ന്യൂഡൽഹി  /2026 / ഓഗസ്റ്റ് 20 

ഇന്ത്യയിലെ 10.4 കോടി പട്ടികവർഗക്കാരിൽ വലിയൊരു വിഭാഗത്തിന്റെ വാർഷിക വരുമാനത്തിന്റെ 20 മുതൽ 40 ശതമാനം വരെ ചെറുകിട വനവിഭവങ്ങളിൽ നിന്നാണ്. ഇടനിലക്കാർക്ക് കുറഞ്ഞ വിലയ്ക്ക് ഇവ വിൽക്കേണ്ടിവന്നതിനാൽ സ്വന്തം അധ്വാനച്ചെലവിനേക്കാൾ കുറഞ്ഞ വരുമാനം മാത്രമാണ് പലർക്കും കിട്ടിയിരുന്നത്. ഇതിന് പരിഹാരമായാണ് കേന്ദ്ര സർക്കാർ പ്രധാനമന്ത്രി ജൻജാതീയ വികാസ് മിഷൻ നടപ്പാക്കുന്നത്. ആദിവാസികളെ സമൂഹത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥതയിലുള്ള വൻ ധൻ വികാസ് കേന്ദ്രങ്ങളിലൂടെ കൂട്ടിയിണക്കി, അസംസ്കൃത വനവിഭവങ്ങൾ വിൽക്കുന്നവരിൽ നിന്ന് മൂല്യവർധിത ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ നിർമിക്കുന്ന സംരംഭകരാക്കുകയാണ് ലക്ഷ്യം. ഇതുവരെ 4,172 വൻ ധൻ വികാസ് കേന്ദ്രങ്ങൾക്ക് അനുമതി നൽകിയിട്ടുണ്ട്. 12.48 ലക്ഷം ആദിവാസികൾ പദ്ധതിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു. ചെറുകിട വനവിഭവങ്ങൾ മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച താങ്ങുവിലയ്ക്ക് സർക്കാർ വാങ്ങുന്നതിനൊപ്പം സംരംഭങ്ങൾക്ക് ധനസഹായവും വിപണി സൗകര്യങ്ങളും നൽകുന്നു.

വനവിഭവങ്ങൾ ജീവിതത്തിന്റെ പ്രധാന വരുമാനമാർഗം

തേൻ, തെണ്ടു ഇല, മഹുവ പൂവ്, പുളി, അരക്ക്, മുള, വന്യ ഔഷധസസ്യങ്ങൾ തുടങ്ങിയ ചെറുകിട വനവിഭവങ്ങൾ വനമേഖലയിൽ കഴിയുന്ന കോടിക്കണക്കിന് ആദിവാസി കുടുംബങ്ങളുടെ പ്രധാന ജീവിതമാർഗമാണ്. വാർഷിക വരുമാനത്തിന്റെ 20 മുതൽ 40 ശതമാനം വരെ ഇവയുടെ വിൽപ്പനയിൽ നിന്നാണ് ലഭിക്കുന്നത്. നേരിട്ട് ശേഖരിക്കുകയും വിൽക്കുകയും ചെയ്തിട്ടും വിപണിവിലയുടെ ചെറിയൊരു ഭാഗം മാത്രമാണ് ആദിവാസികൾക്ക് ലഭിച്ചിരുന്നത്. കുറഞ്ഞ വിലയ്ക്ക് ഇടനിലക്കാർക്ക് ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ കൈമാറേണ്ടിവന്നതാണ് പ്രധാന കാരണം.

2021-22ലാണ് പ്രധാനമന്ത്രി ജൻജാതീയ വികാസ് മിഷൻ ആരംഭിച്ചത്. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകളും പ്രവർത്തനരീതികളും പഠിപ്പിച്ച് ചെറുകിട വനവിഭവങ്ങളുടെ മൂല്യം ഉയർത്തുകയാണ് പദ്ധതി ചെയ്യുന്നത്. ദേശീയ വിപണിയിലേക്കും ഡിജിറ്റൽ വിപണിയിലേക്കും ആദിവാസി സമൂഹങ്ങളെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നതിലൂടെ കൂടുതൽ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ വിൽക്കാനുള്ള അവസരവും ലഭിക്കുന്നു. നേരിട്ട് ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ വാങ്ങുന്നതിലൂടെ താങ്ങുവിലയും ഉറപ്പാക്കുന്നു. ഇതോടെ വനവിഭവങ്ങൾ ശേഖരിക്കുന്നവർ സ്വന്തം സാമൂഹിക സംരംഭങ്ങളുടെ ഉടമകളായി മാറുകയും ഗ്രാമീണ തലത്തിൽ ആദിവാസി സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ ശക്തിപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു.

87 വനവിഭവങ്ങൾക്ക് താങ്ങുവില; നിയമപരമായ അവകാശവും

പരിസ്ഥിതിയും വന്യജീവികളും സംരക്ഷിക്കാൻ രാജ്യത്തെ ഭൂരിഭാഗം വനങ്ങളും സർക്കാർ നിയന്ത്രിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും ആദിവാസികൾക്കും പരമ്പരാഗത വനവാസി സമൂഹങ്ങൾക്കും ഉപജീവനം നിലനിർത്താൻ വനമേഖലകളിലേക്ക് പ്രവേശനം അനുവദിച്ചിട്ടുണ്ട്. 2006ൽ പട്ടികവർഗക്കാരുടെയും മറ്റ് പരമ്പരാഗത വനവാസികളുടെയും വനാവകാശ അംഗീകാര നിയമം സർക്കാർ കൊണ്ടുവന്നു. ഇതാണ് വനാവകാശ നിയമം എന്നും അറിയപ്പെടുന്നത്.

മുള, ചെറുമരക്കൊമ്പുകൾ, മരക്കുറ്റികൾ, ചൂരൽ, ടസർ കൊക്കൂൺ, തേൻ, മെഴുക്, അരക്ക്, തെണ്ടു അല്ലെങ്കിൽ കേന്ദു ഇല, ഔഷധസസ്യങ്ങൾ, വേരുകൾ, കിഴങ്ങുകൾ തുടങ്ങിയ സസ്യജന്യമായ മരമല്ലാത്ത വനവിഭവങ്ങളെയാണ് നിയമം ചെറുകിട വനവിഭവങ്ങളായി നിർവചിക്കുന്നത്. പ്രധാനമന്ത്രി ജൻജാതീയ വികാസ് മിഷന് കീഴിൽ 87 ചെറുകിട വനവിഭവങ്ങൾക്ക് സർക്കാർ താങ്ങുവില പ്രഖ്യാപിച്ചിട്ടുണ്ട്.

വനത്തെ ആശ്രയിച്ചുള്ള സമൂഹങ്ങൾ ചരിത്രപരമായി ഇത്തരം വിഭവങ്ങളെ ജീവിതത്തിനും ഉപജീവനത്തിനുമായി ആശ്രയിച്ചിട്ടുണ്ടെന്ന് വനാവകാശ നിയമം അംഗീകരിക്കുന്നു. മരമല്ലാത്ത ചെറുകിട വനവിഭവങ്ങൾ ശേഖരിക്കാനും വിൽക്കാനും ആദിവാസികൾക്ക് നിയമം അവകാശം നൽകുന്നു. 1996ലെ പട്ടികപ്രദേശങ്ങളിലേക്കുള്ള പഞ്ചായത്ത് വ്യവസ്ഥകളുടെ വ്യാപന നിയമം ആദിവാസി ഗ്രാമപഞ്ചായത്തുകൾക്ക് ചെറുകിട വനവിഭവങ്ങളിൽ ഉടമസ്ഥാവകാശവും നൽകുന്നു.

ആദിവാസി ഉൽപ്പന്നങ്ങളുടെ വിപണനത്തിനും വികസനത്തിനുമായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന ട്രൈഫെഡ്, വിപണിവില എന്തായാലും മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച താങ്ങുവിലയ്ക്ക് മരമല്ലാത്ത വനവിഭവങ്ങൾ വാങ്ങുന്നു. ആദിവാസി വികസന സഹകരണ സംഘങ്ങളും വനവികസന കോർപ്പറേഷനുകളും ഉൾപ്പെടുന്ന സംസ്ഥാനതല ഏജൻസികളിലൂടെയാണ് വാങ്ങൽ. 2013-14 മുതൽ സംസ്ഥാന സർക്കാരുകൾ പദ്ധതിക്ക് കീഴിൽ 2,67,954 മെട്രിക് ടൺ വനവിഭവങ്ങൾ വാങ്ങിയിട്ടുണ്ട്. ഇവയുടെ ആകെ മൂല്യം 693.98 കോടി രൂപയാണ്.

സ്വയംസഹായ സംഘങ്ങളിൽ നിന്ന് വൻ ധൻ കേന്ദ്രങ്ങളിലേക്ക്

താങ്ങുവിലയ്ക്ക് ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ വാങ്ങുന്നതിനപ്പുറം നൈപുണ്യപരിശീലനം, സാങ്കേതിക സഹായം, വിപണനസഹായം, അടിസ്ഥാനസൗകര്യം എന്നിവയും പദ്ധതി ആദിവാസികൾക്ക് നൽകുന്നു. വനവിഭവങ്ങൾ ശേഖരിക്കുന്നവരെ സ്വയംസഹായ സംഘങ്ങളാക്കി കൂട്ടിയിണക്കുകയാണ് ആദ്യം ചെയ്യുന്നത്. ഏകദേശം 300 ആദിവാസികൾ ഉൾപ്പെടുന്ന 15 സ്വയംസഹായ സംഘങ്ങൾ ചേർന്നാണ് ഒരു വൻ ധൻ വികാസ് കേന്ദ്രം രൂപീകരിക്കുന്നത്. ഓരോ കേന്ദ്രത്തിലെയും അംഗങ്ങളിൽ കുറഞ്ഞത് 60 ശതമാനം പേർ പട്ടികവർഗ വിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ടവരായിരിക്കണം.

2018 ഏപ്രിൽ 14ന് ആരംഭിച്ച വൻ ധൻ യോജന പ്രധാനമന്ത്രി ജൻജാതീയ വികാസ് മിഷന്റെ ഭാഗമാണ്. വൻ ധൻ വികാസ് കേന്ദ്ര മാതൃകയുടെ അടിസ്ഥാനവും ആദിവാസി മേഖലകളിലെ അതിന്റെ പ്രവർത്തനത്തിന് കരുത്തുമാണ് ഈ പദ്ധതി.

വൻ ധൻ വികാസ് കേന്ദ്രങ്ങളിൽ വനവിഭവങ്ങൾ ശേഖരിക്കുന്നവർക്ക് ശാസ്ത്രീയമായ ശേഖരണരീതികൾ ഉൾപ്പെടെയുള്ള പരിശീലനങ്ങൾ സർക്കാർ നൽകുന്നു. ഗുണഭോക്താവിന്റെ വീടുകളിലോ സർക്കാർ കെട്ടിടങ്ങളിലോ ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത് കെട്ടിടങ്ങളിലോ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ ഒരുക്കാം. പ്രാദേശികമായി ലഭിക്കുന്ന വനവിഭവങ്ങൾക്ക് അനുസരിച്ച് മുറിക്കാനും അരിക്കാനുമുള്ള ഉപകരണങ്ങൾ, പുറംതോട് നീക്കുന്ന യന്ത്രങ്ങൾ, ഉണക്കാനുള്ള ഉപകരണങ്ങൾ, പാക്കിങ് ഉപകരണങ്ങൾ തുടങ്ങിയ പ്രാഥമിക സംസ്കരണ സംവിധാനങ്ങളും നൽകുന്നു.

30 അംഗങ്ങൾക്ക് സുസ്ഥിരമായ ശേഖരണരീതികളിലും മൂല്യവർധനയിലും പരിശീലനം നൽകുന്നു. ഇതിനാവശ്യമായ അസംസ്കൃത വസ്തുക്കളും പരിശീലന കിറ്റുകളും ലഭ്യമാക്കും. ധനകാര്യ സ്ഥാപനങ്ങൾ, ബാങ്കുകൾ, ദേശീയ പട്ടികവർഗ ധനകാര്യ വികസന കോർപ്പറേഷൻ എന്നിവയുമായുള്ള സഹകരണത്തിലൂടെ പ്രവർത്തന മൂലധനം ലഭ്യമാക്കുന്നു. സംഭരണത്തിനും ഗതാഗതത്തിനുമുള്ള സൗകര്യങ്ങളും വാടക അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഒരുക്കുന്നു.

ചന്ത മുതൽ ഇ-കൊമേഴ്സ് വരെ വിപണി തുറക്കുന്നു

മൂല്യവർധനയ്ക്ക് പുറമെ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾക്ക് പ്രാദേശികവും വിദൂരവുമായ വിപണി ബന്ധങ്ങൾ ഒരുക്കുന്ന കേന്ദ്രങ്ങളായും വൻ ധൻ വികാസ് കേന്ദ്രങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ആദിവാസികൾക്ക് ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ എളുപ്പത്തിൽ വിൽക്കാൻ സാധിക്കണമെന്ന ലക്ഷ്യത്തോടെ ചെറുകിട വനവിഭവങ്ങൾ പ്രധാനമായി വാങ്ങുന്ന പ്രാദേശിക ഹാട്ട് ചന്തകൾക്ക് സമീപമാണ് കേന്ദ്രങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കുന്നത്. ആദിവാസി മേഖലകളിൽ 5,000ത്തിലധികം ഹാട്ടുകൾ ഉണ്ട്. സ്ഥിരം കെട്ടിടങ്ങൾ, സംഭരണ സൗകര്യം, കുടിവെള്ളം, തണൽ, തൂക്കുപകരണങ്ങൾ എന്നിവ ഒരുക്കി ഘട്ടംഘട്ടമായി ഇവ നവീകരിക്കുന്നു.

ഉൽപ്പന്നങ്ങളുടെ മൂല്യവർധനയ്ക്കും വിപണനത്തിനുമായി സ്വകാര്യ സ്ഥാപനങ്ങളുമായോ ലാഭേച്ഛയില്ലാത്ത സംഘടനകളുമായോ വൻ ധൻ വികാസ് കേന്ദ്രങ്ങൾക്ക് പങ്കാളിത്തം ഉണ്ടാക്കാം. ദിവസേനയുള്ള വിപണിവിലയും ഇ-കൊമേഴ്സ് സാധ്യതകളും ഉൾപ്പെടെയുള്ള വിപണി വിവരങ്ങൾ ട്രൈഫെഡ് കേന്ദ്രങ്ങൾക്ക് കൈമാറുന്നു. വ്യാപാര തീരുമാനങ്ങൾ കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമമാക്കാനാണ് ഇത്.

ആദിവാസി ഉൽപ്പന്നങ്ങൾക്ക് ബ്രാൻഡിങ്, പ്രചാരണം, പരസ്യം എന്നിവയ്ക്കും പദ്ധതി സഹായം നൽകുന്നു. ഉത്സവങ്ങൾ, പ്രദർശനങ്ങൾ, കരകൗശല മേളകൾ എന്നിവ ഇതിനായി ഉപയോഗിക്കുന്നു. വൻ ധൻ വികാസ് കേന്ദ്രങ്ങളും മറ്റ് പദ്ധതി ആസ്തികളും ജിയോ ടാഗ് ചെയ്യുന്നതും പദ്ധതിയുടെ ഭാഗമാണ്. പ്രത്യേക ഭൂമിശാസ്ത്ര മേഖലയിൽ നിന്നുള്ളതും ആ പ്രദേശവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഗുണമേന്മയോ പ്രശസ്തിയോ ഉള്ളതുമായ ഉൽപ്പന്നങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാൻ ഭൂമിശാസ്ത്ര സൂചികയും നൽകുന്നു. വിവരസാങ്കേതിക, ഇ-കൊമേഴ്സ് പ്ലാറ്റ്ഫോമുകൾ നിർമ്മിക്കുകയും നവീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഗവേഷണ-വികസന സഹായവും പദ്ധതിയിലുണ്ട്.

2026 ജൂലൈ 31 വരെയുള്ള കണക്കുപ്രകാരം 4,172 വൻ ധൻ വികാസ് കേന്ദ്രങ്ങൾക്ക് അനുമതി നൽകിയിട്ടുണ്ട്. ഇതിൽ 2,911 കേന്ദ്രങ്ങൾ പ്രവർത്തനക്ഷമമാണ്. ഇവയിലൂടെ ഏകദേശം 168 കോടി രൂപയുടെ വിൽപ്പന റിപ്പോർട്ട് ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. 12.48 ലക്ഷം ആദിവാസി അംഗങ്ങളാണ് കേന്ദ്രങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്.

സ്ത്രീകൾക്ക് വരുമാനവും സംരംഭത്തിലെ ഉടമസ്ഥതയും

വനവിഭവങ്ങളുടെ ശേഖരണത്തിലും വിൽപ്പനയിലും കൂടുതലായി സ്ത്രീകളാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ആദിവാസി സ്ത്രീകളുടെ സാമ്പത്തിക ശാക്തീകരണത്തിനുള്ള പ്രധാന സംവിധാനമായും പ്രധാനമന്ത്രി ജൻജാതീയ വികാസ് മിഷൻ മാറുന്നു.

അരുണാചൽ പ്രദേശിലെ ലെപാരഡ ജില്ലയിൽ ന്യിഗമാനെ, ഹോ യോർബെ, മെഡുംഹാഗ്ദും വൻ ധൻ വികാസ് കേന്ദ്രം 2021 ഒക്ടോബറിലാണ് സ്ഥാപിച്ചത്. 300 വനിതാ സ്വയംസഹായ സംഘം അംഗങ്ങളും കർഷകരുമാണ് ഇതിലുള്ളത്. പ്രാദേശികമായി ലഭിക്കുന്ന മരമല്ലാത്ത വനവിഭവങ്ങളും കാർഷിക ഉൽപ്പന്നങ്ങളും സംസ്കരിച്ച് വിപണിയിൽ വിൽക്കാവുന്ന ഉൽപ്പന്നങ്ങളാക്കി മാറ്റുകയാണ് കേന്ദ്രം ചെയ്യുന്നത്.

ഭൂത് ജോലോകിയ എന്ന വടക്കുകിഴക്കൻ ഇന്ത്യയിലെ പ്രത്യേക ഇനമായ കിങ് ചില്ലിയിൽ നിന്ന് കിങ് ചില്ലി അച്ചാർ, മുളങ്കൂമ്പിൽ നിന്ന് മുളങ്കൂമ്പ് അച്ചാർ, പ്രാദേശിക മഞ്ഞളിൽ നിന്ന് മഞ്ഞൾപ്പൊടി, ഇഞ്ചിയിൽ നിന്ന് ഇഞ്ചിപ്പൊടി, അരുണാചൽ പ്രദേശത്ത് ധാരാളമായി ലഭിക്കുന്ന കൈതച്ചക്കയിൽ നിന്ന് ജാമും സ്ക്വാഷും, ഓറഞ്ചിൽ നിന്ന് ഓറഞ്ച് സ്ക്വാഷും കേന്ദ്രം നിർമിക്കുന്നു.

2022-23 മുതൽ ഈ ഉൽപ്പന്നങ്ങളിലൂടെ 11 ലക്ഷം രൂപയുടെ വിൽപ്പന കേന്ദ്രം നടത്തി. ഇതോടെ വർഷം മുഴുവൻ വരുമാനത്തിനായി സീസണൽ കൃഷിയെ മാത്രം ആശ്രയിക്കേണ്ട സാഹചര്യം സ്ത്രീകൾക്ക് മാറി. സ്ത്രീകൾ തൊഴിലാളികൾ മാത്രമല്ല. ബ്രാൻഡിലും സംരംഭത്തിലും പങ്കാളിത്തമുള്ള കൂട്ടുടമകളാണ്.

വനമേഖലകളിൽ കഴിയുന്ന ആദിവാസികൾക്ക് ഉപജീവന അവസരം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനൊപ്പം മരമല്ലാത്ത വനവിഭവങ്ങൾ ക്രമബദ്ധമായി ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കാനും വിപണിയിലെത്തിക്കാനും പ്രധാനമന്ത്രി ജൻജാതീയ വികാസ് മിഷൻ അവസരമൊരുക്കുന്നു. പ്രാദേശികമായി ലഭിക്കുന്നതും പരമ്പരാഗത രീതികളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതുമായ ഈ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ സമൂഹത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥതയും വിപണിയിലെ മത്സരശേഷിയും ഒരുമിപ്പിക്കുന്ന വനാധിഷ്ഠിത സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു.

വൻതോതിലുള്ള ഫാക്ടറി ഉൽപ്പാദനവും പ്ലാസ്റ്റിക് പാക്കിങ് ഉൽപ്പന്നങ്ങളും വർധിക്കുന്ന ലോകത്ത് പ്രകൃതിയിൽ നിന്നുള്ളതും സമൂഹത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥതയിലുള്ളതും വനങ്ങളിൽ പിറന്നതുമായ ഉൽപ്പന്നങ്ങളാണ് ഇന്ത്യയുടെ വ്യത്യസ്തമായ സംഭാവനയെന്നാണ് സർക്കാർ വിലയിരുത്തുന്നത്. രാജ്യത്തിന്റെ വികസനം വിദൂര വനമേഖലകളിലേക്കും അവിടത്തെ സമൂഹങ്ങളിലേക്കും എത്തിക്കുക എന്ന ‘സബ്കാ സാത്ത്, സബ്കാ വികാസ്’ ആശയം മിഷൻ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നതായും ഇത് 2047ലെ വികസിത ഭാരതം എന്ന ലക്ഷ്യത്തിന് സംഭാവന ചെയ്യുമെന്നും കേന്ദ്രം വ്യക്തമാക്കുന്നു.

.