പ്രയാഗ്‌രാജ്, 2026 ഒക്ടോബർ 15 –

ഉത്തർപ്രദേശിൽ യുവാവിനെ നിയമവിരുദ്ധമായി പൊലീസ് കസ്റ്റഡിയിൽ വെച്ച നടപടി അലഹബാദ് ഹൈക്കോടതി റദ്ദാക്കി. മറ്റൊരു കേസിൽ ആവശ്യമില്ലെങ്കിൽ യുവാവിനെ ഉടൻ മോചിപ്പിക്കണമെന്നും ഉത്തരവിട്ടു. 2026 ഒക്ടോബർ ഏഴിനാണ് ജസ്റ്റിസ് അതുൽ ശ്രീധരൻ, ജസ്റ്റിസ് അചൽ സച്ദേവ് എന്നിവരടങ്ങിയ ബെഞ്ച് വിധി പ്രസ്താവിച്ചത്. ദീപക് എന്ന യുവാവ് നൽകിയ ഹേബിയസ് കോർപ്പസ് ഹർജിയിലാണ് നടപടി. ഉത്തർപ്രദേശ് സർക്കാരും മറ്റ് മൂന്ന് പേരുമായിരുന്നു എതിർകക്ഷികൾ. ഹർജിക്കാരനുവേണ്ടി അഭിഭാഷകരായ അർപിത് മാളവ്യ, അവധേഷ് കുമാർ മാളവ്യ എന്നിവർ ഹാജരായി. എതിർകക്ഷികളുടെ അഭിഭാഷകരായി കപിൽ കുമാർ, സന്ധ്യ സിങ് എന്നിവരും സർക്കാർ അഭിഭാഷകനും രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. നിയമനടപടികൾ പാലിക്കാതെ ആളുകളെ കസ്റ്റഡിയിലെടുക്കുന്ന പൊലീസിന്റെ രീതി ഗുരുതരമാണെന്ന് കോടതി വ്യക്തമാക്കി.

ഓഗസ്റ്റ് 23ന് കസ്റ്റഡിയിലെടുത്ത യുവാവിന്റെ അറസ്റ്റ് രേഖപ്പെടുത്തിയത് അടുത്ത ദിവസം

2026 ഓഗസ്റ്റ് 23ന് ഗൗതം ബുദ്ധ നഗറിൽ ഭൂമിത്തർക്കത്തെ തുടർന്ന് രണ്ട് വിഭാഗങ്ങൾ തമ്മിൽ സംഘർഷമുണ്ടായി. ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടാണ് ദീപക്കിനെയും മറ്റ് നാല് പേരെയും പൊലീസ് കസ്റ്റഡിയിലെടുത്തത്. ഓഗസ്റ്റ് 23ന് വൈകിട്ട് നാലുമണിയോടെ ദീപക്കിനെ കസ്റ്റഡിയിലെടുത്തതായി പൊലീസ് രേഖകളിൽ വ്യക്തമായിരുന്നു.

എന്നാൽ അന്ന് രാത്രി 9.39നാണ് പൊലീസ് എഫ്.ഐ.ആർ രജിസ്റ്റർ ചെയ്തത്. ദീപക്കിന്റെ ഔദ്യോഗിക അറസ്റ്റ് രേഖപ്പെടുത്തിയത് ഓഗസ്റ്റ് 24ന് ഉച്ചയ്ക്ക് 2.57നായിരുന്നു. അതായത്, എഫ്.ഐ.ആർ രജിസ്റ്റർ ചെയ്യുന്നതിനും ഔദ്യോഗിക അറസ്റ്റ് രേഖപ്പെടുത്തുന്നതിനും മുമ്പുതന്നെ യുവാവ് പൊലീസ് കസ്റ്റഡിയിലായിരുന്നു.

ഈ കാലയളവിലെ കസ്റ്റഡി നിയമപ്രകാരമായിരുന്നോ എന്നതാണ് ഹൈക്കോടതി പ്രധാനമായി പരിശോധിച്ചത്.

അറസ്റ്റ് രേഖകളിൽ അഞ്ച് സ്ഥലങ്ങളിൽ തീയതിവ്യത്യാസം; വിശദീകരണം തള്ളി കോടതി

ദീപക്കിന്റെ അറസ്റ്റ് രേഖകൾ പരിശോധിച്ചപ്പോൾ ഗുരുതരമായ ക്രമക്കേടുകളാണ് കോടതി കണ്ടെത്തിയത്. അന്വേഷണ ഉദ്യോഗസ്ഥനായ സബ് ഇൻസ്പെക്ടർ അനുജ് കുമാർ ഒപ്പിട്ട രേഖകളിൽ അഞ്ച് സ്ഥലങ്ങളിൽ ഓഗസ്റ്റ് 23 എന്ന തീയതിയായിരുന്നു. എന്നാൽ ഔദ്യോഗിക അറസ്റ്റ് തീയതി ഓഗസ്റ്റ് 24 എന്നാണ് രേഖപ്പെടുത്തിയിരുന്നത്.

തീയതി എഴുതിയതിൽ അബദ്ധം സംഭവിച്ചതാണെന്നായിരുന്നു അന്വേഷണ ഉദ്യോഗസ്ഥന്റെ വിശദീകരണം. എന്നാൽ ഒരേ തെറ്റ് അഞ്ച് സ്ഥലങ്ങളിൽ ആവർത്തിച്ചതും തിരുത്തലുകൾ വരുത്താത്തതും കോടതി ഗൗരവമായി കണ്ടു.

ദീപക്കിന്റെ ഒപ്പ് ആദ്യം ഒഴിഞ്ഞ കടലാസിൽ വാങ്ങുകയും പിന്നീട് അറസ്റ്റ് കാരണങ്ങൾ എഴുതിച്ചേർക്കുകയും ചെയ്തിരിക്കാമെന്ന ശക്തമായ പ്രഥമദൃഷ്ട്യാ സംശയവും കോടതി പ്രകടിപ്പിച്ചു.

കുറ്റകൃത്യം നടന്നശേഷം പ്രതിരോധ അറസ്റ്റ് നിയമം പ്രയോഗിക്കാനാവില്ല

ഭാരതീയ നാഗരിക് സുരക്ഷാ സംഹിതയിലെ 126, 130, 170 വകുപ്പുകൾ പ്രകാരമാണ് ദീപക്കിനെ ആദ്യം കസ്റ്റഡിയിലെടുത്തതെന്നായിരുന്നു പൊലീസിന്റെ വാദം.

എന്നാൽ കുറ്റകൃത്യം നടക്കുന്നത് തടയാനാണ് 170-ാം വകുപ്പ് പ്രകാരമുള്ള അറസ്റ്റ് അധികാരം ഉപയോഗിക്കേണ്ടതെന്ന് കോടതി വ്യക്തമാക്കി. കുറ്റകൃത്യം നടന്നുകഴിഞ്ഞാൽ അതേ സംഭവത്തിന്റെ പേരിൽ ഈ പ്രതിരോധ അധികാരം മുൻകാല പ്രാബല്യത്തോടെ പ്രയോഗിക്കാനാവില്ല.

126, 130 വകുപ്പുകൾ പ്രകാരമുള്ള നടപടികൾ സ്വീകരിക്കുമ്പോൾ ആവശ്യമായ നോട്ടീസും ജാമ്യബോണ്ട് സംബന്ധിച്ച വിവരങ്ങളും കൃത്യമായി നൽകണം. എന്നാൽ ദീപക്കിന്റെ കേസിൽ ജാമ്യബോണ്ടിലെ തുക പോലും രേഖപ്പെടുത്തിയിരുന്നില്ല.

അസിസ്റ്റന്റ് പൊലീസ് കമ്മീഷണർ കമലേഷ് കാന്ത് ഒപ്പിട്ട നോട്ടീസിലും നടപടിക്രമങ്ങളിലെ വീഴ്ച കണ്ടെത്തി. നിയമപരമായ നടപടികൾ പൂർത്തിയാക്കാതെയാണ് യുവാവിനെ കസ്റ്റഡിയിൽ വെച്ചതെന്ന് കോടതി വിലയിരുത്തി.

ക്രമസമാധാന പ്രശ്നമുണ്ടെങ്കിലും നിയമം ലംഘിക്കാൻ പൊലീസിന് അധികാരമില്ല

സംഘർഷസമയത്ത് വലിയ ജനക്കൂട്ടം ഉണ്ടായിരുന്നുവെന്നും സ്ഥിതി കൂടുതൽ വഷളാകാതിരിക്കാനാണ് പ്രതിരോധ നടപടികൾ സ്വീകരിച്ചതെന്നുമായിരുന്നു സർക്കാർ കോടതിയിൽ വിശദീകരിച്ചത്.

എന്നാൽ ക്രമസമാധാന പ്രശ്നമുണ്ടെന്ന കാരണത്താൽ നിയമപരമായ നടപടിക്രമങ്ങൾ ഒഴിവാക്കാൻ പൊലീസിന് കഴിയില്ലെന്ന് ഹൈക്കോടതി വ്യക്തമാക്കി.

ഭരണഘടനയുടെ 22-ാം അനുച്ഛേദം അറസ്റ്റ് ചെയ്യപ്പെടുന്ന വ്യക്തിക്ക് നൽകുന്ന സംരക്ഷണം കോടതി ഓർമിപ്പിച്ചു. അറസ്റ്റ് ചെയ്യപ്പെടുന്ന വ്യക്തിക്ക് അഭിഭാഷകന്റെ സഹായം തേടാനുള്ള അവകാശമുണ്ട്. ഈ അവകാശത്തെക്കുറിച്ച് വ്യക്തമായി അറിയിക്കേണ്ടതും പൊലീസിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തമാണ്.

ദീപക്കിന്റെ കാര്യത്തിൽ ഈ അവകാശം കൃത്യമായി അറിയിച്ചതിന് മതിയായ രേഖകളില്ലെന്നും കോടതി കണ്ടെത്തി.

പൊലീസ് സ്വയം നിയമമായി മാറുന്നു; മജിസ്ട്രേറ്റിനും ഹൈക്കോടതിയുടെ വിമർശനം

ഉത്തർപ്രദേശ് പൊലീസിന്റെ പ്രവർത്തനത്തിൽ ഗുരുതരമായ പ്രശ്നങ്ങളുണ്ടെന്ന് ഹൈക്കോടതി നിരീക്ഷിച്ചു. നിയമത്തിലെ നടപടിക്രമങ്ങൾ പാലിക്കാതെ അറസ്റ്റ് നടത്തുന്നതും രേഖകൾ വെറും ഔപചാരികതയായി തയ്യാറാക്കുന്നതും അംഗീകരിക്കാനാവില്ലെന്ന് ബെഞ്ച് വ്യക്തമാക്കി.

പൊലീസ് ഉദ്യോഗസ്ഥർ സ്വയം നിയമമായി മാറുന്ന സാഹചര്യമാണുള്ളതെന്ന കടുത്ത വിമർശനവും കോടതി ഉന്നയിച്ചു.

പൊലീസ് സമർപ്പിച്ച രേഖകൾ നിയമാനുസൃതമാണോയെന്ന് പരിശോധിക്കുന്നതിൽ ബന്ധപ്പെട്ട മജിസ്ട്രേറ്റിനും ഗുരുതരമായ വീഴ്ച സംഭവിച്ചതായി കോടതി കണ്ടെത്തി.

അറസ്റ്റും കസ്റ്റഡിയും സംബന്ധിച്ച നിയമനടപടികളെക്കുറിച്ച് ഉദ്യോഗസ്ഥർക്ക് മതിയായ ധാരണയില്ലെന്ന് കോടതി വിലയിരുത്തി.

രണ്ട് പൊലീസ് ഉദ്യോഗസ്ഥരുടെ സർവീസ് രേഖകളിൽ കോടതിയുടെ അതൃപ്തി രേഖപ്പെടുത്തണം

അസിസ്റ്റന്റ് പൊലീസ് കമ്മീഷണർ കമലേഷ് കാന്തിന്റെയും അന്വേഷണ ഉദ്യോഗസ്ഥൻ അനുജ് കുമാറിന്റെയും പ്രവർത്തനത്തിൽ കോടതി പ്രകടിപ്പിച്ച അതൃപ്തി അവരുടെ സർവീസ് രേഖകളിൽ ഉൾപ്പെടുത്തണമെന്ന് ഹൈക്കോടതി ഉത്തരവിട്ടു.

അറസ്റ്റിനും കസ്റ്റഡിക്കും മുമ്പ് പാലിക്കേണ്ട നിയമനടപടികളെക്കുറിച്ച് പൊലീസിന് മെച്ചപ്പെട്ട പരിശീലനം നൽകണമെന്ന് ഉത്തർപ്രദേശ് പൊലീസ് മേധാവിയോട് കോടതി ആവശ്യപ്പെട്ടു.

പൗരന്മാരുടെ വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവും ഭരണഘടനാപരമായ അവകാശങ്ങളും സംരക്ഷിക്കുന്ന രീതിയിലായിരിക്കണം പരിശീലനം.

സംശയത്തിന്റെ പേരിൽ ആളുകളെ പൊലീസ് സ്റ്റേഷനിലേക്ക് വിളിച്ചുവരുത്തി 24 മണിക്കൂറിലധികം കസ്റ്റഡിയിൽ വെച്ചശേഷം വിട്ടയക്കുന്ന സംഭവങ്ങളും കോടതി ചൂണ്ടിക്കാട്ടി. ഇത്തരം നടപടികളെ നിയമത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവില്ലായ്മയുടെ പേരിൽ ഇനി ന്യായീകരിക്കാനാവില്ലെന്നും കോടതി മുന്നറിയിപ്പ് നൽകി.

ദീപക്കിന്റെ കസ്റ്റഡി നിയമവിരുദ്ധം; ഉടൻ മോചിപ്പിക്കാൻ ഉത്തരവ്

2026 ഓഗസ്റ്റ് 23ന് വൈകിട്ട് നാലുമണി മുതൽ ദീപക്കിനെ പൊലീസ് കസ്റ്റഡിയിൽ വെച്ചത് നിയമവിരുദ്ധമാണെന്ന് കോടതി പ്രഖ്യാപിച്ചു. ഓഗസ്റ്റ് 24ന് രേഖപ്പെടുത്തിയ അറസ്റ്റും നിയമപരമായ പരിശോധനയിൽ നിലനിൽക്കില്ലെന്ന് വ്യക്തമാക്കി.

ദീപക്കിന്റെ ഹേബിയസ് കോർപ്പസ് ഹർജി അനുവദിച്ച കോടതി, മറ്റൊരു കേസിൽ ആവശ്യമില്ലെങ്കിൽ ഉടൻ മോചിപ്പിക്കാൻ ഉത്തരവിട്ടു.

കോടതിയുടെ ഉത്തരവ് ഉത്തർപ്രദേശ് പൊലീസ് മേധാവിക്ക് കൈമാറാനും നിർദേശിച്ചു. ബന്ധപ്പെട്ട മജിസ്ട്രേറ്റിനും ഗൗതം ബുദ്ധ നഗർ ജില്ലാ ജഡ്ജി മുഖേന ഉത്തരവിന്റെ പകർപ്പ് നൽകണമെന്നും വ്യക്തമാക്കി. ഇതോടെ ഹർജി തീർപ്പാക്കി.

നിയമവിരുദ്ധ കസ്റ്റഡിക്കെതിരെ കൂടുതൽ കർശന പരിശോധനയ്ക്ക് വഴിയൊരുക്കുന്ന വിധി

അറസ്റ്റിനും കസ്റ്റഡിക്കും നിയമപരമായ നടപടിക്രമങ്ങൾ നിർബന്ധമാണെന്ന നിലപാടാണ് അലഹബാദ് ഹൈക്കോടതി വീണ്ടും വ്യക്തമാക്കിയത്. രേഖകളിലെ പിഴവുകൾ വെറും സാങ്കേതിക പ്രശ്നമായി അവഗണിക്കാനാവില്ലെന്നതും വിധിയുടെ പ്രധാന ഭാഗമാണ്.

നിയമപരമായി, പ്രതിരോധ അറസ്റ്റ് അധികാരത്തിന്റെ പരിധിയും അറസ്റ്റ് ചെയ്യപ്പെടുന്ന വ്യക്തിയുടെ അവകാശങ്ങളും കോടതി വിശദീകരിച്ചു. സാമൂഹിക തലത്തിൽ, സാധാരണ പൗരന്മാരുടെ വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യം സംരക്ഷിക്കേണ്ടതിന്റെ ആവശ്യകതയാണ് വിധി ഉയർത്തിക്കാട്ടുന്നത്. ജുഡീഷ്യറിയുടെ തലത്തിൽ, പൊലീസ് സമർപ്പിക്കുന്ന അറസ്റ്റ് രേഖകൾ മജിസ്ട്രേറ്റുമാർ സൂക്ഷ്മമായി പരിശോധിക്കേണ്ട ഉത്തരവാദിത്തവും കോടതി ഓർമിപ്പിച്ചു.

ഉത്തർപ്രദേശിലെ സമാനമായ നിയമവിരുദ്ധ കസ്റ്റഡി പരാതികൾ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ ഈ വിധിയിലെ നിരീക്ഷണങ്ങൾ പ്രസക്തമാകാം. എന്നാൽ എല്ലാ അറസ്റ്റ് കേസുകളും സ്വമേധയാ അസാധുവാകുമെന്നോ ബന്ധപ്പെട്ട ഉദ്യോഗസ്ഥർക്കെതിരെ ശിക്ഷാനടപടി സ്വയം ഉണ്ടാകുമെന്നോ കോടതി ഉത്തരവിട്ടിട്ടില്ല.