ഭോപ്പാൽ, 2026 ഒക്ടോബർ 15 –

മധ്യപ്രദേശിലെ വിദിഷ ജില്ലയിൽ ബേത്വ നദിയിൽ അനധികൃത മണൽഖനനം നടക്കുന്നതായുള്ള ആരോപണങ്ങൾ അന്വേഷിക്കാൻ മൂന്നംഗ സംയുക്ത സമിതിയെ നിയോഗിച്ച് ദേശീയ ഹരിത ട്രൈബ്യൂണൽ. 2026 ഒക്ടോബർ ഒമ്പതിന് ദേശീയ ഹരിത ട്രൈബ്യൂണലിന്റെ ഭോപ്പാൽ സെൻട്രൽ സോൺ ബെഞ്ചാണ് ഉത്തരവിട്ടത്. ജുഡീഷ്യൽ അംഗം ജസ്റ്റിസ് ഷിയോ കുമാർ സിങ്, വിദഗ്ധ അംഗം സുധീർ കുമാർ ചതുർവേദി എന്നിവരടങ്ങിയ ബെഞ്ചാണ് നടപടി സ്വീകരിച്ചത്. സുബൈർ ഇഖ്ബാൽ സമർപ്പിച്ച ഹർജിയിൽ മധ്യപ്രദേശ് സർക്കാരും മറ്റുള്ളവരുമാണ് എതിർകക്ഷികൾ. ഹർജിക്കാരനുവേണ്ടി അഭിഭാഷകരായ ഹേമന്ത് ഗുപ്ത, ഹർപ്രീത് സിങ് ഗുപ്ത, സൃജൻ ജെയിൻ എന്നിവർ ഹാജരായി. അനധികൃത ഖനനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ആരോപണങ്ങൾ ഗുരുതരമായ പാരിസ്ഥിതിക പ്രശ്നമാണ് ഉയർത്തുന്നതെന്ന് വിലയിരുത്തിയ ട്രൈബ്യൂണൽ, സ്ഥലം സന്ദർശിച്ച് വസ്തുതകളും സ്വീകരിച്ച നടപടികളും സംബന്ധിച്ച റിപ്പോർട്ട് ആറാഴ്ചയ്ക്കകം സമർപ്പിക്കാൻ സമിതിയോട് നിർദേശിച്ചു.

കേന്ദ്ര പരിസ്ഥിതി മന്ത്രാലയവും ജില്ലാ ഭരണകൂടവും മലിനീകരണ നിയന്ത്രണ ബോർഡും സമിതിയിൽ

കേന്ദ്ര പരിസ്ഥിതി, വനം, കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാന മന്ത്രാലയത്തിന്റെ ഭോപ്പാലിലെ സംയോജിത ഓഫീസിലെ ഒരു പ്രതിനിധി, വിദിഷ ജില്ലാ കളക്ടറുടെയോ ജില്ലാ മജിസ്ട്രേറ്റിന്റെയോ പ്രതിനിധി, മധ്യപ്രദേശ് സംസ്ഥാന മലിനീകരണ നിയന്ത്രണ ബോർഡ് മെംബർ സെക്രട്ടറിയുടെ പ്രതിനിധി എന്നിവരെയാണ് മൂന്നംഗ സമിതിയിൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നത്. സമിതി ബേത്വ നദിയിലെ ആരോപണവിധേയമായ ഖനനപ്രദേശം നേരിട്ട് സന്ദർശിക്കണം. അവിടത്തെ യഥാർഥ സാഹചര്യവും അനധികൃത ഖനനത്തിനെതിരെ സ്വീകരിച്ചിട്ടുള്ള നടപടികളും പരിശോധിച്ച് റിപ്പോർട്ട് നൽകണമെന്നാണ് നിർദേശം. അന്വേഷണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഏകോപനത്തിന്റെയും മറ്റ് സൗകര്യങ്ങളുടെയും ചുമതല സംസ്ഥാന മലിനീകരണ നിയന്ത്രണ ബോർഡിനാണ് നൽകിയിരിക്കുന്നത്.

2019 മുതൽ യന്ത്രങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് വൻതോതിൽ മണൽ കടത്തുന്നതായി പരാതി

വിദിഷ ജില്ലയിലെ കുർവായ് തഹസീലിലുള്ള ജോനാഖേഡി ഗ്രാമത്തിൽ 2019 മുതൽ വലിയ തോതിൽ അനധികൃത മണൽഖനനം നടക്കുന്നതായാണ് ഹർജിയിലെ ആരോപണം. നദീതീരത്തോട് ചേർന്ന കൃഷിഭൂമിയുടെ ഉടമയും കേസിലെ പതിനൊന്നാം എതിർകക്ഷിയുമായ കുഞ്ചിലാലിന്റെ മകൻ കിഷനാണ് ഖനനത്തിന് നേതൃത്വം നൽകുന്നതെന്ന് ഹർജിക്കാരൻ ആരോപിച്ചു. നദീതടത്തിൽനിന്നും തീരങ്ങളിൽനിന്നും വെള്ളപ്പൊക്ക സമതലങ്ങളിൽനിന്നും മണലും പരുക്കൻ മണലും ഖനനം ചെയ്യുന്നതിന് കൃഷിഭൂമി പ്രവേശനമാർഗമായി ഉപയോഗിക്കുന്നുവെന്നാണ് പരാതി. മണ്ണുമാന്തി യന്ത്രങ്ങൾ, വെള്ളത്തിനടിയിൽനിന്ന് മണൽ വലിച്ചെടുക്കുന്ന പമ്പുകൾ, ബോട്ടുകൾ, മണൽ അരിക്കുന്ന യന്ത്രങ്ങൾ, ട്രാക്ടറുകൾ, ടിപ്പർ ലോറികൾ എന്നിവ ഉപയോഗിച്ചാണ് ഖനനം നടത്തുന്നതെന്നും ഹർജിയിൽ പറയുന്നു.

പരിസ്ഥിതി അനുമതിയും ഖനന പാട്ടവും ഇല്ലാതെയാണ് പ്രവർത്തനമെന്ന് ആരോപണം

ജോനാഖേഡി ഗ്രാമത്തിലെ ആരോപണവിധേയമായ മണൽഖനനത്തിന് സാധുവായ പരിസ്ഥിതി അനുമതിയോ ഖനന പാട്ടമോ അംഗീകൃത ഖനന പദ്ധതിയോ ജില്ലാ സർവേ റിപ്പോർട്ടോ ഇല്ലെന്നാണ് ഹർജിക്കാരന്റെ വാദം. ജോനാഖേഡിയിൽ നിയമപരമായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന മണൽഖനന കേന്ദ്രമില്ലെന്ന് ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത് രേഖാമൂലം സ്ഥിരീകരിച്ചതായും ഹർജിയിൽ പറയുന്നു. സമീപത്തെ സിറാവലി ഗ്രാമത്തിൽ ബേത്വ നദിയോട് ചേർന്ന രണ്ട് ഹെക്ടർ പ്രദേശത്ത് മാത്രമാണ് നിയമപരമായ ഖനനാനുമതിയുള്ളതെന്നാണ് ഹർജിക്കാരൻ ചൂണ്ടിക്കാട്ടിയത്. കൃഷിയിടത്തിലൂടെ അനധികൃതമായി നിർമിച്ച ഇരുപതടി വീതിയുള്ള വഴിയിലൂടെ ഖനന വാഹനങ്ങൾ കടത്തിവിടുന്നതിന് ട്രാക്ടർ ട്രോളിക്ക് ഏകദേശം 200 രൂപയും ടിപ്പർ ലോറിയിൽനിന്ന് 2,400 രൂപയും അനധികൃതമായി ഈടാക്കുന്നതായും ആരോപണമുണ്ട്.

വിവരാവകാശ അപേക്ഷകളിലും ഖനന രേഖകൾ ലഭിച്ചില്ലെന്ന് ഹർജിക്കാരൻ

അനധികൃത മണൽഖനനം സംബന്ധിച്ച വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കാൻ 2024 ഓഗസ്റ്റ് 21 മുതൽ ശ്രമങ്ങൾ നടത്തിവരികയാണെന്നാണ് ഹർജിക്കാരൻ വ്യക്തമാക്കിയത്. ഖനനത്തിന്റെ നിയമസാധുത പരിശോധിക്കുന്നതിനുള്ള രേഖകൾ ആവശ്യപ്പെട്ട് രണ്ട് വിവരാവകാശ അപേക്ഷകൾ നൽകിയെങ്കിലും ബന്ധപ്പെട്ട വകുപ്പിന്റെ ഓഫീസിൽ വിവരങ്ങൾ ലഭ്യമല്ലെന്ന മറുപടിയാണ് ലഭിച്ചതെന്ന് പരാതിയിൽ പറയുന്നു. തുടർന്ന് സംസ്ഥാന വിവരാവകാശ കമ്മീഷനിൽ മൂന്ന് അപ്പീലുകളും നൽകി. പഞ്ചായത്ത് അംഗങ്ങളുടെ സഹായത്തോടെ ശേഖരിച്ച വിവരങ്ങൾ ജിയോളജി ആൻഡ് മൈനിങ് ഡയറക്ടറേറ്റിനും കൈമാറിയതായി ഹർജിക്കാരൻ അറിയിച്ചു. 2025 ഒക്ടോബർ 22ന് ഖനനപ്രദേശത്ത് പുതുതായി ശേഖരിച്ച മണലിന്റെ എട്ടുമുതൽ പത്തുവരെ കൂനകൾ കാണിക്കുന്ന ചിത്രങ്ങളും സമർപ്പിച്ചിരുന്നു.

നദീതടവും തീരങ്ങളും പൊതുജനങ്ങളുടെ പ്രയോജനത്തിനായി സംരക്ഷിക്കേണ്ട പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ

ബേത്വ നദി സംസ്ഥാനാന്തര നദിയാണെന്നും യമുനയുടെ പ്രധാന പോഷകനദികളിലൊന്നാണെന്നും ട്രൈബ്യൂണൽ ഉത്തരവിൽ വ്യക്തമാക്കി. യമുനയിലൂടെ ഗംഗാ നദീതടവുമായി ബന്ധപ്പെടുന്ന ബേത്വ നദിയുടെ അടിത്തട്ടും തീരങ്ങളും വെള്ളപ്പൊക്ക സമതലങ്ങളും പാരിസ്ഥിതികമായി പ്രാധാന്യമുള്ള മേഖലയാണ്. പൊതുജനങ്ങളുടെ പ്രയോജനത്തിനായി സർക്കാർ സംരക്ഷിക്കേണ്ട പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളാണ് ഇവയെന്നും ഉത്തരവിൽ ചൂണ്ടിക്കാട്ടി. ഹർജിയിലെ ആരോപണങ്ങൾ ഗൗരവമുള്ള പാരിസ്ഥിതിക പ്രശ്നങ്ങൾ ഉയർത്തുന്നുവെന്ന് ട്രൈബ്യൂണൽ വിലയിരുത്തി. ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് സംയുക്ത സമിതിയോട് സ്ഥലപരിശോധന നടത്തി റിപ്പോർട്ട് സമർപ്പിക്കാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടത്.

എതിർകക്ഷികൾക്ക് നാലാഴ്ചയ്ക്കകം നോട്ടീസ്; മറുപടി നൽകാൻ ആറാഴ്ച

കേസിലെ എതിർകക്ഷികൾക്ക് നോട്ടീസ് അയയ്ക്കാനും നാലാഴ്ചയ്ക്കകം ഹാജരാകാനുള്ള നടപടികൾ സ്വീകരിക്കാനും ട്രൈബ്യൂണൽ ഉത്തരവിട്ടു. നോട്ടീസുകൾ സാധാരണ നടപടിക്രമത്തിലൂടെയും ലഭ്യമായ ഇലക്ട്രോണിക് മെയിൽ വിലാസങ്ങളിലൂടെയും എത്തിക്കാൻ ഹർജിക്കാരനോട് നിർദേശിച്ചു. നോട്ടീസ് ലഭ്യമാക്കുന്നതിനുള്ള നടപടികൾ പൂർത്തിയാക്കിയ ശേഷം അതുസംബന്ധിച്ച സത്യവാങ്മൂലവും സമർപ്പിക്കണം. എതിർകക്ഷികൾ ആറാഴ്ചയ്ക്കകം ഇലക്ട്രോണിക് ഫയലിങ് സംവിധാനത്തിലൂടെ മറുപടി നൽകണം. അന്വേഷണ സമിതിക്കും എതിർകക്ഷികൾക്കും ആവശ്യമായ രേഖകളും ഹർജിയുടെ പകർപ്പും ഒരാഴ്ചയ്ക്കകം നൽകാനും ഹർജിക്കാരനോട് നിർദേശിച്ചിട്ടുണ്ട്.

അന്വേഷണ റിപ്പോർട്ടിന് ആറാഴ്ച; കേസ് ഡിസംബർ ഒമ്പതിന് വീണ്ടും പരിഗണിക്കും

ബേത്വ നദിയിലെ അനധികൃത ഖനന ആരോപണങ്ങളിൽ ദേശീയ ഹരിത ട്രൈബ്യൂണൽ ഇതുവരെ അന്തിമ വിധി പ്രഖ്യാപിച്ചിട്ടില്ല. ഖനനം നിയമവിരുദ്ധമാണെന്ന് സ്ഥിരീകരിക്കുകയോ ആരോപണവിധേയരായ വ്യക്തികൾക്കെതിരെ ശിക്ഷാനടപടി പ്രഖ്യാപിക്കുകയോ ചെയ്തിട്ടില്ല. ആരോപണങ്ങളുടെ യാഥാർഥ്യം പരിശോധിക്കുന്നതിനാണ് മൂന്നംഗ സമിതിയെ നിയോഗിച്ചിരിക്കുന്നത്. സമിതി ആറാഴ്ചയ്ക്കകം വസ്തുതകളും ഇതുവരെ സ്വീകരിച്ച നടപടികളും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന റിപ്പോർട്ട് സമർപ്പിക്കണം. റിപ്പോർട്ടും എതിർകക്ഷികളുടെ മറുപടിയും പരിഗണിക്കുന്നതിനായി കേസ് 2026 ഡിസംബർ ഒമ്പതിന് വീണ്ടും പരിഗണിക്കും.

മണൽഖനന ആരോപണങ്ങളുടെ യാഥാർഥ്യം കണ്ടെത്താൻ സ്ഥലപരിശോധന നിർണായകമാകും

ബേത്വ നദിയിലെ ഖനന പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് നിയമപരമായ അനുമതിയുണ്ടോയെന്നും നദീതടത്തിനും തീരങ്ങൾക്കും പാരിസ്ഥിതിക ആഘാതമുണ്ടായിട്ടുണ്ടോയെന്നും പരിശോധിക്കുന്നതിന് സംയുക്ത സമിതിയുടെ റിപ്പോർട്ട് പ്രധാനമാകും. പൊതുജനങ്ങളുടെ പ്രയോജനത്തിനായി സംരക്ഷിക്കേണ്ട നദീതട വിഭവങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ആരോപണങ്ങളിൽ ബന്ധപ്പെട്ട സർക്കാർ വകുപ്പുകളുടെ വിശദീകരണവും സ്ഥലപരിശോധനയും ആവശ്യപ്പെടുന്ന നടപടിയാണ് ട്രൈബ്യൂണൽ സ്വീകരിച്ചിരിക്കുന്നത്. പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണ നിയമങ്ങളുടെ പാലനവും ഖനനാനുമതികളുടെ പരിശോധനയും സംബന്ധിച്ച വിഷയങ്ങൾ ഇതിലൂടെ ഉയർന്നുവരുന്നു. എന്നാൽ ഖനനത്തിന്റെ നിയമസാധുതയെക്കുറിച്ചോ പരിസ്ഥിതി നാശത്തെക്കുറിച്ചോ അന്തിമ കണ്ടെത്തലുകൾ നടത്തിയിട്ടില്ല. സമിതിയുടെ റിപ്പോർട്ട് ലഭിച്ചശേഷമുള്ള നടപടികളാണ് കേസിന്റെ തുടർഗതി നിർണയിക്കുക.