ന്യൂഡൽഹി, 5 സെപ്റ്റംബർ 2026

സ്വന്തം രാജ്യത്തുനിന്ന് പുറത്താക്കപ്പെട്ട് രണ്ട് വർഷത്തോളം ഇന്ത്യയിൽ കഴിയുകയാണ് മുൻ ബംഗ്ലാദേശ് പ്രധാനമന്ത്രി ഷെയ്ഖ് ഹസീന. 2024 ഓഗസ്റ്റിലെ വിദ്യാർഥി പ്രക്ഷോഭത്തെ തുടർന്ന് അധികാരത്തിൽനിന്ന് പുറത്തായ അവർ ഇപ്പോൾ മരണശിക്ഷ ഉൾപ്പെടെയുള്ള നിയമനടപടികൾ നേരിടുകയാണ്. എന്നിട്ടും ബംഗ്ലാദേശിലേക്ക് മടങ്ങണമെന്ന തീരുമാനത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുകയാണ് ഹസീന. 2026 ഓഗസ്റ്റ് അഞ്ചിന് ന്യൂഡൽഹിയിൽ നടന്ന മാധ്യമസമ്മേളനത്തിലാണ് ഡിസംബറിൽ നാട്ടിലേക്ക് മടങ്ങാനുള്ള ആഗ്രഹം അവർ വീണ്ടും വ്യക്തമാക്കിയത്.

‘ഭയം എന്റെ കടമ തീരുമാനിക്കില്ല’

അറസ്റ്റിലാകാം. ജയിലിലാകാം. മരണശിക്ഷ നടപ്പാക്കപ്പെട്ടേക്കാം. അതൊന്നും തിരിച്ചുപോകാനുള്ള തീരുമാനത്തിൽനിന്ന് തന്നെ പിന്നോട്ടടിപ്പിക്കില്ലെന്നാണ് ഹസീനയുടെ വാക്കുകൾ. “എന്റെ ജീവിതം വ്യക്തിപരമായ സുരക്ഷയെക്കുറിച്ചുള്ള കണക്കുകൂട്ടലുകൾക്കപ്പുറം ഏറെക്കാലം മുമ്പേ പോയി” എന്നാണ് അവർ പറഞ്ഞത്.

രാജ്യത്തുനിന്ന് അകന്നുനിൽക്കുമ്പോഴും അവിടെ നടക്കുന്ന കാര്യങ്ങൾ തന്നെ അസ്വസ്ഥയാക്കുന്നുവെന്നും ജനങ്ങൾ ഏറെ ദുരിതം അനുഭവിച്ചുവെന്നും അതുകൊണ്ടാണ് മടങ്ങിപ്പോകാൻ തീരുമാനിച്ചതെന്നും അവർ പറഞ്ഞു. ഡിസംബർ തന്നെയാണ് മടങ്ങിവരാൻ തിരഞ്ഞെടുത്തിരിക്കുന്നത്. 1971ലെ വിമോചനയുദ്ധത്തിലെ വിജയത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്ന ബംഗ്ലാദേശിന്റെ വിജയമാസമാണ് ഡിസംബർ എന്നതാണ് അതിന് പിന്നിലെ കാരണമായി അവർ പറയുന്നത്.

രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ നടുവിൽ വളർന്ന ബാല്യം

1947 സെപ്റ്റംബർ 28ന് ടുങ്കിപാറയിലാണ് ഷെയ്ഖ് ഹസീന ജനിച്ചത്. ബംഗ്ലാദേശിന്റെ രാഷ്ട്രപിതാവായി അറിയപ്പെടുന്ന ഷെയ്ഖ് മുജിബുർ റഹ്മാന്റെ മകളെന്ന നിലയിൽ അവരുടെ ബാല്യം സാധാരണ രാഷ്ട്രീയേതര കുടുംബജീവിതമായിരുന്നില്ല. രാജ്യത്തിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യസമരവും കുടുംബത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ഇടപെടലുകളും അവരുടെ വളർച്ചയുടെ ഭാഗമായിരുന്നു.

ധാക്ക സർവകലാശാലയിൽ പഠിക്കുന്ന കാലത്തുതന്നെ അവർ വിദ്യാർഥി രാഷ്ട്രീയത്തിൽ സജീവമായി. എന്നാൽ അവരുടെ ജീവിതത്തെ എന്നെന്നേക്കുമായി മാറ്റിമറിച്ചത് 1975 ഓഗസ്റ്റ് 15 ആയിരുന്നു. സൈനിക അട്ടിമറിയിൽ പിതാവ് ഷെയ്ഖ് മുജിബുർ റഹ്മാനും കുടുംബത്തിലെ ഭൂരിഭാഗം അംഗങ്ങളും കൊല്ലപ്പെട്ടു. അന്ന് വിദേശത്തായിരുന്നതിനാൽ ഹസീനയും സഹോദരി ഷെയ്ഖ് റഹാനയും രക്ഷപ്പെട്ടു.

പ്രവാസം കഴിഞ്ഞ് തിരിച്ചെത്തിയ നേതാവ്

ആ ദുരന്തത്തിനുശേഷം വർഷങ്ങളോളം പ്രവാസത്തിലായിരുന്നു ഹസീന. 1981ൽ ബംഗ്ലാദേശിലേക്ക് തിരിച്ചെത്തിയ അവർ അവാമി ലീഗിന്റെ നേതൃത്വം ഏറ്റെടുത്തു. സൈനിക ഭരണത്തിനെതിരായ പ്രക്ഷോഭങ്ങളിൽ മുന്നിൽനിന്നു. 1996ൽ ആദ്യമായി പ്രധാനമന്ത്രിയായി. പിന്നീട് 2009 മുതൽ തുടർച്ചയായി അധികാരത്തിലിരുന്ന അവർ 2024 വരെ രാജ്യത്തെ നയിച്ചു.

തന്റെ രാഷ്ട്രീയ ജീവിതത്തിനിടെ നിരവധി വധശ്രമങ്ങൾ നേരിട്ടിട്ടുണ്ടെന്നാണ് ഹസീന പറയുന്നത്. 2004ലെ ധാക്ക ഗ്രനേഡ് ആക്രമണവും അവരുടെ രാഷ്ട്രീയ ജീവിതത്തിലെ നിർണായക സംഭവങ്ങളിലൊന്നായി മാറി.

‘രാജ്യത്തെ ഞാൻ വികസനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി’

അധികാരകാലത്തെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുമ്പോൾ ഹസീനയ്ക്ക് പറയാനുള്ളത് വികസനത്തിന്റെ കണക്കുകളാണ്. ലോകബാങ്കിന്റെ വിലയിരുത്തലുകളിൽ ബംഗ്ലാദേശ് ദാരിദ്ര്യനിർമാർജനത്തിലും വൈദ്യുതി ലഭ്യതയിലും മനുഷ്യവികസനത്തിലും ശ്രദ്ധേയമായ പുരോഗതി നേടിയതായി വ്യക്തമാകുന്നു.

ഈ നേട്ടങ്ങളാണ് അവരുടെ ഭരണത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ പാരമ്പര്യമായി ഹസീന ഉയർത്തിക്കാട്ടുന്നത്. എന്നാൽ അതിനൊപ്പം മറ്റൊരു ചിത്രം കൂടിയുണ്ട്. അവരുടെ ഭരണകാലത്ത് മനുഷ്യാവകാശ ലംഘനങ്ങൾ, പ്രതിപക്ഷത്തെ അടിച്ചമർത്തൽ, നിർബന്ധിത തിരോധാനങ്ങൾ, മാധ്യമസ്വാതന്ത്ര്യത്തിലെ നിയന്ത്രണങ്ങൾ തുടങ്ങിയ ആരോപണങ്ങൾ വ്യാപകമായി ഉയർന്നിരുന്നു.

‘എനിക്കെതിരെ രാഷ്ട്രീയ പ്രതികാരമാണ്’

2024ലെ പ്രക്ഷോഭവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കേസുകളെയും മരണശിക്ഷയെയും ഹസീന രാഷ്ട്രീയപ്രേരിതമായ നടപടികളായാണ് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്. 2025 നവംബറിൽ ബംഗ്ലാദേശിലെ അന്താരാഷ്ട്ര കുറ്റകൃത്യ ട്രൈബ്യൂണൽ അവരെ മനുഷ്യരാശിക്കെതിരായ കുറ്റങ്ങളിൽ കുറ്റക്കാരിയാക്കി മരണശിക്ഷ വിധിച്ചു. ഹസീന കുറ്റങ്ങൾ നിഷേധിക്കുകയും വിചാരണയെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും ചെയ്തു.

അതേസമയം, 2024ലെ പ്രക്ഷോഭത്തിൽ സുരക്ഷാസേന നടത്തിയ അടിച്ചമർത്തലിൽ ഏകദേശം 1,400 പേർ കൊല്ലപ്പെട്ടതായി ഐക്യരാഷ്ട്രസഭയുടെ അന്വേഷണത്തിൽ കണ്ടെത്തിയിരുന്നു. അതിനാൽ ഹസീനയുടെ മടങ്ങിവരവ് അവരുടെ വ്യക്തിപരമായ തീരുമാനമെന്നതിലുപരി ബംഗ്ലാദേശിന്റെ നീതിവ്യവസ്ഥ, രാഷ്ട്രീയ ഭാവി, മനുഷ്യാവകാശം എന്നിവയെ ഒരേസമയം പരീക്ഷിക്കുന്ന സംഭവമായി മാറുകയാണ്.

‘എനിക്ക് സ്വന്തം ഭാവിയേക്കാൾ രാജ്യത്തിന്റെ ഭാവിയാണ് പ്രധാനം’

ഹസീനയുടെ ഇപ്പോഴത്തെ ആത്മഗതത്തിന്റെ കേന്ദ്രം ഇതാണ്. ജയിലോ വധശിക്ഷയോ എന്തുമാകട്ടെ, സ്വന്തം നാട്ടിലേക്ക് മടങ്ങണമെന്നാണ് അവരുടെ നിലപാട്. “എന്ത് വിധിയാണ് എന്നെ കാത്തിരിക്കുന്നതെങ്കിലും ഞാൻ എന്റെ ജനങ്ങളിലേക്ക് മടങ്ങും” എന്ന പ്രഖ്യാപനത്തിലാണ് അവരുടെ വാക്കുകൾ അവസാനിക്കുന്നത്.

ഒരു കാലത്ത് ബംഗ്ലാദേശിന്റെ ഏറ്റവും ശക്തമായ രാഷ്ട്രീയ നേതാവായിരുന്ന അവർ ഇപ്പോൾ അതേ രാജ്യത്തേക്ക് തിരിച്ചെത്താനുള്ള അനിശ്ചിതമായ വഴിയിലാണ്. ഒരുവശത്ത് വികസനത്തിന്റെ അവകാശവാദം. മറുവശത്ത് മനുഷ്യാവകാശ ആരോപണങ്ങളും മരണശിക്ഷയും. ആ രണ്ട് ചിത്രങ്ങൾക്കിടയിലാണ് ഹസീനയുടെ മടങ്ങിവരവിന്റെ കഥ.

Sources

Government of Bangladesh, GED Knowledge Portal
Official biographical and political profile of Sheikh Hasina, including her birth, education, student political activities, the 1975 assassination of Sheikh Mujibur Rahman, her exile, return to Bangladesh in 1981, and terms as Prime Minister.
World Bank, Bangladesh: A Fifty-year Partnership in Development Achievements
Official World Bank assessment of Bangladesh’s economic and social development, including poverty reduction, improvements in living standards, electricity access, education and sanitation during the broader period of Sheikh Hasina’s governments.
World Bank, Bangladesh Poverty and Equity Assessment 2025
Official assessment documenting Bangladesh’s poverty reduction between 2010 and 2022, while also highlighting slowing progress after 2016, inequality and continuing economic vulnerabilities.
World Bank, Bangladesh Development Update
Official World Bank analysis of Bangladesh’s economic growth, poverty reduction and improvements in human development indicators, including the decline in extreme poverty from 9.0% in 2016 to 5.0% in 2022 under the international poverty line used in that assessment.
World Bank, Bangladesh Country Data
Current World Bank country data providing independently sourced indicators on poverty, population, life expectancy and other development measures.