മുംബൈ, 2026 സെപ്റ്റംബർ 02-

ബദൽ സ്ഥിരതാമസ സൗകര്യം നൽകുമ്പോൾ സ്വകാര്യ ഡെവലപ്പറുടെ അതേ ഭൂമിയിൽ തന്നെ പുനരധിവാസം വേണമെന്ന് ചേരിനിവാസികൾക്ക് മൗലികാവകാശമായി ആവശ്യപ്പെടാനാവില്ലെന്ന് ബോംബെ ഹൈക്കോടതി വിധിച്ചു. ജസ്റ്റിസ് സുമൻ ശ്യാം, ജസ്റ്റിസ് അദ്വൈത് എം. സേത്‌ന എന്നിവരടങ്ങിയ ഡിവിഷൻ ബെഞ്ച് 2026 ഓഗസ്റ്റ് 25-നാണ് വിധി പ്രസ്താവിച്ചത്. മംഗേഷ് യശ്വന്ത് പരാവെയും മറ്റുള്ളവരുമാണ് ഹർജിക്കാർ. മഹാരാഷ്ട്ര സർക്കാർ, മുംബൈ മുനിസിപ്പൽ കോർപ്പറേഷൻ ഉൾപ്പെടെയുള്ളവരാണ് എതിർകക്ഷികൾ. ഹർജിക്കാർക്കുവേണ്ടി അഭിഭാഷകൻ മോഹിത് എ. സിങ് ഹാജരായി. സംസ്ഥാനത്തിനുവേണ്ടി അഡീഷണൽ ഗവൺമെന്റ് പ്ലീഡർ ജ്യോതി ചവാൻ, വിക്രാന്ത് പരശുരാമി, മുംബൈ മുനിസിപ്പൽ കോർപ്പറേഷനുവേണ്ടി ചൈതന്യ ചവാൻ, അനുജ തിരുമലി, നാലും അഞ്ചും എതിർകക്ഷികളായ ഡെവലപ്പർമാർക്കുവേണ്ടി മയൂർ ഖണ്ഡേപാർക്കർ, ആദിത്യ മിസ്കിത, സഞ്ജീൽ കദം, നേത്ര ജഗ്താപ് എന്നിവർ ഹാജരായി.

ഭാണ്ഡുപ്പിൽ വീട് അനുവദിച്ചിട്ടും ചിഞ്ച്പോക്ലിയിലെ അതേ സ്ഥലത്ത് പുനരധിവാസം വേണമെന്ന് ഹർജിക്കാർ

മുംബൈയിലെ ചിഞ്ച്പോക്ലിയിലുള്ള ഡെവലപ്പർമാരുടെ ഭൂമിയിൽ നടക്കുന്ന പുനർവികസന പദ്ധതിയിൽ തന്നെ താമസസൗകര്യം നൽകണമെന്നായിരുന്നു ഹർജിക്കാരുടെ ആവശ്യം. എന്നാൽ മുംബൈ മുനിസിപ്പൽ കോർപ്പറേഷൻ 2026 ഫെബ്രുവരി 3-ന് ഭാണ്ഡുപ്പിലെ പദ്ധതി ബാധിതർക്കുള്ള വീടുകളിൽ ഇവർക്ക് സ്ഥിരമായ ബദൽ താമസസൗകര്യം അനുവദിച്ചിരുന്നു. ഇത് ചോദ്യം ചെയ്ത അപ്പീൽ അസിസ്റ്റന്റ് കമ്മീഷണർ 2026 മേയ് 13-ന് തള്ളിയതോടെയാണ് ഹർജിക്കാർ ഹൈക്കോടതിയെ സമീപിച്ചത്.

2008-ലെ ഉറപ്പ് പ്രകാരം ഡെവലപ്പറുടെ ഭൂമിയിൽ തന്നെ വീട് നൽകണമെന്നായിരുന്നു വാദം

2008 മാർച്ച് 12-ന് നൽകിയ ഉറപ്പുപ്രകാരം അർഹരായ ചേരിനിവാസികളെ ഡെവലപ്പറുടെ ഭൂമിയിലെ പുനർവികസന പദ്ധതിയിൽ പുനരധിവസിപ്പിക്കേണ്ട ബാധ്യതയുണ്ടെന്ന് ഹർജിക്കാർ വാദിച്ചു. മറ്റുചിലർക്ക് അതേ സ്ഥലത്ത് പുനരധിവാസം നൽകിയിട്ടുണ്ടെന്നും തങ്ങളെ ഒഴിവാക്കുന്നത് തുല്യതയ്ക്കും ഭരണഘടനയുടെ അനുച്ഛേദം 21 നൽകുന്ന സംരക്ഷണത്തിനും വിരുദ്ധമാണെന്നും ഹർജിക്കാർ ചൂണ്ടിക്കാട്ടി.

ഹർജിക്കാരുടെ കുടിലുകൾ പ്രധാനമായും കോർപ്പറേഷൻ ഭൂമിയിലെന്ന് രേഖകൾ; ഭാണ്ഡുപ്പിലെ കെട്ടിടങ്ങൾ തയ്യാറെന്നും കോർപ്പറേഷൻ

2015 സെപ്റ്റംബർ 4-ലെ അനുബന്ധ പട്ടിക പ്രകാരം ഹർജിക്കാർ മുംബൈ മുനിസിപ്പൽ കോർപ്പറേഷൻ മുഖേന പുനരധിവാസത്തിന് അർഹരാണെന്ന് കോടതി കണ്ടെത്തി. ഹർജിക്കാരുടെ കുടിലുകൾ പ്രധാനമായും ഡെവലപ്പറുടെ ഭൂമിയിലല്ല, കോർപ്പറേഷന്റെ ഭൂമിയിലാണെന്ന അസിസ്റ്റന്റ് കമ്മീഷണറുടെ കണ്ടെത്തലും കോടതി പരിശോധിച്ചു. ഭാണ്ഡുപ്പിൽ സ്ഥിരമായ ബദൽ താമസത്തിനുള്ള കെട്ടിടങ്ങൾ തയ്യാറാണെന്നും അവിടെ ഹർജിക്കാരെ പുനരധിവസിപ്പിക്കാൻ തയ്യാറാണെന്നും കോർപ്പറേഷൻ കോടതിയെ അറിയിച്ചു.

പുനരധിവാസത്തിനുള്ള അവകാശം ഭൂമിയുടെ ഉടമസ്ഥാവകാശമായി മാറില്ലെന്ന് ഹൈക്കോടതി

സംരക്ഷിത ചേരിനിവാസികളാണെന്നതുകൊണ്ട് പദ്ധതിക്ക് ശേഷം അതേ ഭൂമിയിൽ തന്നെ പുനരധിവസിപ്പിക്കണമെന്ന് നിർബന്ധിക്കാനുള്ള അവകാശം ഉണ്ടാകില്ലെന്ന് കോടതി വ്യക്തമാക്കി. പുനരധിവാസത്തിനുള്ള അവകാശത്തെ ഭൂമിയുടെ ഉടമസ്ഥാവകാശത്തിന് തുല്യമായി കാണാനാവില്ല. പ്രത്യേകിച്ച് ഹർജിക്കാർക്ക് പുനരധിവാസ ആനുകൂല്യം നിഷേധിക്കുന്ന സാഹചര്യമല്ല ഇവിടെ ഉള്ളതെന്നും ഭാണ്ഡുപ്പിൽ സ്ഥിരമായ ബദൽ താമസം നൽകുന്നുണ്ടെന്നും കോടതി ചൂണ്ടിക്കാട്ടി.

അതേ സ്ഥലത്തെ പുനരധിവാസം മൗലികാവകാശമെന്ന വാദത്തിൽ ഇടപെടാൻ കോടതി വിസമ്മതിച്ചു

ഡെവലപ്പറുടെ ഭൂമിയിൽ തന്നെ പുനരധിവാസം ലഭിക്കാൻ നിയമപരമായോ മൗലികമായോ അവകാശമുണ്ടെന്ന ഹർജിക്കാരുടെ വാദത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ റിട്ട് അധികാരം വിനിയോഗിച്ച് ഇടപെടാൻ കോടതി തയ്യാറായില്ല. 2026 മേയ് 13-ലെ അസിസ്റ്റന്റ് കമ്മീഷണറുടെ ഉത്തരവ് വിശദമായ കാരണങ്ങളോടെയുള്ളതാണെന്നും സ്വാഭാവിക നീതിയുടെ തത്വങ്ങൾ ലംഘിച്ചിട്ടില്ലെന്നും കോടതി കണ്ടെത്തി. ഭൂമിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട തർക്കവസ്തുതകൾ ഭരണഘടനയുടെ അനുച്ഛേദം 226 പ്രകാരമുള്ള റിട്ട് ഹർജിയിൽ വിശദമായി തീർപ്പാക്കുന്നതും ഉചിതമല്ലെന്ന് കോടതി വ്യക്തമാക്കി.

ഹർജി തീർപ്പാക്കി; മറ്റ് അവകാശവാദങ്ങൾക്ക് ഉചിതമായ അധികാരിയെയോ കോടതിയെയോ സമീപിക്കാം

ഹർജി പരിഗണിക്കാൻ വിസമ്മതിച്ച ഹൈക്കോടതി, നിയമം അനുവദിക്കുന്ന പരിധിയിൽ ഹർജിക്കാർക്ക് അവരുടെ മറ്റ് അവകാശവാദങ്ങളും എതിർവാദങ്ങളും ഉചിതമായ അധികാരിയുടെയോ കോടതിയുടെയോ മുമ്പാകെ ഉന്നയിക്കാൻ സ്വാതന്ത്ര്യം നൽകി. ചെലവിനെക്കുറിച്ച് പ്രത്യേക ഉത്തരവില്ലാതെ ഹർജി തീർപ്പാക്കി. അതിനാൽ ഭാണ്ഡുപ്പിൽ അനുവദിച്ച സ്ഥിരമായ ബദൽ താമസത്തിന് പകരം ചിഞ്ച്പോക്ലിയിലെ ഡെവലപ്പറുടെ ഭൂമിയിൽ തന്നെ പുനരധിവാസം വേണമെന്ന ആവശ്യം ഈ റിട്ട് ഹർജിയിൽ അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടില്ല.

ബദൽ വീട് ലഭിക്കുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ അതേ ഭൂമി നിർബന്ധിക്കാനാവില്ലെന്ന സംസ്ഥാനതല നിയമവ്യാഖ്യാനം ശക്തമാകും

വിധിയിൽ നിന്ന് നേരിട്ട് വ്യക്തമാകുന്ന നിയമഫലം, പുനരധിവാസത്തിന് അർഹതയുണ്ടെന്നത് മാത്രം അതേ ഭൂമിയിൽ തന്നെ വീട് ലഭിക്കാനുള്ള മൗലികാവകാശമോ ഉടമസ്ഥാവകാശമോ സൃഷ്ടിക്കില്ല എന്നതാണ്. ബോംബെ ഹൈക്കോടതിയുടെ മുൻ വിധികളിലെ നിലപാടും ബെഞ്ച് പിന്തുടർന്നു. അതിനാൽ മഹാരാഷ്ട്രയിലെ സമാന പുനരധിവാസ തർക്കങ്ങളിൽ, യോഗ്യമായ സ്ഥിരം ബദൽ താമസം നൽകുന്നുണ്ടോ എന്നത് നിർണായകമാകും. അതേസമയം ഓരോ കേസിലെയും ഭൂമിയുടെ സ്ഥിതി, അർഹത, ബാധകമായ പദ്ധതി, രേഖകൾ എന്നിവ പ്രത്യേകം പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ടെന്നതും ഈ വിധിയിൽ നിന്ന് വ്യക്തമാണ്.