പ്രയാഗ്‌രാജ്, 2026 നവംബർ 3-

സർക്കാരിന്റെ ഉടമസ്ഥതയിലുള്ള ഭൂമിയാണെന്ന കാരണത്താൽ പ്രകൃതിദത്ത കുളങ്ങൾ നികത്താനോ മറ്റാവശ്യങ്ങൾക്ക് ഉപയോഗിക്കാനോ പകരം ഭൂമി നൽകി കൈമാറ്റം ചെയ്യാനോ കഴിയില്ലെന്ന് അലഹബാദ് ഹൈക്കോടതി. കുളങ്ങൾ പൊതുസമൂഹത്തിന്റെ പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളാണെന്നും അവ സംരക്ഷിക്കേണ്ടത് സർക്കാരിന്റെ ഉത്തരവാദിത്വമാണെന്നും ജസ്റ്റിസ് പ്രശാന്ത് കുമാർ വ്യക്തമാക്കി. അംബേദ്കർ നഗറിലെ കുളം ഉൾപ്പെട്ട ഭൂമിയിൽ ഫയർ സ്റ്റേഷൻ നിർമിക്കുന്നതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട തർക്കത്തിലാണ് നിർണായക വിധി. ഉത്തർപ്രദേശ് സർക്കാർ ജില്ലാ മജിസ്ട്രേറ്റ് മുഖേന സമർപ്പിച്ച രണ്ടാം അപ്പീൽ കോടതി തള്ളി. അന്തരിച്ച സമുന്ദ്ര ദേവിയുടെ നിയമാവകാശിയായ രാം സൂരത്തും മറ്റുള്ളവരുമാണ് എതിർകക്ഷികൾ. 2026 നവംബർ മൂന്നിന് പ്രസിദ്ധീകരിച്ച കോടതി റിപ്പോർട്ടിലാണ് വിധിയുടെ വിശദാംശങ്ങൾ പുറത്തുവന്നത്. വിധി പ്രസ്താവിച്ച കൃത്യമായ തീയതിയും ഹാജരായ അഭിഭാഷകരുടെ പേരുകളും ലഭ്യമായ റിപ്പോർട്ടിൽ വ്യക്തമാക്കിയിട്ടില്ല.

കുളം സർക്കാർ ഭൂമിയാണെങ്കിലും നികത്താൻ അധികാരമില്ലെന്ന് കോടതി

ഒരു കുളം സർക്കാരിന്റെ പേരിൽ രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ടെന്നതുകൊണ്ട് മാത്രം അതിനെ സാധാരണ ഭൂമിയായി കണക്കാക്കാനാവില്ലെന്നാണ് കോടതിയുടെ പ്രധാന കണ്ടെത്തൽ. പ്രകൃതിദത്ത ജലാശയങ്ങൾക്ക് പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണത്തിലും പൊതുജനങ്ങളുടെ ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്നതിലും പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. അതിനാൽ കുളം നികത്തുകയോ മറ്റാവശ്യങ്ങൾക്ക് മാറ്റുകയോ ചെയ്യാനുള്ള പരിമിതികളില്ലാത്ത അധികാരം സർക്കാരിനില്ലെന്ന് കോടതി വ്യക്തമാക്കി.

കുളം വറ്റിപ്പോയെന്നോ കൈയേറ്റം നടന്നെന്നോ ഭൂമിയുടെ സ്വഭാവം മാറിയെന്നോ ഉള്ള കാരണങ്ങൾ ചൂണ്ടിക്കാട്ടി അതിനെ മറ്റാവശ്യങ്ങൾക്ക് ഉപയോഗിക്കാനാവില്ല. ഇത്തരം സാഹചര്യങ്ങളിൽ ജലാശയം സംരക്ഷിക്കുകയും ആവശ്യമായിടത്ത് പുനഃസ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്യുകയാണ് അധികൃതർ വേണ്ടതെന്നും കോടതി ചൂണ്ടിക്കാട്ടി.

റോഡിനായി വിട്ടുനൽകിയ ഭൂമിക്ക് പകരം ലഭിച്ച സ്ഥലത്ത് വീടുവെച്ചത് തർക്കമായി

1987–88 കാലഘട്ടത്തിൽ അംബേദ്കർ നഗർ ജില്ലയിലെ അലാപൂർ താലൂക്കിലെ അച്ഛതി ഗ്രാമത്തിൽ നിർമിച്ച റോഡ് മൻരാജ് കുമാരിയുടെ ഭൂമിയിലൂടെയാണ് കടന്നുപോയത്. ഇതിന് പരിഹാരമായി 1988 മാർച്ച് 22ന് സബ് ഡിവിഷണൽ മജിസ്ട്രേറ്റ് ഭൂമി ഏറ്റെടുക്കാനും പകരം ഗ്രാമസഭയുടെ മറ്റൊരു ഭൂമി നൽകാനും നിർദേശിച്ചു. 1988 ഒക്ടോബർ 15ന് ഭൂമി കൈമാറ്റത്തിനുള്ള തീരുമാനവുമുണ്ടായി.

പിന്നീട് 1990 മേയ് 14ന് മൻരാജ് കുമാരി ഒമ്പത് ബിസ്വ വിസ്തീർണമുള്ള ഭൂമി രജിസ്റ്റർ ചെയ്ത ആധാരത്തിലൂടെ ഇപ്പോഴത്തെ എതിർകക്ഷികൾക്ക് വിറ്റു. ഇവർ സ്ഥലത്ത് അഞ്ച് മുറികളുള്ള വീടും ചുറ്റുമതിലും നിർമിച്ചു. എന്നാൽ ഭൂമി കുളമായി രേഖപ്പെടുത്തിയതാണെന്ന് ചൂണ്ടിക്കാട്ടി സർക്കാർ ഉടമസ്ഥാവകാശത്തെ ചോദ്യം ചെയ്തു. 2007ൽ ഈ സ്ഥലത്ത് ഫയർ സ്റ്റേഷൻ നിർമിക്കാനുള്ള നടപടികൾ ആരംഭിച്ചതോടെയാണ് തർക്കം രൂക്ഷമായത്.

കുളം പൊതുആവശ്യത്തിനുള്ള ഭൂമിയാണെന്ന് സർക്കാർ; കൈമാറ്റം നിയമവിരുദ്ധമെന്ന് വാദം

കുളമായി രേഖപ്പെടുത്തിയ ഭൂമിയിൽ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥാവകാശം അനുവദിക്കാനാവില്ലെന്നായിരുന്നു സർക്കാരിന്റെ പ്രധാന വാദം. ഭൂമി കൈമാറ്റവും അനുവദിക്കലും നിയമപരമായി നിലനിൽക്കില്ലെന്നും റവന്യൂ രേഖകളിൽ എതിർകക്ഷികളുടെ പേരുകൾ ചേർത്തത് ക്രമവിരുദ്ധമായാണെന്നും സർക്കാർ ആരോപിച്ചു.

കുളം പൊതുആവശ്യത്തിനുള്ള ഭൂമിയായതിനാൽ മറ്റൊരു പൊതുആവശ്യത്തിന് ഉപയോഗിക്കാമെന്നും സർക്കാർ വാദിച്ചു. എന്നാൽ കുളത്തിന്റെ പ്രകൃതിദത്ത സ്വഭാവവും പൊതുസമൂഹത്തിനുള്ള പ്രാധാന്യവും അവഗണിച്ചുകൊണ്ട് ഭൂമി കൈമാറ്റം നടത്താനാവില്ലെന്ന് കോടതി വ്യക്തമാക്കി.

പകരം മറ്റൊരു കുളം നിർമിക്കാമെന്ന വാദം അംഗീകരിക്കാനാവില്ല

നിലവിലുള്ള പ്രകൃതിദത്ത ജലാശയം നശിപ്പിച്ചശേഷം മറ്റൊരു സ്ഥലത്ത് കുളം നിർമിക്കാമെന്നത് നിയമപരമായ ന്യായീകരണമല്ലെന്ന് കോടതി വ്യക്തമാക്കി. മറ്റൊരു സ്ഥലത്ത് കുളം നിർമിക്കാൻ കഴിയുമോ എന്നതല്ല, നിലവിലുള്ള ജലാശയം നശിപ്പിക്കാൻ സർക്കാരിന് നിയമപരമായ അധികാരമുണ്ടോ എന്നതാണ് പരിശോധിക്കേണ്ടതെന്നും കോടതി ചൂണ്ടിക്കാട്ടി.

സുപ്രീംകോടതിയുടെ ഹിഞ്ച് ലാൽ തിവാരി–കമലാദേവി കേസിലെ വിധിയും എം.സി. മേത്ത–കമൽനാഥ് കേസിൽ അംഗീകരിച്ച പൊതുവിശ്വാസ സംരക്ഷണ തത്വവും ഹൈക്കോടതി പരിഗണിച്ചു. പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥത സർക്കാരിനുണ്ടെങ്കിലും അവ പൊതുജനങ്ങൾക്കുവേണ്ടി സംരക്ഷിക്കാനുള്ള ഉത്തരവാദിത്വം സർക്കാരിനുണ്ടെന്നാണ് ഈ തത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം.

ഉത്തർപ്രദേശ് ജമീന്ദാരി നിർമാർജന, ഭൂപരിഷ്കരണ നിയമത്തിലെ 161-ാം വകുപ്പ് ഉപയോഗിച്ച് കുളം ഉൾപ്പെട്ട ഭൂമി കൈമാറ്റം ചെയ്യുന്നതും അവിടെ ഫയർ സ്റ്റേഷൻ നിർമിക്കുന്നതും സുപ്രീംകോടതി വ്യക്തമാക്കിയ നിയമതത്വത്തിന് വിരുദ്ധമാണെന്ന് ഹൈക്കോടതി കണ്ടെത്തി.

സർക്കാർ അപ്പീൽ തള്ളി; ഭൂവുടമകളെ നിയമനടപടിയില്ലാതെ ഒഴിപ്പിക്കാനാവില്ല

ഭൂമിയുടെ ഉടമസ്ഥാവകാശം സംബന്ധിച്ച തർക്കത്തിൽ 2015 നവംബർ അഞ്ചിന് അംബേദ്കർ നഗറിലെ സിവിൽ കോടതി എതിർകക്ഷികൾക്ക് അനുകൂലമായി വിധിച്ചിരുന്നു. 2018 ജൂലൈ 30ന് ജില്ലാ കോടതിയും ആ വിധി ശരിവച്ചു. ഇതിനെതിരെയാണ് സർക്കാർ ഹൈക്കോടതിയിൽ രണ്ടാം അപ്പീൽ നൽകിയത്.

റവന്യൂ രേഖകളിൽ നിന്ന് പേരുകൾ നീക്കം ചെയ്തതുകൊണ്ട് മാത്രം എതിർകക്ഷികളെ ഭൂമിയിൽ നിന്ന് ഒഴിപ്പിക്കാനാവില്ലെന്ന് ഹൈക്കോടതി വ്യക്തമാക്കി. റോഡിനായി വിട്ടുനൽകിയ ആദ്യ ഭൂമിയും പകരം അനുവദിച്ച ഭൂമിയും ഒരുപോലെ നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്ന നടപടി നിയമപരമായ നടപടിക്രമങ്ങളില്ലാതെ സ്വീകരിക്കാനാവില്ലെന്നും കോടതി കണ്ടെത്തി.

സിവിൽ കോടതിക്ക് കേസ് പരിഗണിക്കാൻ അധികാരമുണ്ടെന്നും വ്യക്തമാക്കിയ ഹൈക്കോടതി സർക്കാരിന്റെ രണ്ടാം അപ്പീൽ കഴമ്പില്ലെന്ന് കണ്ടെത്തി തള്ളി. ഇതോടെ കീഴ്ക്കോടതികളുടെ വിധികളിൽ ഹൈക്കോടതി ഇടപെട്ടില്ല.

ജലാശയ സംരക്ഷണത്തിൽ സർക്കാരിന്റെ ഉത്തരവാദിത്വം ശക്തമാക്കി വിധി

നിയമപരമായി നോക്കുമ്പോൾ, കുളങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥതയും അവയെ മറ്റാവശ്യങ്ങൾക്ക് ഉപയോഗിക്കാനുള്ള അധികാരവും രണ്ടാണെന്ന വ്യത്യാസമാണ് വിധി വ്യക്തമാക്കുന്നത്. സർക്കാർ ഭൂമിയാണെന്ന കാരണത്താൽ മാത്രം പ്രകൃതിദത്ത ജലാശയങ്ങളുടെ സംരക്ഷണ ബാധ്യത ഒഴിവാകില്ല.

സാമൂഹിക തലത്തിൽ, പൊതുജനങ്ങൾക്ക് പ്രയോജനപ്പെടുന്ന ജലാശയങ്ങളുടെ സംരക്ഷണത്തിനാണ് വിധി പ്രാധാന്യം നൽകുന്നത്. ജുഡീഷ്യറിയുടെ തലത്തിൽ, സുപ്രീംകോടതി നേരത്തെ വ്യക്തമാക്കിയ ജലാശയ സംരക്ഷണ തത്വങ്ങൾ ഉത്തർപ്രദേശിലെ ഭൂമി കൈമാറ്റ തർക്കങ്ങളിലും ബാധകമാണെന്ന് ഹൈക്കോടതി വീണ്ടും ഉറപ്പിച്ചു. എന്നാൽ സംസ്ഥാനത്തെ എല്ലാ ഭൂമി കൈമാറ്റങ്ങളും ഈ വിധിയിലൂടെ അസാധുവാകുമെന്ന് കോടതി പറഞ്ഞിട്ടില്ല.