പഞ്ചാബിലെ തീവ്രവാദ വിരുദ്ധ പോരാട്ടത്തിന്റെ ഇരുണ്ട കാലത്തെക്കുറിച്ച് പറയുമ്പോൾ ഒരു പേര് ഒഴിവാക്കാനാവില്ല. ജസ്വന്ത് സിങ് ഖൽറ.

അദ്ദേഹം ഒരു രാഷ്ട്രീയ നേതാവായിരുന്നില്ല. വലിയ അധികാരപദവിയും വഹിച്ചിരുന്നില്ല. പക്ഷേ, ഒരു ചോദ്യം ചോദിക്കാൻ അദ്ദേഹം ധൈര്യപ്പെട്ടു. “കസ്റ്റഡിയിലെടുത്ത നൂറുകണക്കിന് ആളുകൾ എവിടെ പോയി?”

ആ ചോദ്യത്തിനുള്ള ഉത്തരം തേടിയ യാത്ര ഒടുവിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വന്തം ജീവനാണ് കവർന്നത്. പക്ഷേ, അദ്ദേഹം ശേഖരിച്ച തെളിവുകൾ ഇന്ത്യയിലെ മനുഷ്യാവകാശ ചരിത്രത്തിൽ ഇന്നും മായാത്ത അടയാളമായി തുടരുകയാണ്.

ഒരു രസീത് തുറന്നുകൊടുത്ത ഞെട്ടിക്കുന്ന ലോകം

1990കളിൽ പഞ്ചാബ് തീവ്രവാദത്തിന്റെ തീയിൽ കത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയായിരുന്നു. പൊലീസും സുരക്ഷാസേനയും വ്യാപകമായ ഭീകരവിരുദ്ധ നടപടികൾ നടത്തുകയായിരുന്നു.

അതിനിടെയാണ് ഖൽറയുടെ ശ്രദ്ധ ഒരു ചെറിയ കാര്യത്തിലേക്ക് തിരിഞ്ഞത്.

മുനിസിപ്പൽ രേഖകളിലെ ശ്മശാന രജിസ്റ്ററുകൾ.

അവിടെ പേരറിയാത്ത മൃതദേഹങ്ങൾ കൂട്ടത്തോടെ സംസ്കരിച്ചതിന്റെ രേഖകൾ അദ്ദേഹം കണ്ടെത്തി. പൊലീസിന്റെ കസ്റ്റഡിയിൽ കാണാതായവരുടെ പട്ടികയും ഈ രേഖകളും തമ്മിൽ താരതമ്യം ചെയ്തപ്പോൾ ഞെട്ടിക്കുന്ന സാമ്യങ്ങൾ പുറത്തുവന്നു.

ഇത് വെറും സംശയമല്ലായിരുന്നു. രേഖകൾ സംസാരിക്കാൻ തുടങ്ങി.

‘കാണാതായി’ എന്ന് പറഞ്ഞവരുടെ അവസാന വിലാസം

ഖൽറ വിവിധ ജില്ലകളിലെ ശ്മശാനങ്ങൾ സന്ദർശിച്ചു.

രജിസ്റ്ററുകൾ പരിശോധിച്ചു.

മരണ സർട്ടിഫിക്കറ്റുകൾ ശേഖരിച്ചു.

സാക്ഷിമൊഴികൾ രേഖപ്പെടുത്തി.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ അന്വേഷണത്തിൽ, തിരിച്ചറിയപ്പെടാത്ത മൃതദേഹങ്ങളായി സംസ്കരിക്കപ്പെട്ടവരിൽ പലരും പൊലീസ് കസ്റ്റഡിയിൽ നിന്ന് കാണാതായവരാണെന്ന ഗുരുതര ആരോപണം ഉയർന്നു.

ഈ വിവരങ്ങൾ അദ്ദേഹം ദേശീയ മനുഷ്യാവകാശ കമ്മിഷനും കോടതികളിലും അന്താരാഷ്ട്ര മനുഷ്യാവകാശ സംഘടനകൾക്കും മുന്നിലെത്തിച്ചു.

സത്യം പുറത്തുവിട്ട മനുഷ്യനെ തേടിയെത്തിയ ഇരുട്ട്

1995 സെപ്റ്റംബർ.

ഖൽറ സ്വന്തം വീട്ടിന് മുന്നിൽ നിന്നാണ് തട്ടിക്കൊണ്ടുപോയതെന്ന് ദൃക്സാക്ഷികൾ പറഞ്ഞു.

അതിനുശേഷം അദ്ദേഹത്തെ ജീവനോടെ ആരും കണ്ടില്ല.

പിന്നീട് നടന്ന അന്വേഷണത്തിലും കോടതിവിധികളിലും ചില പൊലീസ് ഉദ്യോഗസ്ഥർ അദ്ദേഹത്തെ തട്ടിക്കൊണ്ടുപോകുകയും കൊലപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്തതായി കണ്ടെത്തി. നിരവധി ഉദ്യോഗസ്ഥർക്ക് ശിക്ഷയും ലഭിച്ചു.

ഒരു മനുഷ്യാവകാശ പ്രവർത്തകന്റെ തിരോധാനം ഒടുവിൽ രാജ്യത്തെ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായ കസ്റ്റഡി കൊലപാതക കേസുകളിലൊന്നായി മാറി.

ഒരു കേസ് മാത്രം അല്ല, ഇന്ത്യൻ നീതിന്യായ വ്യവസ്ഥയ്ക്കും പരീക്ഷണം

ഖൽറയുടെ കൊലപാതകം ഒരു വ്യക്തിക്കെതിരായ ആക്രമണം മാത്രമായിരുന്നില്ല.

അധികാരസ്ഥാപനങ്ങൾക്കെതിരായ ഗുരുതര ആരോപണങ്ങൾ അന്വേഷിക്കാൻ ഇന്ത്യൻ നീതിന്യായ വ്യവസ്ഥ എത്രത്തോളം തയ്യാറാണെന്ന ചോദ്യവും ഈ കേസ് ഉയർത്തി.

വർഷങ്ങൾ നീണ്ട നിയമപോരാട്ടത്തിനൊടുവിൽ കുറ്റക്കാരെന്ന് കണ്ടെത്തപ്പെട്ട പൊലീസ് ഉദ്യോഗസ്ഥർക്ക് ശിക്ഷ ലഭിച്ചു.

അതോടെ, അധികാരസ്ഥാനത്തുള്ളവർക്കും നിയമത്തിന് മുകളിലല്ലെന്ന സന്ദേശം രാജ്യത്തിന് മുന്നിൽ വീണ്ടും ഉറപ്പിക്കപ്പെട്ടു.

ഒരു മനുഷ്യന്റെ അന്വേഷണം, ആയിരങ്ങളുടെ ശബ്ദമായി

ജസ്വന്ത് സിങ് ഖൽറ ഒരു പുസ്തകം എഴുതിയില്ല. വലിയ പ്രചാരണങ്ങൾ നടത്തിയില്ല.

അദ്ദേഹം ചെയ്തത് രേഖകൾ വായിക്കുകയായിരുന്നു.

സംഖ്യകളെ മനുഷ്യരുടെ ജീവിതവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയായിരുന്നു.

കാണാതായവരുടെ കുടുംബങ്ങളുടെ ചോദ്യങ്ങളെ സ്വന്തം ചോദ്യമാക്കുകയായിരുന്നു.

അതുകൊണ്ടാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ അന്വേഷണം ഒരു വ്യക്തിയുടെ പ്രവർത്തനമെന്നതിലുപരി, പഞ്ചാബിന്റെ ഇരുണ്ട ചരിത്രം രേഖപ്പെടുത്തിയ മനുഷ്യാവകാശ പോരാട്ടമായി മാറിയത്.

രേഖകൾക്ക് ഓർമ്മയുണ്ട്, ചരിത്രത്തിനും

അധികാരം പലപ്പോഴും സംഭവങ്ങളെ മറക്കാൻ ശ്രമിക്കും. സാക്ഷികൾ ഇല്ലാതാകാം. തെളിവുകൾ നശിപ്പിക്കപ്പെടാം. പക്ഷേ, ചിലപ്പോൾ ഒരു രജിസ്റ്ററിലെ വരികളും, ഒരു ശ്മശാനത്തിലെ രേഖകളും, ഒരു മനുഷ്യന്റെ അടങ്ങാത്ത അന്വേഷണവുമാണ് ചരിത്രത്തെ വീണ്ടും സംസാരിപ്പിക്കുന്നത്.

ജസ്വന്ത് സിങ് ഖൽറയുടെ ജീവിതം അതാണ് ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നത്. സത്യം തേടുന്ന ഒരാളെ ഇല്ലാതാക്കാൻ കഴിയാം. എന്നാൽ അദ്ദേഹം പുറത്തുകൊണ്ടുവന്ന സത്യത്തെ ചരിത്രത്തിൽ നിന്ന് മായ്ച്ചുകളയുക അത്ര എളുപ്പമല്ല.