ഷപാതപരമായ കാഴ്ചപ്പാടാണെന്ന് സുപ്രീം കോടതി തുറന്നുപറഞ്ഞു. കുടുംബത്തിലെ മറ്റു അംഗങ്ങൾക്ക് വിദ്യാഭ്യാസം നേടാനും തൊഴിൽ ചെയ്യാനും വരുമാനം കണ്ടെത്താനും സാധിക്കുന്നത് പലപ്പോഴും വീട്ടമ്മമാരുടെ അദൃശ്യ അധ്വാനത്തിന്റെ ഫലമാണെന്നും കോടതി നിരീക്ഷിച്ചു. അതുകൊണ്ട് നഷ്ടപരിഹാരം കണക്കാക്കുമ്പോൾ വീട്ടമ്മയുടെ നിലവിലെ സേവനങ്ങൾ മാത്രമല്ല, ഭാവിയിൽ അവർ നൽകാനിടയുള്ള സംഭാവനകളും പരിഗണിക്കണമെന്ന് കോടതി നിർദേശിച്ചു. ഗാർഹിക ജോലികളെ വെറും കുടുംബബാധ്യതയായി കാണാതെ സാമ്പത്തിക ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ഒരു രൂപമായും സ്ത്രീകളുടെ അദൃശ്യ അധ്വാനത്തെ അംഗീകരിക്കേണ്ടതുണ്ടെന്നും ഈ വിധി വ്യക്തമാക്കി. ഗാർഹിക അധ്വാനത്തെ സ്ത്രീകളുടെ അവകാശങ്ങളുമായും ലിംഗനീതിയുമായും ബന്ധിപ്പിച്ച സുപ്രീം കോടതിയുടെ ഏറ്റവും പുരോഗമനപരമായ വിധികളിലൊന്നായി ഇത് വിലയിരുത്തപ്പെടുന്നു.
യൂറോപ്പിലും അമേരിക്കയിലും വീട്ടമ്മമാരുടെ അധ്വാനത്തിൻ്റെ മൂല്യംനേരത്തെ തന്നെ അംഗീകരിച്ചിരുന്നു
യൂറോപ്പിലെയും അമേരിക്കയിലെയും നിയമവ്യവസ്ഥകൾ ഇന്ത്യയെക്കാൾ വളരെ മുമ്പുതന്നെ ഗാർഹിക അധ്വാനത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക മൂല്യം അംഗീകരിച്ചവയാണ്. ജർമ്മനിയിൽ “ഗാർഹിക നഷ്ടം” എന്ന ആശയത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഒരു വ്യക്തിക്ക് പരിക്കേറ്റതിനെ തുടർന്ന് വീട്ടുജോലികൾ ചെയ്യാൻ കഴിയാതെ വന്നാൽ ആ സേവനങ്ങൾ പുറത്തുനിന്ന് ലഭ്യമാക്കാൻ വരുന്ന ചെലവ് നഷ്ടപരിഹാരമായി കണക്കാക്കുന്നു. സ്വിറ്റ്സർലാൻഡിൽ ശമ്പളമില്ലാത്ത ഗാർഹിക ജോലികൾക്കും സാമ്പത്തിക മൂല്യം നിർണയിക്കപ്പെടുന്നു. നെതർലാൻഡ്സിൽ കുട്ടികളുടെ പരിപാലനം, കുടുംബനിർവഹണം തുടങ്ങിയവയെ സാമ്പത്തിക സേവനങ്ങളായി പരിഗണിക്കുന്നു. ബ്രിട്ടനിൽ ഒരു വ്യക്തിയുടെ മരണമോ പരിക്കോ മൂലം കുടുംബത്തിന് നഷ്ടമാകുന്ന പരിചരണ സേവനങ്ങളുടെ മൂല്യം നഷ്ടപരിഹാരത്തിന്റെ ഭാഗമായി ഉൾപ്പെടുത്താറുണ്ട്. യൂറോപ്യൻ കോടതികളുടെ അടിസ്ഥാന ചോദ്യം വളരെ ലളിതമാണ്: “ഈ വ്യക്തി ഇല്ലെങ്കിൽ കുടുംബം ഇതേ സേവനങ്ങൾ പുറത്തുനിന്ന് ലഭിക്കാൻ എത്ര ചെലവഴിക്കേണ്ടിവരും?” അമേരിക്കയിലും സമാനമായ സമീപനമാണ് പിന്തുടരുന്നത്. അവിടെ ഇത് “ഗാർഹിക സേവനങ്ങളുടെ നഷ്ടം” എന്ന പേരിലാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. വാഹനാപകടം, മരണകേസുകൾ, വ്യക്തിപരമായ പരിക്ക് സംബന്ധിച്ച കേസുകൾ എന്നിവയിൽ കുട്ടികളുടെ പരിചരണം, ഭക്ഷണം തയ്യാറാക്കൽ, വീട്ടുപരിപാലനം, വയോജന പരിചരണം, കുടുംബനിർവഹണം തുടങ്ങിയ സേവനങ്ങളുടെ വിപണി മൂല്യമാണ് കോടതി കണക്കാക്കുന്നത്. പലപ്പോഴും ഈ മൂല്യം നിർണയിക്കാൻ സാമ്പത്തിക വിദഗ്ധരുടെ സഹായവും തേടാറുണ്ട്. ചുരുക്കത്തിൽ, യൂറോപ്പും അമേരിക്കയും ഏറെക്കാലമായി അംഗീകരിച്ചുവരുന്ന ഒരു അടിസ്ഥാന തത്വമുണ്ട്: വീട്ടുജോലിക്ക് ശമ്പളം ലഭിക്കുന്നില്ല എന്നതുകൊണ്ട് അതിന് സാമ്പത്തിക മൂല്യമില്ലെന്ന് അർഥമില്ല. ഗാർഹിക അധ്വാനം സമൂഹത്തിന്റെയും സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയുടെയും അവിഭാജ്യ ഘടകമാണെന്നും അതിന് അളക്കാവുന്ന സാമ്പത്തിക വിലയുണ്ടെന്നും ഈ രാജ്യങ്ങളിലെ നിയമവ്യവസ്ഥകൾ വളരെക്കാലമായി അംഗീകരിച്ചുവരികയാണ്.
ഒരു പണിയും ഇല്ലാത്ത ആളല്ല വീട്ടമ്മ
ഈ വിധി സ്ത്രീകൾക്ക് ചരിത്രപരമാകുന്നത് ഒരു നഷ്ടപരിഹാര കേസിലെ കണക്കുകൂട്ടലിനെക്കാൾ വലിയ ഒരു സാമൂഹികവും നിയമപരവുമായ മാറ്റത്തിന് തുടക്കമിടുന്നതിനാലാണ്. നൂറ്റാണ്ടുകളായി സ്ത്രീകളുടെ ഗാർഹിക അധ്വാനം “കുടുംബ കടമ” എന്ന പേരിൽ അദൃശ്യമാക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, സുപ്രീം കോടതി അതിനെ വ്യക്തമായ സാമ്പത്തിക മൂല്യമുള്ള ജോലിയായി അംഗീകരിച്ചിരിക്കുകയാണ്. സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയിൽ സംഭാവന നൽകുന്നത് ശമ്പളം വാങ്ങുന്നവർ മാത്രമല്ലെന്നും, വീടുകളിൽ നടക്കുന്ന പരിചരണ പ്രവർത്തനങ്ങളും കുടുംബനിർവഹണവും രാജ്യത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ അടിസ്ഥാന ഘടകങ്ങളാണെന്നും ഈ വിധി വ്യക്തമാക്കുന്നു. അതോടൊപ്പം വാഹനാപകട നഷ്ടപരിഹാര കേസുകൾ, ഇൻഷുറൻസ് തർക്കങ്ങൾ, ജീവനാംശ ഹർജികൾ, കുടുംബ കോടതികളിലെ തർക്കങ്ങൾ, സ്വത്തവകാശ കേസുകൾ തുടങ്ങി നിരവധി നിയമമേഖലകളിൽ ഈ വിധിയുടെ സ്വാധീനം ഭാവിയിൽ പ്രതിഫലിക്കാനും സാധ്യതയുണ്ട്. അതിലുപരി, വീട്ടമ്മമാരെ “വരുമാനമില്ലാത്ത ആശ്രിതർ” എന്ന പഴയ കാഴ്ചപ്പാടിൽ നിന്ന് മാറ്റി “കുടുംബ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയുടെ കേന്ദ്രബിന്ദു” എന്ന നിലയിലേക്ക് ഉയർത്തിക്കാണിക്കുന്ന ശക്തമായ സാമൂഹിക സന്ദേശവും ഈ വിധി നൽകുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഈ വിധിയുടെ യഥാർഥ പ്രാധാന്യം കോടതി നിശ്ചയിച്ച 30,000 രൂപയിലല്ല; മറിച്ച് ഒരു രാഷ്ട്രത്തിന്റെ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥ ഓഫിസുകളിലും ഫാക്ടറികളിലും മാത്രമല്ല, വീടുകളിൽ ഓരോ ദിവസവും നടക്കുന്ന അദൃശ്യ പരിചരണ പ്രവർത്തനങ്ങളിലുമാണ് നിലനിൽക്കുന്നതെന്ന യാഥാർഥ്യത്തെ ഔദ്യോഗികമായി അംഗീകരിച്ചതിലാണ്. അതിന്റെ സാരാംശം സുപ്രീം കോടതിയുടെ തന്നെ വാക്കുകളിൽ പറഞ്ഞാൽ, “ഹോംമേക്കർമാർ വെറും വീട്ടമ്മമാരല്ല; അവർ രാജ്യനിർമാതാക്കളാണ്.”


