ന്യൂഡൽഹി / 2026 / ഓഗസ്റ്റ് 26
ഇന്ത്യയും മൊറോക്കോയും തമ്മിലുള്ള ഉഭയകക്ഷി വ്യാപാരം അടുത്ത അഞ്ചുവർഷത്തിനകം ഇരട്ടിയാക്കാൻ ധാരണയായി. ഓഗസ്റ്റ് 24, 25 തീയതികളിൽ മൊറോക്കോയിൽ ഔദ്യോഗിക സന്ദർശനം നടത്തിയ കേന്ദ്ര വാണിജ്യ-വ്യവസായ, ഇലക്ട്രോണിക്സ്-വിവരസാങ്കേതിക സഹമന്ത്രി ജിതിൻ പ്രസാദ ഏഴാമത് ഇന്ത്യ–മൊറോക്കോ സംയുക്ത കമ്മീഷൻ യോഗത്തിന് സഹ അധ്യക്ഷനായി. മൊറോക്കോ വ്യവസായ-വ്യാപാര മന്ത്രാലയത്തിലെ വിദേശവ്യാപാര ചുമതലയുള്ള സ്റ്റേറ്റ് സെക്രട്ടറി ഒമർ ഹെജിറയായിരുന്നു മറുപക്ഷത്തെ സഹ അധ്യക്ഷൻ. വ്യാപാരം, നിക്ഷേപം, വ്യവസായം, വളം, കൃഷി, ഔഷധമേഖല, ഊർജം, ഖനനം, ഡിജിറ്റൽ പരിവർത്തനം, ഗതാഗതം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിലെ സഹകരണം കൂടുതൽ ശക്തമാക്കാനാണ് ഇരുരാജ്യങ്ങളുടെയും തീരുമാനം.
സാമ്പത്തിക ബന്ധത്തിന് പുതിയ വേഗം
പ്രധാനമന്ത്രി നരേന്ദ്ര മോദിയുടെയും മൊറോക്കോ രാജാവ് മുഹമ്മദ് ആറാമന്റെയും നേതൃത്വത്തിൽ ഇന്ത്യ–മൊറോക്കോ ബന്ധത്തിന് ശക്തമായ തന്ത്രപ്രധാന മുന്നേറ്റം ലഭിച്ചതായി കേന്ദ്ര വാണിജ്യ-വ്യവസായ മന്ത്രാലയം വ്യക്തമാക്കി. പരസ്പര പ്രയോജനകരമായ ദീർഘകാല പങ്കാളിത്തമാണ് ഇരുരാജ്യങ്ങൾക്കുമിടയിലുള്ളത്.
സന്ദർശനത്തിനിടെ ജിതിൻ പ്രസാദ മൊറോക്കോ–ഇന്ത്യ വ്യാപാര ഫോറത്തിൽ പങ്കെടുത്തു. മൊറോക്കോയിലെ മുതിർന്ന മന്ത്രിമാരുമായി ഉഭയകക്ഷി ചർച്ചകൾ നടത്തി. ഇന്ത്യൻ വ്യവസായ സമൂഹവുമായും ആശയവിനിമയം നടത്തി. മൊറോക്കോയുടെ ഒസിപി ഗ്രൂപ്പും ഇന്ത്യൻ പങ്കാളികളും ചേർന്നുള്ള സംയുക്ത സംരംഭമായ ഇന്ത്യ–മറോക്ക് ഫോസ്ഫോർ ഉൽപാദന കേന്ദ്രവും അദ്ദേഹം സന്ദർശിച്ചു. ഫോസ്ഫേറ്റ്, വളം മേഖലകളിലെ ദീർഘകാല ഇന്ത്യ–മൊറോക്കോ പങ്കാളിത്തം അദ്ദേഹം വിലയിരുത്തി.
കോൺഫെഡറേഷൻ ഓഫ് ഇന്ത്യൻ ഇൻഡസ്ട്രിയുടെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള ഉന്നതതല വ്യവസായ പ്രതിനിധി സംഘവും ജിതിൻ പ്രസാദയ്ക്കൊപ്പമുണ്ടായിരുന്നു. റബാത്ത്–സാലെ–കെനിത്ര ചേംബർ ഓഫ് കൊമേഴ്സ്, ഇൻഡസ്ട്രി ആൻഡ് സർവീസസുമായും മൊറോക്കൻ എന്റർപ്രൈസസിന്റെ ജനറൽ കോൺഫെഡറേഷനുമായും സംഘം ചർച്ചകൾ നടത്തി.
അഞ്ചുവർഷത്തിനകം വ്യാപാരം ഇരട്ടിയാക്കും
ഏഴാമത് ഇന്ത്യ–മൊറോക്കോ സംയുക്ത കമ്മീഷൻ യോഗം ഇരുരാജ്യങ്ങളുടെയും സാമ്പത്തിക പങ്കാളിത്തത്തിന് പുതിയ വേഗം നൽകി. വ്യാപാരം വർധിപ്പിക്കുക, വിപണി പ്രവേശനം മെച്ചപ്പെടുത്തുക, നിക്ഷേപവും വ്യവസായ പങ്കാളിത്തവും പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുക, ഇരുരാജ്യങ്ങളിലെയും കമ്പനികൾക്ക് പുതിയ അവസരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുക എന്നിവ ലക്ഷ്യമിട്ട് വിപുലമായ സഹകരണ ചട്ടക്കൂടിനും രൂപം നൽകി.
ഉഭയകക്ഷി സാമ്പത്തിക-വാണിജ്യ ബന്ധത്തിലെ പുരോഗതി ഇരുപക്ഷവും വിലയിരുത്തി. വ്യാപാരം, നിക്ഷേപം, വ്യവസായം, വളം, കൃഷി, ഔഷധമേഖല, ഊർജം, ഖനനം, ഡിജിറ്റൽ പരിവർത്തനം, ഗതാഗതം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ സഹകരണം കൂടുതൽ ആഴത്തിലാക്കാനും വൈവിധ്യവത്കരിക്കാനും തീരുമാനിച്ചു. 2025ൽ ഇരുരാജ്യങ്ങളും തമ്മിലുള്ള വ്യാപാരം ഏകദേശം 400 കോടി അമേരിക്കൻ ഡോളറിലെത്തിയിരുന്നു. ദീർഘകാല സൗഹൃദവും തന്ത്രപ്രധാന പങ്കാളിത്തവും കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടുത്താനുള്ള പ്രതിബദ്ധതയും ഇരുരാജ്യങ്ങളും ആവർത്തിച്ചു.
ചരക്കുകളിലും സേവനങ്ങളിലും വ്യാപാരം വൈവിധ്യവത്കരിക്കുകയും വിപണി പ്രവേശനം വിപുലീകരിക്കുകയും ചെയ്താൽ നിലവിൽ പൂർണമായി ഉപയോഗിക്കപ്പെടാത്ത സാമ്പത്തിക സാധ്യതകൾ പ്രയോജനപ്പെടുത്താനാകുമെന്ന് ഇരുപക്ഷവും വിലയിരുത്തി. ഇതിന്റെ ഭാഗമായാണ് അടുത്ത അഞ്ചുവർഷത്തിനകം ഉഭയകക്ഷി വ്യാപാരം ഇരട്ടിയാക്കാൻ തീരുമാനിച്ചത്.
വ്യവസായ പ്രതിനിധി സംഘങ്ങളുടെ പതിവ് സന്ദർശനങ്ങൾ, പുതിയ വിപണിസാധ്യതകൾ കണ്ടെത്താനുള്ള ദൗത്യങ്ങൾ, വ്യവസായ ബന്ധങ്ങൾ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന പരിപാടികൾ എന്നിവ നടത്തും. പുതിയ വ്യാപാര അവസരങ്ങൾ കണ്ടെത്താനും വിപണി പ്രവേശനം എളുപ്പമാക്കാനും മൊറോക്കൻ-ഇന്ത്യൻ കമ്പനികൾക്കിടയിൽ സുസ്ഥിര പങ്കാളിത്തവും സംയുക്ത സംരംഭങ്ങളും വളർത്താനും ഇവ സഹായിക്കുമെന്നാണ് വിലയിരുത്തൽ.
വളം, രാസവസ്തുക്കൾ, ധാതുസമ്പത്ത്, യന്ത്രങ്ങൾ, വൈദ്യുത ഉപകരണങ്ങൾ, വാഹന ഘടകങ്ങൾ, വാഹനങ്ങൾ, നിർമാണ സാമഗ്രികൾ, പോളിമറുകൾ, കാർഷിക-ഭക്ഷ്യ ഉൽപന്നങ്ങൾ, തേയില, ലോഹങ്ങൾ, വിനോദസഞ്ചാരം തുടങ്ങിയവയാണ് വ്യാപാരം കൂടുതൽ വർധിപ്പിക്കാൻ സാധ്യതയുള്ള മേഖലകളായി കണ്ടെത്തിയത്. ഔഷധ ഉൽപന്നങ്ങൾക്ക് സമയബന്ധിതവും മുൻകൂട്ടി കണക്കാക്കാവുന്നതുമായ വിപണി പ്രവേശനം ഉറപ്പാക്കേണ്ടതിന്റെ പ്രാധാന്യവും ഇരുരാജ്യങ്ങളും അംഗീകരിച്ചു.
വ്യാപാര തടസ്സങ്ങൾ പരിശോധിക്കാൻ സംയുക്ത പ്രവർത്തക സംഘം
ഈ ലക്ഷ്യങ്ങൾ മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോകാൻ ഇന്ത്യ–മൊറോക്കോ സംയുക്ത പ്രവർത്തക സംഘം രൂപീകരിക്കും. ഉഭയകക്ഷി വ്യാപാരം വികസിപ്പിക്കാനുള്ള അവസരങ്ങളും ഇന്ത്യയും മൊറോക്കോയും തമ്മിൽ മുൻഗണനാ വ്യാപാര കരാർ സാധ്യമാണോയെന്നും സംഘം പരിശോധിക്കും. തീരുവ, തീരുവയേതര തടസ്സങ്ങൾ എന്നിവ വിലയിരുത്തുകയും ചരക്കുകൾക്കും സേവനങ്ങൾക്കും വിപണി പ്രവേശനവും വ്യാപാര സൗകര്യങ്ങളും മെച്ചപ്പെടുത്താനുള്ള സാധ്യതകൾ പരിശോധിക്കുകയും ചെയ്യും.
ഇന്ത്യൻ ഔഷധ കമ്പനികൾ നേരിടുന്ന നിയന്ത്രണ, വിപണി പ്രവേശന പ്രശ്നങ്ങൾ പരിഹരിക്കാൻ സംയുക്തമായി പ്രവർത്തിക്കാനും തീരുമാനിച്ചു. വിപണി അനുമതി നടപടികളും അംഗീകാരത്തിനെടുക്കുന്ന സമയവും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടും. ഉഭയകക്ഷി ഔഷധ വ്യാപാരവും സഹകരണവും ശക്തിപ്പെടുത്തുകയാണ് ലക്ഷ്യം. ഇന്ത്യയിൽനിന്ന് കയറ്റുമതി ചെയ്യുന്ന പ്രധാന ഉൽപന്നങ്ങൾ നേരിടുന്ന വിപണി പ്രവേശന പ്രശ്നങ്ങളും ഇന്ത്യൻ സെറാമിക് ടൈലുകളുടെ ഇറക്കുമതിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് നടക്കുന്ന അന്വേഷണങ്ങളും ഇന്ത്യൻ പക്ഷം ഉന്നയിച്ചു.
കമ്പനികൾ തമ്മിലുള്ള നേരിട്ടുള്ള ബന്ധം ശക്തിപ്പെടുത്താനും വ്യാപാര മേളകളിലും പ്രദർശനങ്ങളിലും പരസ്പരം പങ്കെടുക്കാനും വ്യാപാര ഫോറങ്ങളും നിക്ഷേപ പ്രവർത്തനങ്ങളും വർധിപ്പിക്കാനും തീരുമാനിച്ചു. മൊറോക്കോ–ഇന്ത്യ ബിസിനസ് കൗൺസിലിന്റെയും മൊറോക്കോ–ഇന്ത്യ ചേംബർ ഓഫ് കൊമേഴ്സ് ആൻഡ് ഇൻഡസ്ട്രിയുടെയും പങ്ക് കൂടുതൽ ശക്തമാക്കാനും ധാരണയായി.
കൃഷിയിൽ സുസ്ഥിര കൃഷി, ഭക്ഷ്യസുരക്ഷ, സസ്യ-മൃഗാരോഗ്യ സുരക്ഷാ നടപടികൾ, കാർഷിക ഗവേഷണം, ഡിജിറ്റൽ കൃഷി, ജൈവസാങ്കേതികവിദ്യ, കാർഷിക മൂല്യശൃംഖല എന്നിവയിൽ സഹകരണം ശക്തമാക്കും.
മൊറോക്കോയിലെ നാഷണൽ ഓഫീസ് ഓഫ് ഫുഡ് സേഫ്റ്റിയും ഫുഡ് സേഫ്റ്റി ആൻഡ് സ്റ്റാൻഡേർഡ്സ് അതോറിറ്റി ഓഫ് ഇന്ത്യയും ഭക്ഷ്യസുരക്ഷാ സഹകരണത്തിനുള്ള ധാരണാപത്രത്തിൽ ഒപ്പുവച്ചതിനെ ഇരുപക്ഷവും സ്വാഗതം ചെയ്തു. വിവരങ്ങളും സാങ്കേതിക വൈദഗ്ധ്യവും മികച്ച പ്രവർത്തനരീതികളും കൈമാറുക, ശേഷിവികസനം നടത്തുക, സുരക്ഷിതവും സുസ്ഥിരവുമായ ഉഭയകക്ഷി വ്യാപാരം എളുപ്പമാക്കുക എന്നിവയ്ക്കുള്ള ചട്ടക്കൂടാണ് ധാരണാപത്രം ഒരുക്കുന്നത്.
സംയുക്ത കമ്മീഷൻ യോഗത്തിനിടെ 2026 മുതൽ 2030 വരെയുള്ള സാംസ്കാരിക വിനിമയ പരിപാടിയിലും ഇരുപക്ഷവും ഒപ്പുവച്ചു. കലാകാരന്മാരുടെയും വിദഗ്ധരുടെയും പരസ്പര സന്ദർശനം, ഉത്സവങ്ങളിലും പ്രദർശനങ്ങളിലും പങ്കാളിത്തം, പൈതൃക സംരക്ഷണത്തിലെ സഹകരണം, മ്യൂസിയങ്ങൾ, ഗ്രന്ഥശാലകൾ, രേഖാശേഖര സ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ശക്തിപ്പെടുത്തൽ തുടങ്ങിയവ ഇതിന്റെ ഭാഗമാകും.
2027ൽ ഇന്ത്യ–മൊറോക്കോ നയതന്ത്രബന്ധത്തിന്റെ എഴുപതാം വാർഷികം ആഘോഷിക്കും. സാംസ്കാരിക വിനിമയവും ജനങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടുത്താനുള്ള അവസരമായി ഇത് ഉപയോഗിക്കും. എട്ടാമത് ഇന്ത്യ–മൊറോക്കോ സംയുക്ത കമ്മീഷൻ യോഗം ന്യൂഡൽഹിയിൽ നടത്താനും തീരുമാനിച്ചു. തീയതി നയതന്ത്ര മാർഗങ്ങളിലൂടെ പിന്നീട് തീരുമാനിക്കും.
നിക്ഷേപത്തിന് മൊറോക്കൻ കമ്പനികളെ ക്ഷണിച്ചു
ഓഗസ്റ്റ് 24ന് കാസബ്ലാങ്കയിൽ മൊറോക്കൻ എന്റർപ്രൈസസിന്റെ ജനറൽ കോൺഫെഡറേഷൻ സംഘടിപ്പിച്ച മൊറോക്കോ–ഇന്ത്യ വ്യാപാര ഫോറത്തിലും ജിതിൻ പ്രസാദ പങ്കെടുത്തു. വാഹനമേഖല, നിർമിതബുദ്ധി, പുനരുപയോഗ ഊർജം, സ്റ്റാർട്ടപ്പുകൾ, ധനകാര്യം, വളം, രാസവസ്തുക്കൾ, ആരോഗ്യസംരക്ഷണം, ഔഷധമേഖല എന്നിവയിൽ കൂടുതൽ വ്യവസായ-നിക്ഷേപ സഹകരണത്തിനുള്ള സാധ്യതകൾ അദ്ദേഹം ചൂണ്ടിക്കാട്ടി.
വൈദ്യുത വാഹന ഘടകങ്ങളും കൃത്യതയേറിയ ഉപഘടകങ്ങളും ഉൾപ്പെടുന്ന വാഹന മൂല്യശൃംഖല, സൗരോർജം, ഊർജ സംഭരണം, വൈദ്യുതി ശൃംഖല നിയന്ത്രണം, സ്റ്റാർട്ടപ്പുകൾ, ഫിൻടെക്, ധനകാര്യം, നിർമിതബുദ്ധി, ആരോഗ്യസംരക്ഷണം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിലെ സഹകരണ സാധ്യതകളും അദ്ദേഹം വിശദീകരിച്ചു. ആശുപത്രികൾ, രോഗനിർണയം, ഔഷധങ്ങൾ, മെഡിക്കൽ ഉപകരണങ്ങൾ, ഡിജിറ്റൽ ആരോഗ്യം എന്നിവയും സഹകരണത്തിനുള്ള മേഖലകളായി ചൂണ്ടിക്കാട്ടി.
അതിവേഗം വളരുന്ന ഇന്ത്യൻ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥ നൽകുന്ന അവസരങ്ങൾ പ്രയോജനപ്പെടുത്താൻ മൊറോക്കൻ കമ്പനികളോട് ജിതിൻ പ്രസാദ അഭ്യർഥിച്ചു. ഇന്ത്യയിൽ നിക്ഷേപിക്കാനും സംയുക്ത സംരംഭങ്ങൾ ആരംഭിക്കാനും ഇന്ത്യയുടെ വളർച്ചയിൽ പങ്കാളികളാകാനും അദ്ദേഹം ക്ഷണിച്ചു.
പ്രധാനമന്ത്രി നരേന്ദ്ര മോദിയുടെ വികസിത ഭാരതം 2047 കാഴ്ചപ്പാടിന് കീഴിൽ ആധുനികവും ആഗോള സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയുമായി കൂടുതൽ ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെട്ടതുമായ രാജ്യം ഇന്ത്യ കെട്ടിപ്പടുക്കുകയാണെന്നും ഇന്ത്യ–മൊറോക്കോ വ്യവസായ, നിക്ഷേപ പങ്കാളിത്തത്തിന് ഇതിലൂടെ വലിയ അവസരങ്ങളുണ്ടെന്നും ജിതിൻ പ്രസാദ പറഞ്ഞു.
ഫോസ്ഫേറ്റ് മുതൽ നിർമിതബുദ്ധി വരെ സഹകരണം
ഇന്ത്യ–മറോക്ക് ഫോസ്ഫോർ സംയുക്ത സംരംഭം സന്ദർശിച്ച ജിതിൻ പ്രസാദ ഫോസ്ഫേറ്റ്, വളം മേഖലകളിലെ ദീർഘകാല സഹകരണം വിലയിരുത്തി. ഒസിപി ഗ്രൂപ്പും ഇന്ത്യൻ പങ്കാളികളും ചേർന്നുള്ള പാരദീപ് ഫോസ്ഫേറ്റ്സ് ലിമിറ്റഡ്, ഇന്ത്യ–മറോക്ക് ഫോസ്ഫോർ എന്നീ സംയുക്ത സംരംഭങ്ങളിലൂടെയുള്ള ശക്തമായ സഹകരണത്തെ ഇരുപക്ഷവും സ്വാഗതം ചെയ്തു.
ഇന്ത്യൻ കാർഷിക മേഖലയുടെ ആവശ്യത്തിനനുസരിച്ച് ഫോസ്ഫേറ്റും വളവും വിതരണം ചെയ്യാനുള്ള പ്രതിബദ്ധത ഒസിപി സംഘം മന്ത്രിയെ അറിയിച്ചു. ഇന്ത്യയുടെ വളം വിതരണ ശൃംഖലയെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നതിലും ഫോസ്ഫേറ്റ്, വളം മേഖലകളിലെ സഹകരണം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിലും ഈ പങ്കാളിത്തത്തിനുള്ള പ്രാധാന്യം സന്ദർശനം വീണ്ടും ഉറപ്പിച്ചു.
വിദേശവ്യാപാര സ്റ്റേറ്റ് സെക്രട്ടറി ഒമർ ഹെജിറ, മൊറോക്കോ വ്യവസായ-വ്യാപാര മന്ത്രി റിയാദ് മെസ്സൂർ എന്നിവരുമായും ജിതിൻ പ്രസാദ ഉഭയകക്ഷി ചർച്ച നടത്തി. നിക്ഷേപ ചുമതലയുള്ള മന്ത്രി പ്രതിനിധി കരീം സിദാൻ, ഡിജിറ്റൽ പരിവർത്തന-ഭരണപരിഷ്കാര ചുമതലയുള്ള മന്ത്രി പ്രതിനിധി അമൽ എൽ ഫലാഹ് സെഗ്രൂഷ്നി എന്നിവരുമായും അദ്ദേഹം കൂടിക്കാഴ്ച നടത്തി.
വ്യാപാരം, നിക്ഷേപം, വ്യവസായം, ഡിജിറ്റൽ പരിവർത്തനം എന്നിവയിലെ ഉഭയകക്ഷി സഹകരണം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിലായിരുന്നു ചർച്ച. പ്രത്യേകിച്ച് നിർമിതബുദ്ധി ഉൾപ്പെടെ ഇരുരാജ്യങ്ങൾക്കും പ്രയോജനകരമായ പുതിയ സാമ്പത്തിക സഹകരണ മേഖലകൾ കണ്ടെത്തുന്നതും ചർച്ചയായി.
മൊറോക്കോയിലെ ഇന്ത്യൻ വ്യവസായ സമൂഹവുമായും ഇന്ത്യൻ സമൂഹത്തിലെ അംഗങ്ങളുമായും ജിതിൻ പ്രസാദ ആശയവിനിമയം നടത്തി. ഇന്ത്യ–മൊറോക്കോ ബന്ധം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിൽ ഇന്ത്യൻ സമൂഹത്തിനുള്ള പ്രധാന പങ്കും അദ്ദേഹം എടുത്തുപറഞ്ഞു. മൊറോക്കോയുമായുള്ള പ്രവർത്തനം കൂടുതൽ വിപുലീകരിക്കാനും വിവിധ മേഖലകളിൽ പങ്കാളിത്തം ആഴത്തിലാക്കാനും ഇന്ത്യൻ കമ്പനികളെ അദ്ദേഹം പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ചു. ഇന്ത്യൻ, മൊറോക്കൻ കമ്പനികൾ തമ്മിൽ കൂടുതൽ സഹകരണത്തിന് വലിയ സാധ്യതയുണ്ടെന്നും അദ്ദേഹം വ്യക്തമാക്കി.
