സന്ധ്യയായാൽ ഗുജറാത്തിലെ ഗ്രാമമുറ്റങ്ങളും നഗരത്തിലെ മൈതാനങ്ങളും നൃത്തവേദികളാകും. നടുവിൽ ദേവിയുടെ പ്രതിഷ്ഠയോ വിളക്കുതെളിച്ച മൺകുടമോ. അതിനു ചുറ്റും കൈകൊട്ടി, വട്ടത്തിൽ ചുവടുവെക്കുന്ന ജനക്കൂട്ടം. പ്രാർഥനയും പാട്ടും നൃത്തവും ഒരുമിക്കുന്ന ഈ കാഴ്ചയാണ് ഗുജറാത്തിലെ നവരാത്രിയുടെ മുഖം. സ്ത്രീശക്തിയെ ആരാധിക്കുന്ന ഉത്സവത്തിൽ ഗർബയും ദാണ്ഡിയയും ഭക്തിയുടെ ആഘോഷരൂപങ്ങളായി മാറുന്നു.

അശ്വിന മാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷാരംഭത്തിലാണ് ശരത്കാല നവരാത്രി തുടങ്ങുന്നത്. ഒമ്പതു രാത്രികളിലെ ആരാധനയ്ക്കുശേഷം പത്താം ദിവസം ദസറയോടെ ആഘോഷം സമാപിക്കുന്നു.

ദേവിയുടെ വിജയകഥയും കൃഷ്ണന്റെ രാസപാരമ്പര്യവും

മഹിഷാസുരനെ പരാജയപ്പെടുത്തിയ ദേവിയുടെ കഥയാണ് നവരാത്രിയുടെ പ്രധാന ഐതീഹ്യം. അസുരന്റെ അതിക്രമങ്ങളിൽനിന്ന് ലോകത്തെ രക്ഷിക്കാൻ ദേവന്മാരുടെ ശക്തി ഒന്നിച്ച് ദേവീരൂപമായി അവതരിച്ചു. ആയുധങ്ങളേന്തിയ ദേവി മഹിഷാസുരനോട് പോരാടി വിജയിച്ചു. തിന്മയ്ക്കുമേൽ നന്മ നേടുന്ന വിജയമായാണ് ഭക്തർ ഈ കഥയെ കാണുന്നത്.

ഗുജറാത്തിലെ നൃത്താഘോഷത്തിൽ മറ്റൊരു കഥാപാരമ്പര്യവും ചേരുന്നു. സൗരാഷ്ട്രയിലെയും കച്ചിലെയും രാസ് നൃത്തത്തിന് കൃഷ്ണ–ഗോപികാ കഥകളുമായി ബന്ധമുണ്ട്. അതുകൊണ്ട് ദേവീസ്തുതികൾക്കൊപ്പം കൃഷ്ണകഥകളും നൃത്തഗാനങ്ങളിൽ കേൾക്കാം. ദാണ്ഡിയയിലെ കോലുകളെ ദേവിയുടെ ആയുധത്തിന്റെ പ്രതീകമായി കാണുന്ന ആത്മീയ വ്യാഖ്യാനവും പ്രചാരത്തിലുണ്ട്.

ആദ്യദിവസം: ആരാധനയുടെ കേന്ദ്രം ഒരുക്കുന്നു

വീടുകളിലും പൊതുവേദികളിലും ദേവിയുടെ ആരാധനാസ്ഥലം ഒരുക്കുന്നതോടെയാണ് തുടക്കം. ‘ഗർബോ’ എന്ന മൺകുടത്തിന് ഇവിടെ പ്രത്യേക സ്ഥാനമുണ്ട്. അതിനുള്ളിലെ വിളക്ക് ജീവന്റെയും ദൈവികശക്തിയുടെയും പ്രതീകമായി കണക്കാക്കുന്നു. മൺകുടത്തെ ഗർഭപാത്രത്തോടും അതിനുള്ളിലെ വെളിച്ചത്തെ വളരുന്ന ജീവനോടും ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന വിശ്വാസമാണ് ഗർബയുടെ പേരിലും അർഥത്തിലും നിറയുന്നത്.

ചില ആചാരങ്ങളിൽ മണ്ണിൽ ധാന്യം വിതച്ച് മുളപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മഴക്കാലത്തിനുശേഷമുള്ള വിളവിനോടും ഭൂമിയുടെ ഫലഭൂയിഷ്ഠതയോടുമുള്ള ബന്ധം ഇതിൽ കാണാം. പൂജയും ആരതിയും കഴിഞ്ഞാണ് രാത്രിയിലെ നൃത്തത്തിന് തുടക്കമാകുന്നത്.

ഒമ്പതു രാത്രികൾ: ദേവിയുടെ ഒമ്പതു ഭാവങ്ങൾ

നവദുർഗാ ആരാധന പിന്തുടരുന്ന ഭക്തർ ഓരോ ദിവസവും ദേവിയുടെ ഓരോ രൂപത്തെ വണങ്ങുന്നു. കുടുംബത്തിന്റെയും ക്ഷേത്രത്തിന്റെയും പാരമ്പര്യത്തിനനുസരിച്ചാണ് പൂജകൾ നടക്കുന്നത്.

ദുർഗ, ലക്ഷ്മി, സരസ്വതി എന്നീ ദേവീഭാവങ്ങൾക്ക് മൂന്നു ദിവസം വീതം പ്രാധാന്യം നൽകുന്ന ആരാധനാരീതിയും കാണാം. ശക്തി, സമൃദ്ധി, അറിവ് എന്നിവയെ ജീവിതത്തിൽ ഒരുമിപ്പിക്കുന്നതാണ് അതിന്റെ സന്ദേശം.

ഗർബയും ദാണ്ഡിയയും: ചുവടുകളിലൂടെ പ്രാർഥന

ഗർബയിൽ കൈകൊട്ടിയും ശരീരം താളത്തിൽ ചലിപ്പിച്ചും വൃത്തത്തിൽ നൃത്തം ചെയ്യുന്നു. നടുവിലെ വെളിച്ചത്തിനു ചുറ്റുമുള്ള ചലനം ജീവിതത്തിന്റെ തുടർച്ചയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു എന്ന വിശ്വാസമുണ്ട്. ദാണ്ഡിയയിൽ അലങ്കരിച്ച ചെറിയ കോലുകൾ താളത്തിൽ കൂട്ടിമുട്ടിച്ചാണ് നൃത്തം.

സ്ത്രീകളുടെ കണ്ണാടിപ്പണിയും എംബ്രോയ്ഡറിയുമുള്ള ചണിയ–ചോളിയും ദുപ്പട്ടയും ആഘോഷത്തിന് നിറം നൽകുന്നു. പുരുഷന്മാർ കേഡിയു എന്ന പരമ്പരാഗത മേൽവസ്ത്രവും പൈജാമയും തലക്കെട്ടും ധരിക്കുന്നു. പാട്ടിന്റെ വേഗം കൂടുന്നതിനൊപ്പം നൃത്തവട്ടവും കൂടുതൽ സജീവമാകുന്നു.

പഴയ മുറ്റങ്ങളിൽനിന്ന് ഇന്നത്തെ വലിയ വേദികളിലേക്ക്

പാരമ്പര്യ ഗർബയുടെ അടിത്തറ കൂട്ടായ പാട്ടും താളവാദ്യങ്ങളും ലളിതമായ ചുവടുകളുമായിരുന്നു. ഇന്ന് അതിനൊപ്പം വലിയ ശബ്ദസംവിധാനങ്ങളും സംഗീതസംഘങ്ങളും സങ്കീർണമായ ചുവടുകളും ചേർന്നു. ഗ്രാമങ്ങളിലും അയൽക്കൂട്ടങ്ങളിലും നടക്കുന്ന ആഘോഷത്തിനൊപ്പം നഗരങ്ങളിൽ വൻ നൃത്തവേദികളും വളർന്നു.

ഇന്നത്തെ വലിയ ഉത്സവവേദികളിൽ രാത്രിതോറുമുള്ള മഹാആരതി, കരകൗശലച്ചന്ത, ഭക്ഷണശാലകൾ, കുട്ടികൾക്കുള്ള പരിപാടികൾ എന്നിവയും ഇടംപിടിക്കുന്നു. പഴയ ഗർബയും ആധുനിക ഗർബയും ഒരേ ആഘോഷത്തിൽ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. സമൂഹത്തെ ഒരുമിപ്പിക്കുന്ന ജീവിക്കുന്ന പാരമ്പര്യമായ ഗർബയ്ക്ക് 2023-ൽ യുനെസ്കോയുടെ അമൂർത്ത സാംസ്കാരിക പൈതൃക അംഗീകാരവും ലഭിച്ചു.

പൂജയുടെ സമാപനം, ദസറയുടെ രുചി

ഒമ്പതു ദിവസവും ദേവീപൂജയും ആരതിയും തുടരുന്നു. വ്രതമെടുക്കുന്നവർ ഭക്ഷണത്തിൽ നിയന്ത്രണം പാലിക്കുന്നു. അംബാജി, പാവഗഢ്, ബഹുചരാജി തുടങ്ങിയ ദേവീക്ഷേത്രങ്ങളിലേക്കുള്ള തീർഥയാത്രയും ആഘോഷത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.

നവമിയിലെ ആരാധനയ്ക്കുശേഷം പത്താം ദിവസം ദസറ എത്തുന്നു. വാഹനപൂജയും പുതിയ വാഹനങ്ങൾ വാങ്ങുന്ന പതിവും ഗുജറാത്തിലുണ്ട്. ഫാഫ്ഡയും ജിലേബിയും കഴിക്കുന്ന ആഘോഷരീതിയും ഈ ദിവസത്തിന്റെ പ്രത്യേകതയാണ്. ഒമ്പതു രാത്രികളിൽ ദേവിയെ ചുറ്റിയുണ്ടായ നൃത്തവട്ടം, ദസറയിൽ കുടുംബത്തിന്റെയും സമൂഹത്തിന്റെയും സന്തോഷമായി നിറയുന്നു.

Sources

• Gujarat Tourism — Navratri Festival gujarattourism.com
• The Art of Living — Connection Between Dandiya, Garba and Navratri The Art Of Living Afghanistan
• The Art of Living — Significance of Navratri and Its Nine Days Why is Navratri Celebrated
• The Art of Living — NavDurga: The Nine Forms of Durga ArtOfLiving.org
• Incredible India — Vibrant Navratri Festival 2026 incredibleindia.gov.in
• Ministry of Culture — Garba of Gujarat: UNESCO Recognition pib.gov.in