ന്യൂഡൽഹി, 2026 ഒക്ടോബർ 27 –

രാജ്യത്തെ ജില്ലാ കോടതികളിലും താലൂക്ക് കോടതികളിലും ജോലി ചെയ്യുന്ന വനിതാ അഭിഭാഷകർക്ക് പ്രത്യേക ബാർ മുറികളും ശൗചാലയങ്ങളും അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങളും ഉറപ്പാക്കണമെന്ന് സുപ്രീംകോടതി ഉത്തരവിട്ടു. 2026 ഒക്ടോബർ 26നാണ് ചീഫ് ജസ്റ്റിസ് സൂര്യകാന്ത്, ജസ്റ്റിസ് ജോയ്മല്യ ബാഗ്ചി, ജസ്റ്റിസ് വി. മോഹന എന്നിവരടങ്ങിയ മൂന്നംഗ ബെഞ്ച് നിർണായക ഉത്തരവ് പുറപ്പെടുവിച്ചത്. സരിക ത്യാഗി കേന്ദ്രസർക്കാരിനെതിരെ സമർപ്പിച്ച ഹർജിയിലാണ് നടപടി. വനിതാ അഭിഭാഷകരുടെ എണ്ണം എത്ര കുറവാണെങ്കിലും അവർക്ക് പ്രത്യേക സൗകര്യങ്ങൾ ഒരുക്കണമെന്നാണ് നിർദേശം. ഇതിനാവശ്യമായ പണം സംസ്ഥാന സർക്കാരുകൾ അനുവദിക്കണമെന്നും സൗകര്യങ്ങൾ നടപ്പാക്കുന്നുണ്ടെന്ന് ഹൈക്കോടതികൾ ഉറപ്പാക്കണമെന്നും കോടതി വ്യക്തമാക്കി. വാദത്തിനിടെ അറ്റോർണി ജനറൽ ആർ. വെങ്കടരമണി, മുതിർന്ന അഭിഭാഷകരായ ഡോ. മോണിക്ക ഗുസൈൻ, ജയ്ന കോത്താരി എന്നിവർ കോടതിയിൽ വിശദീകരണങ്ങൾ നൽകി. എല്ലാ കക്ഷികളുടെയും അഭിഭാഷകരുടെ പൂർണ പട്ടിക റിപ്പോർട്ടിൽ വ്യക്തമാക്കിയിട്ടില്ല.

വനിതാ അഭിഭാഷകരുടെ എണ്ണം കുറവാണെങ്കിലും പ്രത്യേക സൗകര്യങ്ങൾ ഒരുക്കണം

ജില്ലാ കോടതികളിലും താലൂക്ക് കോടതികളിലും പ്രാക്ടീസ് ചെയ്യുന്ന വനിതാ അഭിഭാഷകർക്ക് മാത്രമായി പ്രത്യേക ബാർ മുറികൾ ഉണ്ടായിരിക്കണമെന്നാണ് സുപ്രീംകോടതിയുടെ പ്രധാന നിർദേശം. വനിതാ അഭിഭാഷകരുടെ എണ്ണം കുറവാണെന്ന കാരണത്താൽ ഇത്തരം സൗകര്യങ്ങൾ നിഷേധിക്കാനാവില്ല. എന്നാൽ അഭിഭാഷകരുടെ എണ്ണത്തിന് ആനുപാതികമായ രീതിയിൽ സൗകര്യങ്ങൾ ക്രമീകരിക്കാം. പ്രത്യേക ബാർ മുറികൾക്കൊപ്പം ശൗചാലയങ്ങളും മറ്റ് അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങളും ഉറപ്പാക്കണം. രാജ്യത്തെ എല്ലാ സംസ്ഥാനങ്ങൾക്കും കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശങ്ങൾക്കും ഹൈക്കോടതികൾക്കും ഈ ഉത്തരവ് ബാധകമാണെന്നും കോടതി വ്യക്തമാക്കി.

അധിക പണവും സ്ഥലവും ആവശ്യമായാലും സൗകര്യങ്ങൾ ഉറപ്പാക്കണമെന്ന് കോടതി

വനിതാ അഭിഭാഷകർക്ക് ആവശ്യമായ സൗകര്യങ്ങൾ ഒരുക്കാൻ നിലവിലുള്ള പണം മതിയാകുന്നില്ലെങ്കിൽ സംസ്ഥാന സർക്കാരുകൾ അധിക തുക അനുവദിക്കണമെന്ന് സുപ്രീംകോടതി നിർദേശിച്ചു. ഇതിനായി കൂടുതൽ സ്ഥലമോ കെട്ടിട സൗകര്യമോ ആവശ്യമായാലും നടപടി സ്വീകരിക്കണം. ഹൈക്കോടതികളിലെ കെട്ടിട, അടിസ്ഥാന സൗകര്യ സമിതികൾ വിഷയം മുൻഗണനാടിസ്ഥാനത്തിൽ പരിഗണിക്കണം. ജില്ലാ, താലൂക്ക് കോടതികളിൽ ആവശ്യമായ സൗകര്യങ്ങൾ യഥാർഥത്തിൽ ഒരുക്കുന്നുണ്ടെന്ന് ഈ സമിതികൾ ഉറപ്പാക്കണമെന്നും ബെഞ്ച് ഉത്തരവിട്ടു. വനിതാ അഭിഭാഷകർക്ക് പ്രത്യേക ബാർ മുറികളില്ലാത്ത സാഹചര്യം അംഗീകരിക്കാനാവില്ലെന്നും കോടതി ശക്തമായി വ്യക്തമാക്കി.

69 എതിർകക്ഷികളിൽ റിപ്പോർട്ട് നൽകിയത് 21 പേർ മാത്രം

കോടതികളിലെ അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങളുടെ സ്ഥിതി സംബന്ധിച്ച് 69 എതിർകക്ഷികളിൽ 21 പേർ മാത്രമാണ് റിപ്പോർട്ട് സമർപ്പിച്ചതെന്ന് മുതിർന്ന അഭിഭാഷക ഡോ. മോണിക്ക ഗുസൈൻ കോടതിയെ അറിയിച്ചു. ഗുജറാത്ത് ഹൈക്കോടതി സമർപ്പിച്ച സത്യവാങ്മൂലം ശൗചാലയങ്ങളും വനിതാ ബാർ മുറികളും സംബന്ധിച്ച വിവരങ്ങൾ ഉൾക്കൊള്ളുന്നതാണെന്നും അവർ ചൂണ്ടിക്കാട്ടി. എന്നാൽ രേഖകളിൽ പറയുന്ന കാര്യങ്ങൾ മാത്രം ആശ്രയിക്കരുതെന്ന് ചീഫ് ജസ്റ്റിസ് സൂര്യകാന്ത് നിർദേശിച്ചു. കോടതികളിലെ യഥാർഥ സൗകര്യങ്ങൾ നേരിട്ട് പരിശോധിച്ച് ദൃശ്യങ്ങൾ കോടതിയിൽ ഹാജരാക്കുന്നതിനെക്കുറിച്ചും അദ്ദേഹം അഭിപ്രായപ്പെട്ടു.

പഞ്ചാബിലെ 67 കോടതി സമുച്ചയങ്ങളിൽ വനിതാ ശൗചാലയമുള്ളത് ഒമ്പതിടത്ത് മാത്രം

സംസ്ഥാനങ്ങളും ഹൈക്കോടതികളും സമർപ്പിച്ച സത്യവാങ്മൂലങ്ങളുടെ വിവരങ്ങൾ മുതിർന്ന അഭിഭാഷക ജയ്ന കോത്താരി കോടതിയിൽ അവതരിപ്പിച്ചു. ലഭിച്ച 16 മുതൽ 17 വരെ സത്യവാങ്മൂലങ്ങളിൽ പലതിലും ജില്ലാ കോടതി സമുച്ചയങ്ങളിൽ വനിതകൾക്ക് ശൗചാലയങ്ങളില്ലെന്ന് സമ്മതിക്കുന്നതായി അവർ ചൂണ്ടിക്കാട്ടി. പഞ്ചാബിലെ 67 കോടതി സമുച്ചയങ്ങളിൽ ഒമ്പതിടത്ത് മാത്രമാണ് വനിതാ ശൗചാലയങ്ങളുള്ളതെന്നാണ് സംസ്ഥാനത്തിന്റെ റിപ്പോർട്ട്. സുപ്രീംകോടതിയുടെ മുൻ ഉത്തരവിനുശേഷവും ഹരിയാന പരിശോധന നടത്തിയിട്ടില്ലെന്നും അവർ അറിയിച്ചു. ഈ വിവരങ്ങൾ കോടതികളിലെ അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങളുടെ അപര്യാപ്തത വ്യക്തമാക്കുന്നതായി വാദത്തിനിടെ ചൂണ്ടിക്കാട്ടപ്പെട്ടു.

സംസ്ഥാനങ്ങളുടെ പ്രവർത്തന പുരോഗതി അറ്റോർണി ജനറൽ സുപ്രീംകോടതിയെ അറിയിക്കണം

വനിതാ അഭിഭാഷകർക്കുള്ള അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങൾ ഒരുക്കുന്നതിൽ രാജ്യത്താകെ ഏകീകൃത സമീപനം വേണമെന്ന് സുപ്രീംകോടതി വ്യക്തമാക്കി. സംസ്ഥാനങ്ങളുടെയും കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശങ്ങളുടെയും അഡ്വക്കേറ്റ് ജനറൽമാരും സ്റ്റാൻഡിങ് കൗൺസലുകളും പ്രവർത്തന പുരോഗതി റിപ്പോർട്ടുകൾ അറ്റോർണി ജനറൽ ആർ. വെങ്കടരമണിക്ക് കൈമാറണം. ഈ റിപ്പോർട്ടുകൾ ക്രോഡീകരിച്ച് അദ്ദേഹം സുപ്രീംകോടതിയിൽ സമർപ്പിക്കണം. സംസ്ഥാനങ്ങൾ അനുവദിച്ച അധിക തുകയും ബജറ്റ് വിഹിതവും സൗകര്യങ്ങളുടെ നിലവിലെ സ്ഥിതിയും അറ്റോർണി ജനറൽ പരിശോധിക്കണമെന്നും ചീഫ് ജസ്റ്റിസ് നിർദേശിച്ചു. വിഷയത്തിൽ അഡ്വക്കേറ്റ് ജനറൽമാരുമായി ഒരു യോഗം നടത്തിയിട്ടുണ്ടെന്നും 2026 ഒക്ടോബർ അവസാനത്തോടെ മറ്റൊരു യോഗം നടത്താൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നുണ്ടെന്നും വെങ്കടരമണി കോടതിയെ അറിയിച്ചു.

വനിതാ അഭിഭാഷകരുടെ നിർദേശങ്ങളും സംസ്ഥാന സർക്കാരുകളുടെ പരിഗണനയ്ക്ക്

ഹർജിക്കാർക്കും കേസിൽ ഇടപെട്ട കക്ഷികൾക്കും ആവശ്യമായ സൗകര്യങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള നിർദേശങ്ങൾ അറ്റോർണി ജനറലിന് സമർപ്പിക്കാൻ സുപ്രീംകോടതി അനുമതി നൽകി. ഏതെങ്കിലും പ്രത്യേക സംസ്ഥാനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട നിർദേശമാണെങ്കിൽ അത് ബന്ധപ്പെട്ട അഡ്വക്കേറ്റ് ജനറലിന് കൈമാറാം. തുടർന്ന് സംസ്ഥാന സർക്കാരുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് ആവശ്യമായ നടപടികൾ സ്വീകരിക്കാനാണ് കോടതി നിർദേശിച്ചത്. വനിതാ അഭിഭാഷകരുടെ പ്രായോഗിക ബുദ്ധിമുട്ടുകൾ പരിഹരിക്കുന്നതിൽ സംസ്ഥാന സർക്കാരുകളും ഹൈക്കോടതികളും ഏകോപനത്തോടെ പ്രവർത്തിക്കണമെന്നതാണ് ഉത്തരവിന്റെ പ്രധാന ലക്ഷ്യം.

ശൗചാലയ സൗകര്യം അന്തസ്സോടെ ജീവിക്കാനുള്ള അവകാശവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതെന്ന് മുൻ നിരീക്ഷണം

വനിതാ അഭിഭാഷകർക്ക് കോടതികളിൽ ആവശ്യമായ അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങളില്ലെന്ന പ്രശ്നം ഉന്നയിച്ചാണ് സരിക ത്യാഗി കേന്ദ്രസർക്കാരിനെതിരെ ഹർജി സമർപ്പിച്ചത്. കേസിന്റെ മുൻഘട്ടത്തിൽ കോടതികളിലെ അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങൾ ഭരണഘടനയുടെ 21-ാം അനുച്ഛേദം ഉറപ്പുനൽകുന്ന ജീവിക്കാനും അന്തസ്സോടെ കഴിയാനുമുള്ള മൗലികാവകാശവുമായി നേരിട്ട് ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതായി സുപ്രീംകോടതി നിരീക്ഷിച്ചിരുന്നു. അഭിഭാഷകർ ദിവസത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം കോടതികളിൽ ചെലവഴിക്കുന്നതിനാൽ അവരുടെ സ്വകാര്യതയും സുരക്ഷയും തൊഴിൽപരമായ ആവശ്യങ്ങളും സംരക്ഷിക്കുന്ന സൗകര്യങ്ങൾക്ക് വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ടെന്നും കോടതി വ്യക്തമാക്കിയിരുന്നു. ശൗചാലയം ഉപയോഗിക്കാനുള്ള സൗകര്യം അടിസ്ഥാന മനുഷ്യാവകാശമാണെന്നും സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധി അതു നിഷേധിക്കുന്നതിന് ന്യായീകരണമാകില്ലെന്നും മുൻഘട്ടത്തിൽ കോടതി പറഞ്ഞിരുന്നു.

ഡിസംബർ രണ്ടിന് വീണ്ടും പരിഗണിക്കും; കൂടുതൽ വിശദമായ നിർദേശങ്ങൾക്ക് സാധ്യത

2026 ഒക്ടോബർ 26ലെ ഉത്തരവിലൂടെ വനിതാ അഭിഭാഷകർക്കുള്ള പ്രത്യേക ബാർ മുറികളും ശൗചാലയങ്ങളും ഒരുക്കേണ്ട ഉത്തരവാദിത്വം സംസ്ഥാന സർക്കാരുകൾക്കും ഹൈക്കോടതികൾക്കും സുപ്രീംകോടതി വ്യക്തമായി നിശ്ചയിച്ചു. ആവശ്യമായ ധനസഹായം അനുവദിക്കാനും അടിസ്ഥാന സൗകര്യ സമിതികൾ വഴി പ്രവർത്തനങ്ങൾ നിരീക്ഷിക്കാനും നിർദേശിച്ചു. നിലവിൽ കോടതി ഉത്തരവുകൾ നടപ്പാക്കുന്ന ഘട്ടത്തിലാണ് നടപടികളെന്ന് ചീഫ് ജസ്റ്റിസ് വ്യക്തമാക്കി. കേസ് 2026 ഡിസംബർ രണ്ടിന് വീണ്ടും പരിഗണിക്കും. അന്ന് കൂടുതൽ സമഗ്രമായ നിർദേശങ്ങൾ കോടതി പുറപ്പെടുവിച്ചേക്കും. എന്നാൽ സൗകര്യങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കുന്നതിനുള്ള പ്രത്യേക അന്തിമ സമയപരിധി ഒക്ടോബർ 26ലെ ഉത്തരവിൽ വ്യക്തമാക്കിയിട്ടില്ല.

രാജ്യത്തെ കോടതികളിൽ വനിതാ അഭിഭാഷകരുടെ തൊഴിൽസൗകര്യങ്ങൾ ഉറപ്പാക്കാൻ നിർണായക ഇടപെടൽ

സുപ്രീംകോടതിയുടെ പുതിയ ഉത്തരവ് രാജ്യത്തെ ജില്ലാ, താലൂക്ക് കോടതികളിലെ അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങൾ മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നതിനുള്ള നിർബന്ധിത നടപടികൾക്ക് വഴിയൊരുക്കുന്നു. നിയമപരമായി സംസ്ഥാന സർക്കാരുകളുടെയും ഹൈക്കോടതികളുടെയും ഉത്തരവാദിത്വം കൂടുതൽ വ്യക്തമായിരിക്കുകയാണ്. തൊഴിൽപരമായ തലത്തിൽ വനിതാ അഭിഭാഷകർക്ക് സ്വകാര്യതയും സുരക്ഷയും ഉറപ്പാക്കുന്ന സൗകര്യങ്ങൾ ലഭ്യമാക്കുകയാണ് ഉത്തരവിന്റെ നേരിട്ടുള്ള ലക്ഷ്യം. ജുഡീഷ്യറിയുടെ ഭരണപരമായ തലത്തിൽ ഹൈക്കോടതികളുടെ അടിസ്ഥാന സൗകര്യ സമിതികൾക്ക് നടപ്പാക്കൽ നിരീക്ഷണ ചുമതലയും നൽകിയിട്ടുണ്ട്. സുപ്രീംകോടതിയുടെ ഉത്തരവായതിനാൽ എല്ലാ സംസ്ഥാനങ്ങൾക്കും കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശങ്ങൾക്കും ഇത് ബാധകമാണ്. എന്നാൽ സൗകര്യങ്ങൾ യഥാർഥത്തിൽ എത്രത്തോളം നടപ്പാക്കിയെന്ന് തുടർന്നുള്ള പുരോഗതി റിപ്പോർട്ടുകളിലൂടെയാണ് വ്യക്തമാകുക