അയോധ്യയിലെ രാമക്ഷേത്രം ഒരു ക്ഷേത്രം മാത്രമല്ല. ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയത്തെയും ഹിന്ദുത്വ രാഷ്ട്രീയത്തെയും മൂന്നു പതിറ്റാണ്ടിലേറെയായി രൂപപ്പെടുത്തിയ ഒരു പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ പ്രതീകമാണ്. ആ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ മുഖമായി രാജ്യമൊട്ടാകെ അറിയപ്പെട്ട നിരവധി നേതാക്കളുണ്ടെങ്കിലും, നിശ്ശബ്ദമായി എല്ലാ ഘട്ടങ്ങളിലും പ്രവർത്തിച്ച രണ്ട് പേരായിരുന്നു ചമ്പത് റായ്യും അനിൽ മിശ്രയും.

രാമക്ഷേത്രത്തിനായി നടന്ന നിയമപോരാട്ടം, ഭൂമി ഏറ്റെടുക്കൽ, ട്രസ്റ്റിന്റെ രൂപീകരണം, സംഭാവനാ ശേഖരണം, ക്ഷേത്രനിർമാണം, പ്രാണപ്രതിഷ്ഠ വരെ എത്തുന്ന എല്ലാ പ്രധാന ഘട്ടങ്ങളിലും ഇവർ നിർണായക പങ്കുവഹിച്ചു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ സംഭാവനാ ക്രമക്കേട് കേസിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഇരുവരും രാജിവെച്ചെന്ന വാർത്ത ദേശീയതലത്തിൽ വലിയ ചർച്ചയായി. റിപ്പോർട്ടുകൾ പ്രകാരം ഇരുവരും “ധാർമിക ഉത്തരവാദിത്തം” ഏറ്റെടുത്താണ് രാജിക്കത്ത് നൽകിയത്.

സംഘടനയുടെ നിശ്ശബ്ദ തന്ത്രജ്ഞൻ

ഉത്തർപ്രദേശിലെ ബിജ്‌നോർ സ്വദേശിയായ ചമ്പത് റായ് ഒരു അധ്യാപകനെന്ന നിലയിൽ ഔദ്യോഗിക ജീവിതം ആരംഭിച്ചെങ്കിലും ചെറുപ്പത്തിലേ ആർ.എസ്.എസിന്റെ മുഴുവൻ സമയ പ്രചാരകനായി മാറി. വ്യക്തിപരമായ രാഷ്ട്രീയ മോഹങ്ങളോ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് രാഷ്ട്രീയത്തിലേക്കുള്ള പ്രവേശനമോ ഇല്ലാതെ സംഘടനാ പ്രവർത്തനത്തിലൂടെയാണ് അദ്ദേഹം വളർന്നത്. പിന്നീട് വിശ്വഹിന്ദു പരിഷത്തിന്റെ ദേശീയ ജനറൽ സെക്രട്ടറിയായി ഉയർന്ന അദ്ദേഹം രാമജന്മഭൂമി പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ഏറ്റവും വിശ്വസ്തരായ സംഘാടകരിൽ ഒരാളായി മാറി. ബാബരി മസ്ജിദ് തർക്കവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട നിയമപോരാട്ടം മുതൽ സുപ്രീംകോടതിയിലെ നടപടികൾ, ഭൂമി ഏറ്റെടുക്കൽ, ശ്രീരാമ ജന്മഭൂമി തീർഥ ക്ഷേത്ര ട്രസ്റ്റിന്റെ രൂപീകരണം, ക്ഷേത്രനിർമാണം, രാജ്യവ്യാപക സംഭാവനാ ശേഖരണം, ഒടുവിൽ 2024-ലെ പ്രാണപ്രതിഷ്ഠ വരെ എല്ലാ നിർണായക ഘട്ടങ്ങളിലും ചമ്പത് റായ് മുന്നിലുണ്ടായിരുന്നു. മാധ്യമങ്ങളോട് ട്രസ്റ്റിന്റെ നിലപാട് വിശദീകരിക്കുകയും നിർമാണ പുരോഗതി അറിയിക്കുകയും ചെയ്തതിലൂടെ അദ്ദേഹം രാമക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഏറ്റവും പരിചിതമായ ഭരണമുഖമായി മാറി.

അയോധ്യയിലെ വിശ്വസ്ത സംഘാടകൻ

അനിൽ മിശ്ര ദേശീയ രാഷ്ട്രീയത്തിലെ വലിയ പൊതുമുഖമായിരുന്നില്ല. എന്നാൽ അയോധ്യയിലെ രാമജന്മഭൂമി പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ പ്രാദേശിക നേതൃത്വത്തിൽ വർഷങ്ങളോളം പ്രവർത്തിച്ച സംഘാടകനായിരുന്നു അദ്ദേഹം. വിശ്വഹിന്ദു പരിഷത്തുമായി അടുത്ത ബന്ധം പുലർത്തിയിരുന്ന മിശ്ര, പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ പ്രാദേശിക പ്രവർത്തനങ്ങൾ ഏകോപിപ്പിക്കുന്നതിലും ഭക്തരെയും സന്നദ്ധപ്രവർത്തകരെയും സംഘടനാ നേതൃത്വത്തെയും തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നതിലും പ്രധാന പങ്കുവഹിച്ചു. സുപ്രീംകോടതി വിധിക്ക് ശേഷം രൂപീകരിച്ച ശ്രീരാമ ജന്മഭൂമി തീർഥ ക്ഷേത്ര ട്രസ്റ്റിൽ അംഗമായതോടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വാധീനം കൂടുതൽ വർധിച്ചു. ക്ഷേത്രനിർമാണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രാദേശിക കാര്യങ്ങൾ, ഭരണ ഏകോപനം, സന്ദർശകരുമായും വിവിധ ഏജൻസികളുമായും ഉള്ള ബന്ധം എന്നിവയിൽ അദ്ദേഹം നിർണായക ചുമതലകൾ വഹിച്ചു. ദേശീയതലത്തിൽ അധികം ശ്രദ്ധിക്കപ്പെടാത്ത പ്രവർത്തകനിൽ നിന്ന് രാജ്യത്തെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട മതപദ്ധതികളിലൊന്നിന്റെ ഭരണസംവിധാനത്തിലെ പ്രധാന വ്യക്തിയായി ഉയർന്നതാണ് അനിൽ മിശ്രയുടെ യാത്ര.

മൂന്ന് പതിറ്റാണ്ടിന്റെ വിശ്വാസം, ഏതാനും ദിവസത്തെ വിവാദം

രാമക്ഷേത്രം രാഷ്ട്രീയമായി ബി.ജെ.പിയുടെ വലിയ വിജയമായിരുന്നെങ്കിലും അതിന്റെ സംഘടനാപരമായ അടിത്തറ ഒരുക്കിയത് ആർ.എസ്.എസ്, വിശ്വഹിന്ദു പരിഷത്ത് എന്നിവയിലെ മുഴുവൻ സമയ പ്രവർത്തകരായിരുന്നു.

ആ പ്രവർത്തകരിൽ ഏറ്റവും വിശ്വാസ്യത നേടിയ മുഖമായിരുന്നു ചമ്പത് റായ്. നിയമനടപടികൾ, ക്ഷേത്രരൂപകൽപന, സംഭാവനാ മാനേജ്മെന്റ്, നിർമാണപുരോഗതി, മാധ്യമങ്ങളുമായുള്ള ആശയവിനിമയം, വിവിധ ഹിന്ദു സംഘടനകളുമായുള്ള ഏകോപനം എന്നിവയിൽ അദ്ദേഹം കേന്ദ്രകഥാപാത്രമായിരുന്നു.

അനിൽ മിശ്ര അയോധ്യയിലെ പ്രാദേശിക പ്രവർത്തനങ്ങളെ ഏകോപിപ്പിച്ച വിശ്വസ്തനായിരുന്നു. പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ വിവിധ ഘട്ടങ്ങളിൽ ദേശീയ നേതാക്കളും പ്രാദേശിക പ്രവർത്തകരും തമ്മിലുള്ള കണ്ണിയായി പ്രവർത്തിച്ചതും അദ്ദേഹമായിരുന്നു.

എന്നാൽ ഏതാനും ദിവസങ്ങൾക്കിടെ സ്ഥിതി മാറി. സംഭാവനകളുടെ എണ്ണലും സൂക്ഷിപ്പും കൈകാര്യം ചെയ്ത ചില ജീവനക്കാർക്കെതിരെ പണം അപഹരിച്ചെന്ന കേസാണ് രജിസ്റ്റർ ചെയ്തത്. സി.സി.ടി.വി ദൃശ്യങ്ങളും അന്വേഷണവും അടിസ്ഥാനമാക്കി നിരവധി പേരെ അറസ്റ്റ് ചെയ്തതോടെ ട്രസ്റ്റിന്റെ ഭരണസംവിധാനത്തെക്കുറിച്ചും ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർന്നു.

പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ പോരാളികൾക്ക് സംഭവിച്ചത് എന്ത്?

ഇവിടെയാണ് ചമ്പത് റായിയുടെയും അനിൽ മിശ്രയുടെയും പൊതുജീവിതം പുതിയ വഴിത്തിരിവിലെത്തുന്നത്.

നിലവിൽ പുറത്തുവന്ന വിവരങ്ങൾ പ്രകാരം ഇവർക്കെതിരെ വ്യക്തിപരമായ സാമ്പത്തിക ക്രമക്കേട് ആരോപിച്ചിട്ടില്ല. എന്നിരുന്നാലും ട്രസ്റ്റിന്റെ ഉന്നത ഭരണനേതൃത്വത്തിന്റെ ഭാഗമായതിനാൽ ധാർമിക ഉത്തരവാദിത്തം ഏറ്റെടുത്ത് ഇരുവരും രാജിവയ്ക്കുകയായിരുന്നു.

ഇന്ത്യൻ പൊതുജീവിതത്തിൽ ധാർമിക ഉത്തരവാദിത്തം ഏറ്റെടുത്തുള്ള രാജികൾ വളരെ വിരളമാണ്. ഒരു സ്ഥാപനത്തിൽ ക്രമക്കേട് നടന്നാൽ അതിന്റെ നടത്തിപ്പിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തം ഏറ്റെടുക്കുക എന്ന സന്ദേശമാണ് ഈ നടപടി നൽകുന്നത്. എന്നാൽ അന്വേഷണം പൂർത്തിയാകാതെ ആരുടെയും നിയമപരമായ ഉത്തരവാദിത്തം നിശ്ചയിക്കാനാകില്ല എന്നതും അത്രതന്നെ പ്രധാനമാണ്.

ചോദ്യം ചെയ്യലിൽ പുറത്തുവന്ന വിവരങ്ങൾ

അന്വേഷണസംഘം പുറത്തുവിട്ട വിവരങ്ങൾ പ്രകാരം, അറസ്റ്റിലായ എട്ട് പേരിൽ ഒരാൾ മേൽനോട്ട ചുമതലയിലായിരുന്നപ്പോൾ മറ്റുള്ളവർ ക്ഷേത്രത്തിലെ ഭണ്ഡാരങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള പണവും വിലപിടിപ്പുള്ള വസ്തുക്കളും എണ്ണുകയും രേഖപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്ന ഔദ്യോഗിക സംഘത്തിലെ അംഗങ്ങളായിരുന്നു. ഇവരിൽ അഞ്ചോ ആറോ പേർ സ്റ്റേറ്റ് ബാങ്ക് ഓഫ് ഇന്ത്യയിലെ ജീവനക്കാരാണെന്നാണ് അന്വേഷണ രേഖകൾ വ്യക്തമാക്കുന്നത്. രാമശങ്കർ യാദവ് (ടിന്നു യാദവ്), അനുകൽപ് മിശ്ര, ലവ്കുഷ് മിശ്ര, അവിനാഷ് ശുക്ല, മനീഷ് കുമാർ യാദവ്, സുഭാഷ് ശ്രീവാസ്തവ, കരുണേഷ് പാണ്ഡെ, രാംശങ്കർ മിശ്ര എന്നിവരാണ് പ്രതിപ്പട്ടികയിലുള്ളവർ. അയോധ്യ ചീഫ് ജുഡീഷ്യൽ മജിസ്ട്രേറ്റ് കോടതിയിൽ ഹാജരാക്കിയ ഇവരെ ജുഡീഷ്യൽ കസ്റ്റഡിയിൽ വിട്ടതോടെയാണ് അന്വേഷണം കൂടുതൽ വ്യാപകമായത്.

ചോദ്യം ചെയ്യലിൽ പുറത്തുവന്ന വിവരങ്ങൾ പ്രകാരം, ക്ഷേത്രത്തിലെ സംഭാവനാ പെട്ടികളിൽ നിന്ന് പണം ഘട്ടംഘട്ടമായി തട്ടിയെടുക്കാൻ ആസൂത്രിതമായ സംവിധാനമാണ് പ്രതികൾ ഉപയോഗിച്ചതെന്നാണ് പോലീസിന്റെ കണ്ടെത്തൽ. പ്രതികളുടെ മൊഴികളുടെയും തുടർ പരിശോധനയുടെയും അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഏകദേശം 79.85 ലക്ഷം രൂപ കണ്ടെടുത്തതായും അന്വേഷണസംഘം അറിയിച്ചു. ഏഴ് പ്രതികളിൽ നിന്നാണ് പണം വീണ്ടെടുത്തത്. സുഭാഷ് ശ്രീവാസ്തവയിൽ നിന്ന് പണം ലഭിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിലും ഗൂഢാലോചനയിലെ പ്രധാന പങ്കാളിയെന്നാണ് അന്വേഷണസംഘത്തിന്റെ നിലപാട്. ഭാരതീയ ന്യായ സംഹിതയിലെ മോഷണം, വിശ്വാസവഞ്ചന, മോഷണസ്വത്ത് കൈവശം വയ്ക്കൽ, ക്രിമിനൽ ഗൂഢാലോചന തുടങ്ങിയ വകുപ്പുകൾക്കും അഴിമതി നിരോധന നിയമത്തിനുമാണ് കേസ് രജിസ്റ്റർ ചെയ്തിരിക്കുന്നത്. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക നിയന്ത്രണ സംവിധാനത്തിൽ കൂടുതൽ വീഴ്ചകളുണ്ടോയെന്നും ഇതിൽ മറ്റ് ആളുകൾക്കും പങ്കുണ്ടോയെന്നും കണ്ടെത്താൻ പ്രത്യേക അന്വേഷണസംഘവും പ്രാദേശിക പോലീസും അന്വേഷണം വ്യാപിപ്പിച്ചിരിക്കുകയാണ്.

രാമക്ഷേത്രം പണിത നേതാക്കൾ, സംഭാവനാ വിവാദം, പിന്നെ ധാർമിക ഉത്തരവാദിത്തം

ചമ്പത് റായിയെയും അനിൽ മിശ്രയെയും വ്യക്തികളായി മാത്രം വിലയിരുത്താനാകില്ല.

ബാബരി മസ്ജിദ് തർക്കം മുതൽ സുപ്രീംകോടതി വിധി, ക്ഷേത്രനിർമാണം, പ്രാണപ്രതിഷ്ഠ വരെ നീണ്ട ഒരു രാഷ്ട്രീയ-സാമൂഹിക പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ സംഘാടനശേഷിയുടെ പ്രതീകങ്ങളാണ് അവർ.

പ്രസ്ഥാനം വിജയത്തിലെത്തിയപ്പോൾ പ്രശംസയുടെ കേന്ദ്രത്തിലുണ്ടായിരുന്ന അതേ നേതാക്കൾ ഇന്ന് ഭരണത്തിലെ സുതാര്യതയും ഉത്തരവാദിത്തവും സംബന്ധിച്ച ചർച്ചയുടെ കേന്ദ്രത്തിലുമാണ്. അതാണ് പൊതുജീവിതത്തിന്റെ സ്വഭാവം. ഉയരങ്ങളിലേക്ക് എത്തിച്ച വിശ്വാസം തന്നെ പിന്നീട് കൂടുതൽ കർശനമായ പൊതുപരിശോധനയ്ക്കും വഴിയൊരുക്കും.

അന്വേഷണം എവിടെയെത്തുമെന്നത് വരും ദിവസങ്ങളിൽ വ്യക്തമാകും. എന്നാൽ ഒരു കാര്യം ഉറപ്പാണ്. അയോധ്യയിലെ രാമക്ഷേത്രം മതവിശ്വാസത്തിന്റെ പ്രതീകം മാത്രമല്ല, കോടിക്കണക്കിന് ഭക്തരുടെ വിശ്വാസവും സംഭാവനയും ചേർന്ന ഒരു ദേശീയ സ്ഥാപനമാണ്. അതിന്റെ ഭരണത്തിൽ സുതാര്യതയും ഉത്തരവാദിത്തവും ഉറപ്പാക്കേണ്ടത് ഇനി കൂടുതൽ പ്രധാനപ്പെട്ട വിഷയമായി മാറിയിരിക്കുകയാണ്.