സിന്ധു നദീതട സംസ്കാരത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രശസ്തമായ പുരാവസ്തുക്കളിലൊന്നായ മൊഹൻജൊദാരോയിലെ 4,000 വർഷത്തിലേറെ പഴക്കമുള്ള വെങ്കലശിൽപമായ “ഡാൻസിങ് ഗേൾ” എൻസിഇആർടിയുടെ ഒമ്പതാം ക്ലാസ് കലാവിദ്യാഭ്യാസ പാഠപുസ്തകത്തിൽ മാറ്റം വരുത്തി പ്രസിദ്ധീകരിച്ചതാണ് വിവാദത്തിന് കാരണമായത്. യഥാർഥ ശിൽപത്തിൽ നഗ്നമായ മേൽഭാഗമുള്ള പെൺകുട്ടിയുടെ രൂപമാണുള്ളത്. എന്നാൽ പുതിയ പാഠപുസ്തകത്തിൽ ശിൽപത്തിന്റെ മേൽഭാഗം ഡിജിറ്റലായി മറച്ച നിലയിലാണ് ചിത്രീകരിച്ചത്. ഇതോടെ ശിൽപം വസ്ത്രം ധരിച്ചിരിക്കുന്നതുപോലുള്ള രൂപം കൈവന്നു. ചരിത്രകാരന്മാരും പുരാവസ്തു ഗവേഷകരും കലാകാരന്മാരും ഇത് ചരിത്രസത്യത്തിന്റെ വികൃതീകരണമാണെന്നും പുരാവസ്തുവിന്റെ യഥാർഥ രൂപം വിദ്യാർത്ഥികളിൽ നിന്ന് മറച്ചുവയ്ക്കുന്നത് അക്കാദമിക സത്യസന്ധതയ്ക്ക് വിരുദ്ധമാണെന്നും വിമർശിച്ചു. വിവാദം ശക്തമായതോടെ എൻ സി ഇ ആർ ടി വിഷയം പുനഃപരിശോധിക്കുകയും യഥാർഥ “ഡാൻസിങ് ഗേൾ” ചിത്രമാണ് വീണ്ടും പാഠപുസ്തകത്തിൽ ഉൾപ്പെടുത്തുകയെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുകയും ചെയ്തു. വിമർശകർ ഉന്നയിച്ച പ്രധാന ചോദ്യം ഇതായിരുന്നു: ചരിത്രപുരാവസ്തുക്കളെ സമകാലിക ധാർമിക മാനദണ്ഡങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് മാറ്റിമറിക്കാമോ, അതോ അവയുടെ യഥാർഥ രൂപത്തിൽ തന്നെ അവതരിപ്പിക്കണമോ? ഈ ചോദ്യമാണ് രാജ്യവ്യാപകമായ ചർച്ചയ്ക്ക് വഴിവെച്ചത്.

മൊഹൻജൊദാരോയിലെ ‘ഡാൻസിങ് ഗേൾ’ ഇന്നും ഉത്തരം കിട്ടാത്ത രഹസ്യം

1926-ൽ പുരാവസ്തു ഗവേഷകനായ എർണസ്റ്റ് മക്കേ മൊഹൻജൊദാരോയിൽ നിന്ന് കണ്ടെത്തിയ വെറും 10.5 സെന്റിമീറ്റർ ഉയരമുള്ള വെങ്കലശിൽപം ഒരു നൂറ്റാണ്ടിനടുത്തായി ചരിത്രകാരന്മാരെയും പുരാവസ്തു ഗവേഷകരെയും വിസ്മയിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. ഒരു കൈ അരയിൽ കുത്തി, തല അല്പം ചെരിച്ച്, ആത്മവിശ്വാസത്തോടെ നിൽക്കുന്ന ഈ രൂപത്തെ ആദ്യം കണ്ട ജോൺ മാർഷൽ അതിനെ “നൃത്തം ചെയ്യുന്ന പെൺകുട്ടി” എന്ന് വിശേഷിപ്പിച്ചു. പിന്നീട് മൊർട്ടിമർ വീലർ അവളെ “ലോകത്തിൽ സമാനതകളില്ലാത്ത ആത്മവിശ്വാസത്തിന്റെ പ്രതീകം” എന്ന് വിശേഷിപ്പിച്ചു. എന്നാൽ ഇന്ന് ഗവേഷകർക്ക് അത്ര ഉറപ്പില്ല. അവൾ യഥാർത്ഥത്തിൽ ഒരു നർത്തകിയാണോ എന്ന ചോദ്യം തന്നെ ഇപ്പോൾ ചർച്ചാവിഷയമാണ്. ചിലർ അവളെ ഒരു പ്രൊഫഷണൽ കലാകാരിയായി കാണുമ്പോൾ, മറ്റുചിലർ സമൂഹത്തിൽ ഉയർന്ന സ്ഥാനമുണ്ടായിരുന്ന യുവതിയുടെ പ്രതിമയായിരിക്കാമെന്ന് കരുതുന്നു. ചില പഠനങ്ങൾ അവളുടെ ശരീരഭാഷയെ വെല്ലുവിളിയുടെയും ആത്മവിശ്വാസത്തിന്റെയും പ്രതീകമായി വായിക്കുന്നു.

നൃത്തം ചെയ്യുന്ന പെൺകുട്ടിയോ? യോദ്ധാവോ? ദേവതയോ?

സമീപകാല ഗവേഷണങ്ങളിൽ ഉയർന്നുവന്ന ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായ വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ ഇവയാണ്:

(1) ഇത് ഒരു നർത്തകിയുടെ രൂപമാണെന്ന പരമ്പരാഗത സിദ്ധാന്തം,
(2) അസമമായ ആഭരണങ്ങളും നിലപാടും കണക്കിലെടുത്ത് അവൾ ഒരു യോദ്ധാവായിരിക്കാമെന്ന വാദം,
(3) ഒരു മതപരമോ ആചാരപരമോ ആയ പ്രതീകമാകാമെന്ന അനുമാനം,
(4) ഹരപ്പൻ സമൂഹത്തിലെ സ്ത്രീകളുടെ സാമൂഹിക സ്ഥാനവും ആത്മവിശ്വാസവും പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്ന പ്രതിനിധി രൂപമാണെന്ന കാഴ്ചപ്പാട്,
(5) ചില ഗവേഷകർ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നതുപോലെ പ്രത്യേക വംശീയമോ സാംസ്കാരികമോ ആയ വിഭാഗത്തിന്റെ പ്രതിനിധിയായിരിക്കാമെന്ന സാധ്യത.

അതിലുപരി, ഹരിയാനയിലെ ഭിറാനയിൽ കണ്ടെത്തിയ ഒരു പാത്രത്തിലെ കൊത്തുപണിയിൽ ഇതേ നിലപാടിലുള്ള രൂപം കണ്ടെത്തിയതോടെ ഈ പ്രതിമ ഒരു വ്യക്തിയെ മാത്രമല്ല, സിന്ധു നദീതട സംസ്കാരത്തിലുടനീളം അറിയപ്പെട്ടിരുന്ന ഒരു സാംസ്കാരിക പ്രതീകത്തെയാകാം സൂചിപ്പിക്കുന്നതെന്ന വാദവും ശക്തിപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. ഒരേയൊരു കാര്യത്തിൽ മാത്രമാണ് ഗവേഷകർ ഏകാഭിപ്രായത്തിലുള്ളത്: നാലായിരത്തിലേറെ വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട ഈ ചെറുശിൽപം സിന്ധു നദീതട സംസ്കാരത്തിന്റെ കലാപാടവവും ലോഹസാങ്കേതിക മികവും മനുഷ്യരൂപങ്ങളെ അവതരിപ്പിച്ച അത്ഭുതകരമായ കലാഭാവനയും ലോകത്തിനു മുന്നിൽ വെളിപ്പെടുത്തുന്ന അപൂർവ സാക്ഷ്യമാണ്.

സ്ത്രീയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെയും വ്യക്തിത്വത്തിന്റെയും പ്രതീകം

ഒരു നർത്തകിയുടെ പ്രതിമ എന്നതിലുപരി സിന്ധു നദീതട സംസ്കാരത്തിലെ സ്ത്രീയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെയും വ്യക്തിത്വത്തിന്റെയും പ്രതീകമാണ്. വെറും 10.5 സെന്റിമീറ്റർ ഉയരമുള്ള ശിൽപമായിട്ടും അതിന്റെ ശരീരഭാഷ അസാധാരണമാണ്. ഒരു കൈ അരയിൽ കുത്തി, തല ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച്, ഭയമോ ലജ്ജയോ ഇല്ലാതെ നിൽക്കുന്ന അവളുടെ ഭാവം ആത്മവിശ്വാസത്തിന്റെയും സാമൂഹിക സാന്നിധ്യത്തിന്റെയും സൂചനയായി വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്നു. അവൾ ഒരു കലാകാരിയോ, സമൂഹത്തിൽ പ്രത്യേക സ്ഥാനമുള്ള വ്യക്തിയോ, ഒരു ആചാരപരമായ പ്രതീകമോ ആയിരിക്കാം. എന്നാൽ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായ കാര്യം, പുരാതന ലോകത്തിലെ സ്ത്രീകളെ സാധാരണയായി നിഷ്ക്രിയരായി ചിത്രീകരിക്കുന്ന പതിവിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി, ഈ രൂപം സ്വയംബോധവും സ്വാതന്ത്ര്യവും പ്രകടിപ്പിക്കുന്ന ഒരു സ്ത്രീയെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു എന്നതാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ അവൾ സിന്ധു സംസ്കാരത്തിന്റെ സാങ്കേതിക മികവിന്റെ മാത്രം അല്ല, സ്ത്രീശാക്തീകരണത്തിന്റെ ആദ്യകാല പ്രതീകങ്ങളിലൊന്നായും വിലയിരുത്തപ്പെടുന്നു.

സംസ്കാര ചരിത്രത്തിലെ വിലപിടിപ്പുള്ള ഒരു വെങ്കല പ്രതിമയിൽ നഗ്നത ദർശിച്ച പണ്ഡിതരേ ലജ്ജിക്കുക!

കഴിഞ്ഞ ഏതാനും വർഷങ്ങളായി ഈ ശിൽപം അതിന്റെ കലാപരവും ചരിത്രപരവുമായ പ്രാധാന്യത്തേക്കാൾ നഗ്നതയുടെ പേരിലാണ് കൂടുതൽ വിവാദങ്ങളിൽ അകപ്പെട്ടത്. വിമർശകർ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നത്, നാലായിരം വർഷം പഴക്കമുള്ള ഒരു പുരാവസ്തുവിനെ സമകാലിക ധാർമിക മാനദണ്ഡങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് വിലയിരുത്തുമ്പോൾ അതിന്റെ യഥാർഥ ചരിത്രസന്ദർഭം നഷ്ടമാകുന്നു എന്നതാണ്. ശിൽപത്തിന്റെ മേൽഭാഗം മറയ്ക്കാനുള്ള ശ്രമങ്ങൾ, അതിനെ “മര്യാദയുള്ളതാക്കാനുള്ള” ഇടപെടലുകൾ, കലാസൃഷ്ടിയെക്കാൾ സ്ത്രീശരീരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആധുനിക ആശങ്കകളെയാണ് പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നതെന്ന വാദവും ഉയരുന്നുണ്ട്. പല കലാചരിത്രകാരന്മാരുടെയും അഭിപ്രായത്തിൽ, ഈ ശിൽപം നഗ്നതയെ ആഘോഷിക്കുന്നതല്ല; മറിച്ച് പുരാതന സമൂഹത്തിന്റെ കലാബോധവും മനുഷ്യരൂപത്തെ കാണുന്ന രീതിയും രേഖപ്പെടുത്തുന്നതാണ്. അതിനാൽ “ഡാൻസിങ് ഗേൾ” ഇന്ന് ഒരു പുരാവസ്തു മാത്രമല്ല, ചരിത്രത്തെ എങ്ങനെ വായിക്കണം, സ്ത്രീശരീരത്തെ എങ്ങനെ കാണണം, കലാസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ അതിരുകൾ എവിടെയാണ് എന്നീ ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർത്തുന്ന സാംസ്കാരിക പ്രതീകമായും മാറിയിരിക്കുകയാണ്.

മൊഹൻജൊദാരോയിലെ പ്രശസ്തമായ “ഡാൻസിങ് ഗേൾ” (Dancing Girl) ശിൽപം ഇപ്പോൾ നാഷണൽ മ്യൂസിയത്തിലാണ് സൂക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നത്. 1926-ൽ മൊഹൻജൊദാരോയിൽ നടന്ന ഖനനത്തിനിടെയാണ് ഈ വെങ്കലശിൽപം കണ്ടെത്തിയത്. ഏകദേശം 10.5 സെന്റിമീറ്റർ മാത്രം ഉയരമുള്ള ഈ പ്രതിമ സിന്ധു നദീതട സംസ്കാരത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രശസ്തമായ കലാസൃഷ്ടികളിലൊന്നായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.

1947-ലെ ഇന്ത്യാ വിഭജനത്തിനുശേഷം മൊഹൻജൊദാരോയും ഹരപ്പയും ഉൾപ്പെടെയുള്ള പുരാവസ്തു ശേഖരങ്ങൾ ഇന്ത്യയും പാകിസ്താനും തമ്മിൽ വിഭജിച്ചിരുന്നു. അന്ന് മൊഹൻജൊദാരോയിൽ നിന്ന് ലഭിച്ച പ്രശസ്തമായ “പ്രിസ്റ്റ്-കിംഗ്” ശിൽപം പാകിസ്താന് ലഭിച്ചപ്പോൾ, “ഡാൻസിങ് ഗേൾ” ഇന്ത്യയുടെ കൈവശമായി. അതിനുശേഷം ഈ പ്രതിമ ന്യൂഡൽഹിയിലെ ദേശീയ മ്യൂസിയത്തിന്റെ ഏറ്റവും വിലമതിക്കപ്പെടുന്ന പുരാവസ്തു നിധികളിലൊന്നായി സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു.